Ngữ hệ Nam Á

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Ngữ hệ Nam Á
Ngữ hệ Môn–Khmer
Phân bố
địa lý
NamĐông Nam Á
Phân loại ngôn ngữ học Một trong những ngữ hệ chính của thế giới
Ngôn ngữ nguyên thủy: Nam Á nguyên thủy
Ngôn ngữ con:
ISO 639-5: aav
Glottolog: aust1305[1]
{{{mapalt}}}
Phân bố của các nhánh ngôn ngữ Nam Á

Ngữ hệ Nam Á, thường gọi là Môn–Khmer[2] (khi không bao gồm nhóm Munda), là một ngữ hệ lớn ở Đông Nam Á lục địa, và cũng phân bố rải rác ở Ấn Độ, Bangladesh, Nepal và miền nam Trung Quốc, với chừng 117 triệu người nói.[3] Trong những ngôn ngữ này, chỉ tiếng Việt, tiếng Khmer, và tiếng Môn có lịch sử ghi chép dài, và chỉ có tiếng Việt và tiếng Khmer hiện có địa vị chính thức cấp quốc gia (ở Việt NamCampuchia). Tại Myanmar, tiếng Wa là ngôn ngữ chính thức của Ngõa Bang (một nhà nước li khai). Tiếng Khasi, tiếng Santaltiếng Ho là ngôn ngữ chính thức cấp bang tại Ấn Độ. Những ngôn ngữ còn lại đều là tiếng nói của các dân tộc thiểu số, không có địa vị chính thức.

Ethnologue xác định 168 ngôn ngữ Nam Á. Ngữ hệ Nam Á có 13 phân nhóm (cùng nhắm chừng cả tiếng Shompen, một ngôn ngữ mà hiểu biết về nó còn ít ỏi), mà về truyền thống được gộp vào hai nhóm lớn, Môn–Khmer và Munda. Tuy vậy, phân loại Diffloth (2005) đặt ra ba nhóm (Munda, Môn-Khmer hạt nhân và Khasi–Khơ Mú)[4] trong khi vài phân loại khác loại bỏ hoàn toàn thuật ngữ "Môn-Khmer", đồng nhất nó với thuật ngữ "Nam Á".[5]

Ngữ hệ Nam Á thường có phân bố đứt đoạn, bị chia tách bởi những ngữ hệ khác. Đây có vẻ là ngữ hệ bản địa của Đông Nam Á, sự hiện diện của ngôn ngữ Ấn-Arya, Tai–Kadai, Dravida, Nam Đảo, và Hán-Tạng là kết quả của những đợt di cư về sau.[6]

Hình thái và ngữ âm[sửa | sửa mã nguồn]

Về cấu trúc từ vựng, ngữ hệ Nam Á nổi bật với cấu trúc "âm tiết rưỡi", trong đó một từ có thể bao gồm một tiền âm tiết không nhấn, theo sau bằng một âm tiết hoàn chỉnh được nhấn.[7] Về mặt tạo từ, hầu hết ngôn ngữ Nam Á có một số tiền tố phái sinh, nhiều tiếng có trung tố, song hậu tố hầu như vắng mặt trong mọi nhánh trừ Munda (và một ít trường hợp khác).[8] Ngôn ngữ Nam Á cũng thường có hệ thống nguyên âm lớn, thường hay phân biệt giữa nguyên âm thường và nguyên âm hà hơi (lơi) hoặc giữa âm thường và âm khít thanh quản (căng).[9] Tuy nhiên, một số ngôn ngữ Nam Á đã mất đi những đặc điểm trên qua việc phát sinh thêm nguyên âm đôi, hay, như trường hợp tiếng Việt, thanh điệu hóa. Tiếng Việt đã bị tiếng Trung Quốc ảnh hưởng nặng đến nổi những đặc điểm Nam Á bị lu mờ, trong khi tiếng Khmer, dù ảnh hưởng bởi tiếng PhạnPali, vẫn duy trì đặc điểm ngôn ngữ Nam Á điển hình.

Ngôn ngữ nguyên thủy[sửa | sửa mã nguồn]

Nhiều công sức đã được đổ vào việc phục dựng ngôn ngữ Môn-Khmer nguyên thủy, trong đó nổi bật hơn cả là Mon–Khmer Comparative Dictionary (Từ điển so sánh Môn-Khmer) của Harry L. Shorto. Trái lại, nhóm Munda lại ít được chú trọng, do tài liệu về nhánh này còn ít.

