Tiếng Ge'ez

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Tiếng Ge'ez
ግዕዝ Gəʿəz
Phát âm [ɡɨʕɨz]
Sử dụng tại Eritrea, Ethiopia
Tuyệt chủng Trong khoảng thế kỷ 4[1] tới khoảng thế kỷ 10.[2]
Hiện vẫn được dùng như ngôn ngữ phụng vụ.[3]
Phân loại Phi-Á
Hệ chữ viết Chữ Ge'ez
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại Ngôn ngữ phụng vụ của Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Ethiopia, Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Eritrea, Giáo hội Công giáo Ethiopia,[3] Giáo hội Công giáo EritreaBeta Israel[4]
Mã ngôn ngữ
ISO 639-2 gez
ISO 639-3 gez
Glottolog geez1241
Hình vẽ Maria Đồng trinh với con trai bà, từ một bản thảo Ge'ez của Weddasé Māryām, khoảng 1875.

Tiếng Ge'ez (ግዕዝ, Gəʿəz [ɡɨʕɨz]; cũng được chuyển tự là Giʻiz) là một ngôn ngữ Nam Semit đã tuyệt chủng. Ngôn ngữ này bắt nguồn từ miền nam Eritrea và miền bắc Ethiopia tại Sừng châu Phi. Nó sau đó trở thành ngôn ngữ chính thức của Vương quốc Aksum.

Ngày nay, tiếng Ge'ez chỉ còn là ngôn ngữ dành trong hành lễ của Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Ethiopia, Giáo hội Chính thống giáo Tewahedo Eritrea, Giáo hội Công giáo Ethiopia, Giáo hội Công giáo Eritrea, và cộng đồng Do Thái Beta Israel. Tuy vậy, tiếng Amhara (lingua franca chính của Ethiopia) và tiếng Tigrinya (tại Eritrea) có thể được dùng thay thế. Tiếng Tigrinya và tiếng Tigre có quan hệ gần với tiếng Ge'ez.[5] Các nhà ngôn ngữ không cho rằng tiếng Ge'ez là ngôn ngữ tiền thân của các ngôn ngữ Semit Ethiopia hiện đại, mà chỉ là hậu thân của một ngôn ngữ phân tách sớm từ tiếng Semit Ethiopia nguyên thủy,[6] và do đó có thể được xem là ngôn ngữ chị em của tiếng Tigre và Tigrinya.[7] Những chuyên gia như Amsalu Aklilu đã chỉ ra số lớn danh từ mà tiếng Amhara mượn tiếng Ge'ez mà về ngữ âm vẫn không đổi và thậm chí cách viết cũng đồng nhất.[8]

Ngữ âm[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyên âm[sửa | sửa mã nguồn]

  • a /æ/ < Semit nguyên thủy *a; sau đó trở thành e
  • u /u/ < Semit nguyên thủy *ū
  • i /i/ < Semit nguyên thủy *ī
  • ā /aː/ < Semit nguyên thủy *ā; sau đó trở thành a
  • e /e/ < Semit nguyên thủy *ay
  • ə /ɨ/ < Semit nguyên thủy *i, *u
  • o /o/ < Semit nguyên thủy *aw

Cũng được chuyển tự là ä, ū/û, ī/î, a, ē/ê, e/i, ō/ô.

Phụ âm[sửa | sửa mã nguồn]

Chuyển tự[sửa | sửa mã nguồn]

Ge'ez is transliterated according to the following system:

chuyển tự. h l m ś r s sh b t n ʾ
Chữ Ge'ez
Chuyển tự. k w ʿ z y d g f p
Chữ Ge'ez

Vì tiếng Ge'ez không còn là ngôn ngữ nói, cách phát âm một vài phụ âm không hoàn toàn chắc chắn.

Âm vị phụ âm tiếng Ge'ez[sửa | sửa mã nguồn]

Các phụ âm
Môi Răng Vòm Ngạc mềm, Lưỡi nhỏ Yết hầu Họng
thường cạnh lưỡi thường môi hóa
Mũi m n
Tắc vô thanh p t k ʔ ⟨’⟩
hữu thanh b d ɡ ɡʷ
tống ra ⟨p̣⟩ ⟨ṭ⟩ ⟨ḳ⟩ kʷʼ ⟨ḳʷ⟩
Tắc xát tống ra t͡sʼ ⟨ṣ⟩
Xát vô thanh f s ɬ? ⟨ś⟩ χ? ⟨ḫ⟩ ħ ⟨ḥ⟩ h
hữu thanh z ʕ ⟨‘⟩
tống ra ɬʼ? ⟨ḍ⟩
Rung r
Tiếp cận l j ⟨y⟩ w

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Evans De Lacy O'Leary, 2000 Comparative grammar of the Semitic languages. Routledge. p. 23.
  2. ^ Gene Gragg 1997. The Semitic Languages. Taylor & Francis. Robert Hetzron ed. ISBN 978-0-415-05767-7.
  3. ^ a ă "No longer in popular use, Ge'ez has always remained the language of the Church", [CHA]
  4. ^ "They read the Bible in Geez" (Leaders and Religion of the Falashas); "after each passage, recited in Geez, the translation is read in Kailina" (Festivals). [PER]. Note the publication date of this source.
  5. ^ Bulakh, Maria; Kogan, Leonid (2010). “The Genealogical Position of Tigre and the Problem of North Ethio-Semitic Unity”. Zeitschriften der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 160 (2): 273–302. 
  6. ^ Connell, Dan; Killion, Tom (2010). Historical Dictionary of Eritrea (ấn bản 2). Scarecrow Press. tr. 508. ISBN 978-0-8108-7505-0. 
  7. ^ Haarmann, Harald (2002). Lexikon der untergegangenen Sprachen [Lexicon of extinct languages] (bằng tiếng German) (ấn bản 2). C. H. Beck. tr. 76. ISBN 978-3-406-47596-2. 
  8. ^ Amsalu Aklilu, Kuraz Publishing Agency, ጥሩ የአማርኛ ድርሰት እንዴት ያለ ነው! p. 42

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]