Nguyễn Hữu Huân
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Nguyễn Hữu Huân (chữ Hán 阮友勳, sinh 1830 - mất 1875), được biết nhiều với tên Thủ Khoa Huân, là một sĩ phu yêu nước người Việt Nam, lãnh tụ khởi nghĩa chống Pháp xâm lược ở các tỉnh Miền Đông Nam Kỳ, mất tại quê nhà năm 1875 (bị Pháp xử chém).
Mục lục |
[sửa] Tiểu sử
Nguyễn Hữu Huân quê quán làng Mỹ Tịnh An, huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường; nay là xã Hòa Tịnh, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang.
Thủa nhỏ ông rất thông minh và học giỏi. Năm 1852 (triều Tự Đức), ông dự thi Hương (kỳ thi xác định học vị Cử nhân) và đỗ đầu, nên được gọi là Thủ khoa Huân. Sau đó, ông được bổ nhiệm làm Giáo thụ huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường.
Khi Pháp xâm lược ba tinh miền Đông Nam kỳ (trong đó có tỉnh Định Tường quê ông), cũng giống như nhiều nhà nho yêu nước ở Nam kỳ, ông đã từ bỏ dạy học, cầm vũ khí đứng lên chống Pháp (năm 1860).
Năm 1861, ông cùng nghĩa quân hoạt động trên địa bàn từ Tân An đến Mỹ Tho. Đầu năm 1862, bị Pháp đánh úp, bắt và giải ông về Sài Gòn. Lựa lúc đối phương sơ hở, ông trốn thoát được. Đầu năm sau, ông cùng Võ Duy Dương chiêu mộ nghĩa binh để khởi nghĩa lần thứ hai.
Tháng 6 năm 1863, lúc ban đêm Pháp bất ngờ đem quân càn quét căn cứ Thuộc Nhiêu (Cai Lậy , Định Tường), ông chuyển về vùng Thất Sơn, An Giang tiếp tục đấu tranh. Pháp rất lo ngại nên gửi tối hậu thư, buộc viên quan đầu tỉnh An Giang phải giao nộp Thủ Khoa Huân cho họ làm tội, viện lẽ ông Huân không tuân theo hòa ước 1862. Án sát Phạm Hoàng Đạo hay tin tâu lên vua Tự Đức, xin đưa ngay Nguyễn Hữu Huân về Huế. Nhưng khi chiếu chỉ đến, viên quan đầu tỉnh bị Pháp gây áp lực nên đã phớt lờ lệnh vua, khiến ông bị Pháp giam cầm.[1]
Vợ Thủ Khoa Huân là Lê Thị Lộc đã làm đơn kiện viên quan đầu tỉnh An Giang về việc đã không tuân theo chiếu chỉ, đồng thời đòi Pháp phải thả ngay chồng mình. Ở Sài Gòn, dù Pháp đem mọi thứ ra dụ dỗ nhưng ông vẫn kiên quyết chối từ. Cuối cùng, vào ngày 22 tháng 8 năm 1864, ông bị kết án 10 năm tù khổ sai và bị đày đi đảo Cayenne ở Nam Mỹ[2]
Sau 5 năm tù, ngày 4 tháng 2 năm 1869, Pháp cho lệnh ân xá và đưa ông về quản thúc tại nhà Tổng đốc Đỗ Hữu Phương, đồng thời cử ông làm giáo thọ dạy bảo "sinh đồ" ở Chợ Lớn với hy vọng lôi kéo ông về phía họ. Nguyễn Hữu Huân lợi dụng điều kiện đi dạy học, liên lạc với các sĩ phu yêu nước và hội kín Hoa kiều Trường Phát, nhờ mua vũ khí để chuẩn bị khởi nghĩa.
Trong khi cuộc khởi nghĩa đang được chuẩn bị khẩn trương, nhờ do thám nên Pháp bắt được thuyền chở vũ khí. Trước tình hình bất lợi đó, ông ra lệnh giải tán, bí mật tìm đường về lại Mỹ Tho họp cùng Âu Dương Lân tiến hành khởi nghĩa lần thứ 3. Lần này dân chúng theo ông rất đông,trong số đó có cả một số hương chức, hội tề, địa chủ... địa bàn kháng chiến của ông kéo dài từ Mỹ Tho đến Mỹ Quý -Cai Lậy.