Paul Sidwell (2005) phục dựng hệ thống phụ âm ngôn ngữ Môn-Khmer nguyên thủy như sau:

*p *t *c *k
*b *d
*m *n
*w *l, *r *j
*s *h

Phục dựng này hệt với phục dựng trước đó của Shorto, trừ việc có thêm âm . được lưu giữ trong ngữ chi Cơ Tu, một nhánh Sidwell cũng chuyên nghiên cứu. Sidwell (2011) đề xuất rằng nơi phát tích của hệ Nam Á là đâu đó ở trung lưu sông Mê Kông, nơi ngày nay các ngôn ngữ Cơ Tu và Ba Na "chiếm giữ", và rằng nó không cổ như được đồ rằng trước đó, mới hiện diện cách đây khoảng 4000 năm.[6] Tuy nhiên, một nghiên cứu di truyền và ngôn ngữ năm 2015 về dân cư cổ đại miền Đông Á cho kết quả rằng nhiều khả năng ngữ hệ phát tích từ nơi ngày nay là Nam Trung Quốc, gần Trường Giang.[10]

Phân loại[sửa | sửa mã nguồn]

Diffloth (1974)[sửa | sửa mã nguồn]

Phân loại ban đầu của Diffloth, nay đã bị chính Diffloth bác bỏ, được ghi lại trong Encyclopædia Britannica và—trừ trong nhóm Môn–Khmer Nam—Ethnologue.

Peiros (2004)[sửa | sửa mã nguồn]

Phân loại của Peiros dùng phương pháp từ vựng thống kê, tức phân loại dựa trên phần trăm số từ vựng chung. Điều này có nghĩa là ngôn ngữ có thể "trông" xa biệt lẫn nhau hơn trên thực tế, và ngược lại, do sự tiếp xúc ngôn ngữ. Thực vậy, khi Sidwell (2009a) dựng lại nghiên cứu của Peiros nhưng với những ngôn ngữ đủ tài liệu để xác định từ mượn, kết quả thu được khác với bên dưới.

AustroAsiatic tree Peiros2004.png

Diffloth (2005)[sửa | sửa mã nguồn]

Sidwell (2009, 2011)[sửa | sửa mã nguồn]

Paul SidwellRoger Blench đề xuất rằng ngữ hệ Nam Á đã lan rộng ra qua lưu vực sông Mê Kông.

Paul Sidwell (2009a) đưa ra một quan điểm thận trọng rằng mười ba phân nhánh Nam Á nên được xếp cách đều nhau, dựa trên hiểu biết hiện đại. Sidwell & Blench (2011) cho rằng sự tồn tại nhóm Khasi–Palaung là khá khả thi, và nhóm này lại nhiều khả năng gần gũi với ngữ chi Khơ Mú.[6] Sidwell & Blench suy đoán rằng có lẽ ngữ chi Khasi là một nhánh tách ra sớm, rồi lan về phía tây, của ngữ chi Palaung. Sidwell & Blench (2011) cho rằng tiếng Shompen là nhánh thứ mười bốn, và rằng giả thuyết Việt-Cơ Tu đáng được đào sâu thêm.

Nam Á: Môn–Khmer

Munda


 Khasi–Palaung 

Khasi



Palaung




Khơ Mú



Pakan (Mảng)



Việt



Cơ Tu



Ba Na



Khmer



Pear



Môn



Asli



Nicobar



?Shompen



Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert và đồng nghiệp biên tập (2013). “Austroasiatic”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. 
  2. ^ Bradley (2012) ghi chú, MK theo nghĩa rộng, bao gồm cả nhóm ngôn ngữ Munda ở miền đông Nam Á thì mang tên là Austroasiatic [Nam Á].
  3. ^ “Austroasiatic”. www.languagesgulper.com (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2017. 
  4. ^ Diffloth 2005
  5. ^ Sidwell 2009
  6. ^ a ă â Sidwell, Paul, and Roger Blench. 2011. "The Austroasiatic Urheimat: the Southeastern Riverine Hypothesis." Enfield, NJ (ed.) Dynamics of Human Diversity, 317–345. Canberra: Pacific Linguistics.
  7. ^ Alves 2014, tr. 524.
  8. ^ Alves 2014, 2015
  9. ^ Diffloth, Gérard (1989). "Proto-Austroasiatic creaky voice."
  10. ^ Zhang, Xiaoming; Liao, Shiyu; Qi, Xuebin; Liu, Jiewei; Kampuansai, Jatupol; Zhang, Hui; Yang, Zhaohui; Serey, Bun; Tuot, Sovannary (20 tháng 10 năm 2015). Y-chromosome diversity suggests southern origin and Paleolithic backwave migration of Austro- Asiatic speakers from eastern Asia to the Indian subcontinent OPEN 5. 

Tài liệu[sửa | sửa mã nguồn]

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]