Đầu năm 1875, thất trận ở Bình Cách, Thủ Khoa cùng tùy tùng là Đốc binh Hương về Chợ Gạo, dự định quá giang thuyền buôn ra Bình Thuận cầu viện. Nhưng Đốc binh Hương bị Trần Bá Lộc mua chuộc, đã dẫn quân bắt Nguyễn Hữu Huân ở Chợ Gạo ngày 15 tháng 05 năm 1875, rồi đem giam ông tại Mỹ Tho.
Sau bốn ngày dùng mọi mưu chước chiêu hàng không thành, Pháp kết án tử hình Nguyễn Hữu Huân. Trước khi thụ hình, ông nhắn vợ con tế sống mình trong một tuần và xin vải viết bài thơ tuyệt mệnh và hai câu đối để thờ.
Ngày 19 tháng 5 năm 1875 (âm lịch: 14 tháng 4 năm Ất Hợi), Pháp cho tàu chở ông xuôi theo dòng Bảo Định về Mỹ Tịnh An, để hành quyết tại Bến Tranh lúc 12 giờ trưa. Năm ấy ông 45 tuổi.
[sửa] Tác phẩm
Không rõ Thủ Khoa Huân có làm nhiều thơ không[3], nhưng chỉ bấy nhiêu bài còn lại sau đây, bài nào cũng bộc lộ được tinh thần bất khuất, kiên cường, dám xả thân vì nước Việt của ông.
Cho nên, Nguyễn Hữu Huân được ghi nhận là "một hiện tượng đặc sắc của văn học yêu nước thế kỷ 19 của Việt Nam: hiện tượng nhà thơ - chiến sĩ."[4]
Bài thơ chữ Hán dưới đây, ông làm trước khi bị chém, nay được tạc nơi bia mộ ông. Sau đây là bản dịch của Phan Bội Châu:
- Ruổi dong vó ngựa trả thù chung
- Binh bại cho nên mạng phải cùng.
- Tiết nghĩa vẫn lưu cùng vũ trụ,
- Hơn thua xá kể với anh hùng.
- Nổi xung mất vía quân Hồ lỗ[5]
- Quyết thác không hàng, rạng núi sông.
- Tho thuỷ[6] ngày rày pha máu đỏ,
- Đảo Rồng[7] hiu hắt ngọn thu phong.
Và:
- Hai bên thiên hạ thấy hay không ?
- Một gánh cương thường, há phải gông.
- Oằn oại hai vai quân tử trúc,
- Long lay một cổ trượng phu tòng.
- Sống về đất Bắc, danh còn rạng
- Thác ở thành Nam, tiếng bỏ không
- Thắng bại, doanh thâu trời khiến chịu
- “Phản thần”,“đéo ỏa”[8] đứa cười ông!
Bài thơ ông làm nghe tin vợ dám đi kiện quan đầu tỉnh An Giang, và đòi Pháp thả chồng:
- Xem qua thư gửi rất kinh hoàng
- Nhi nữ chà chà cũng lớn gan
- Đơn bẩm cuối lòn loài bạch quỷ,
- Sân quỳ vất vả phận hồng nhan
- Bán mình đâu nệ phiền lòng sắt,
- Chuộc tội thà xin trọn nghĩa vàng
- Tiết khí dưới trần coi ít mặt,
- Cang thường càng chuộng gánh giang san.
Ông làm trước khi bị đày ra đảo Cayenne ở Nam Mỹ:
- Muôn việc cho hay số bởi trời
- Chiếc thân chìm nổi biết bao nơi
- Mấy hồi tên đạn ra tay thử,
- Ngàn dặm non sông dạo gót chơi.
- Chén rượu Tân đình nào luận tiệc
- Vần thơ cố quốc chẳng ra lời.
- Cương thường bởi biết mang nên nặng,
- Hễ đứng làm trai trả nợ đời.
Nhân nhà Tổng đốc Phương có tiệc, ông làm bài này để đọc cho mọi người nghe:
- Nghĩ thẹn râu mày với nước non
- Nhìn nay tùng, cúc bạn xưa còn.
- Miếu đường cách trở niềm tôi chúa,
- Gia thất riêng buồn nỗi vợ con.
- Áo Hán nhiều phen thay vẻ lạ,
- Rượu Hồ một mặt đắm mùi ngon
- Giang Đông nổi tiếng nhiều tay giỏi,
- Cuốn đất kìa ai, dám hỏi đon!
Qua hình ảnh “cây bắp”, để tỏ bày tấm lòng cùng khát vọng của ông:
- Luống chịu ba trăng trấn cõi bờ,
- Hiềm vì thương chút chúng dân thơ.
- Nương oai tích lịch[9] ôm con đỏ,
- Vâng lịnh nam phong phất ngọn cờ.
- Miễn đặng an nhà cùng lợi nước
- Chỉ nài dãi gió với dầm mưa.
- Biển hồ dầu lặng, tằm kình bặt
- Giải giáp một phen chúng thảy nhờ.
Hai câu đối do Nguyễn Hữu Huân làm trước khi bị thụ hình, hiện được treo trang trọng tại bàn thờ của ông.
- Hữu chí nan thân, không uổng bách niên chiêu vật nghị,
- Tuy công bất tựu, diệc tương nhất tử báo quân ân.
- ( tạm dịch: Có chí khôn bày, không uổng trăm năm lời nghị chúng
- Tuy công chưa thành, cũng đành một thác báo ơn vua)[10]
[sửa] Tưởng nhớ
Mộ và đền Thủ Khoa Huân được xây dựng ngay tại quê nhà của ông. Ban đầu mộ được đấp bằng đất. Đầu thế kỷ 20, cháu ngoại của ông là Trần Văn Thông xây lại bằng đá xanh. Trong đền thờ có nhiều hoành phi và câu đối ca ngợi khí tiết của ông. Và nơi Thủ Khoa Huân bị chém là chợ Phú Kiết, tỉnh Định Tường xưa. Nơi đấy, cũng có bia tưởng niệm.
[sửa] Chú thích
- ^ Theo Nguyễn Văn Hầu:Sau khi De la Grandière biết tin Thủ Khoa Huân lẫn trốn ở Thất Sơn, viên sĩ quan Pháp này buộc Tổng đốc An Giang phải bắt ông Huân, giao cho họ làm tội. Tổng đốc An Giang không thuận. Tức thời, Doudart de Lagrée được lệnh đem 500 quân cùng đại bác từ Oudong xuống huy hiếp Thành An Giang. Trước áp lự đó,Tổng đốc An Giang đành nhượng bộ (Nửa tháng trong miền Thất Sơn, NXB Trẻ, 2006,tr. 155)
- ^ Sách Hỏi đáp lịch sử Việt Nam tập 4, nhóm Nhân Văn Trẻ biên soạn, NXB Trẻ, tháng 7 năm 2007 cho rằng Nguyễn Hữu Huân bị đày ra đảo Réunion(tr.128)
- ^ Thơ Nguyễn Hữu Huân không có tựa đề, đa phần các sách dựa vào nội dung để đặt tên cho bài. Và trong thơ của ông, ở một vài câu chữ cũng không tránh khỏi dị bản. Người soạn dựa vào các nguồn sau, so sánh rồi chọn ra những câu chữ tạm cho là phù hợp hơn cả: Sách Hợp Tuyển Thơ Văn VN 1858-1920, do Huỳnh Lý chủ biên, NXB Văn Học, 1984; Sách Thủ Khoa Nguyễn Hữu Huân, không ghi tên người soạn, NXB Trẻ, tháng 10 năm 2007 và thơ Nguyễn Hữu Huân ở web Thi Viện
- ^ Từ điển Văn học Việt Nam, bộ mới, NXB Thế giới, 2004, tr. 1154.
- ^ Quân mọi rợ, ám chỉ giặc ngoại xâm
- ^ Sông Mỹ Tho
- ^ Là nơi Thủ Khoa Huân bị chém
- ^ Tiếng chửi ở miền Nam, sách Nguyễn Hữu Huân của NXB Trẻ ghi: đéo mẹ
- ^ Oai sấm sét
- ^ Có dị bản: Duy công bất tựu diệt quyên bất tử báo quân ân, nghĩa là: Dầu công không đạt được, cũng liều một chết báo ơn vua
