Danh sách lỗ đen lớn nhất

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Minh họa đĩa bồi đắp quanh lỗ đen

Danh sách các lỗ đen lớn nhất xếp theo thứ tự khối lượng dự đoán mà khoa học của loài người đã quan sát được, đơn vị tính là Khối lượng Mặt Trời (M=). Các lỗ đen siêu khối lượng có khối lượng từ hàng trăm ngàn tới hàng vài chục tỷ lần M có thể tìm thấy ở hầu hết trung tâm các thiên hà lớn, ví dụ như Ngân Hà của chúng ta, hay các hàng xóm như Thiên hà Tiên Nữ, Messier 32 và xa hơn như NGC 4395.

Danh sách[sửa | sửa mã nguồn]

Lỗ đen tại thiên hà Centaurus A trong chòm sao Nhân Mã
Đám mây khí bị hút về lỗ đen trung tâm Ngân Hà

Các lỗ đen liệt kê dưới đây xếp hạng theo khối lượng được ghi chép theo nhiều phương pháp khác nhau nên các kết quả có thể không chính xác. Các nhà khoa học xác định khối lượng lỗ đen dựa trên các kết quả quan sát và tính toán theo bản đồ chấn dội (thông qua chuyển động của các đám mây bụi khí bị hút vào lỗ đen), hiệu ứng Doppler (kết hợp dịch chuyển đỏ, dịch chuyển xanhvận tốc xuyên tâm), phân tán vận tốc hay quan hệ M–sigma.

Danh sách lỗ đen lớn nhất
Tên Khối lượng Mặt trời
(Mặt Trời = 1)
Ghi chú
TON 618 &0000066000000000.0000006.6×1010[1] Estimated from quasar Hβ emission line correlation.
IC 1101 &0000040000000000.0000004×1010-&0000100000000000.00000010×1010[2]
S5 0014+81 &0000040000000000.00000040000000000[3][4][5] Bài báo năm 2010 chỉ ra rằng có một dòng vật chất bức xạ quanh trục với cường độ cao là biểu hiện của một lỗ đen có khối lượng rất lớn. Các nhà khoa học ước tính rằng mỗi năm, lỗ đen này hút một lượng vật chất bằng khoảng 4000 lần khối lượng Mặt Trời.[3]
SDSS J102325.31+514251.0 &0000033100000000.000000(3.31+0.61)×1010[6]
Lỗ đen tại trung tâm quasar H1821+643 &0000030000000000.00000030000000000[7]
APM 08279+5255 &0000023000000000.0000002.3×1010[8]
&0000010000000000.0000001.0+0.170.13×1010[9]
NGC 4889 &0000021000000000.000000(2.1+1.6)×1010[10][11]
Lỗ đen ở trung tâm thiên hà elip Phoenix Cluster trong chòm sao Phượng Hoàng &0000020000000000.00000020000000000[12] Lỗ đen này mỗi năm thu nạp thêm một lượng vật chất bằng khoảng 60 lần khối lượng Mặt Trời.
SDSS J074521.78+734336.1 &0000019500000000.000000(1.95+0.05)×1010[6]
OJ 287 primary &0000018000000000.00000018000000000[13]
NGC 1600 &0000017000000000.000000(1.7+0.15)×1010[14][15]
SDSS J08019.69+373047.3 &0000015100000000.000000(1.51+0.31)×1010[6]
SDSS J115954.33+201921.1 &0000014100000000.000000(1.41+0.10)×1010[6]
SDSS J075303.34+423130.8 &0000013800000000.000000(1.38+0.03)×1010[6]
SDSS J080430.56+542041.1 &0000013500000000.000000(1.35+0.22)×1010[6]
Abell 1201 BCG &0000013000000000.000000(1.3+0.6)×1010[16]
SDSS J081855.77+095848.0 &0000012000000000.000000(1.20+0.06)×1010[6]
SDSS J0100+2802 &0000012400000000.000000(1.24+0.19)×1010[17][18]
SDSS J082535.19+512706.3 &0000011200000000.000000(1.12+0.20)×1010[6]
SDSS J013127.34-032100.1 &0000011000000000.000000(1.1+0.2)×1010[19]
PSO J334.2028+01.4075 &0000010000000000.00000010000000000[20]
Black hole of central elliptical galaxy of RX J1532.9+3021 &0000010000000000.00000010000000000[21]
QSO B2126-158 &0000010000000000.00000010000000000[3]
Holmberg 15A &0000010000000000.00000010000000000[22]
SDSS J015741.57-010629.6 &0000009800000000.000000(9.8+1.4)×109[6]
NGC 3842 &0000009700000000.0000009.7+3.02.5×109[10][11]
SDSS J230301.45-093930.7 &0000009120000000.000000(9.12+0.88)×109[6]
SDSS J075819.70+202300.9 &0000007800000000.000000(7.8+3.9)×109[6]
CID-947 &0000006900000000.0000006.9+0.81.2×109[23]
SDSS J080956.02+502000.9 &0000006460000000.000000(6.46+0.45)×109[6]
SDSS J014214.75+002324.2 &0000006310000000.000000(6.31+1.16)×109[6]
Messier 87 &0000007220000000.0000007.22+0.340.40×109[24]
&0000006300000000.0000006300000000[25]
NGC 5419 &0000007200000000.0000007.2+2.71.9×109[26]
SDSS J025905.63+001121.9 &0000005250000000.000000(5.25+0.73)×109[6]
SDSS J094202.04+042244.5 &0000005130000000.000000(5.13+0.71)×109[6]
QSO B0746+254 &0000005000000000.0000005000000000[3]
QSO B2149-306 &0000005000000000.0000005000000000[3]
NGC 1277 &0000005000000000.0000005000000000[27]
SDSS J090033.50+421547.0 &0000004700000000.000000(4.7+0.2)×109[6]
Messier 60 &0000004500000000.000000(4.5+1.0)×109[28]
SDSS J011521.20+152453.3 &0000004100000000.000000(4.1+2.4)×109[6]
QSO B0222+185 &0000004000000000.0000004000000000[3]
Hercules A (3C 348) &0000004000000000.0000004000000000
Abell 1836-BCG &0000003610000000.0000003.61+0.410.50×109[29]
SDSS J213023.61+122252.0 &0000003500000000.000000(3.5+0.2)×109[6]
SDSS J173352.23+540030.4 &0000003400000000.000000(3.4+0.4)×109[6]
SDSS J025021.76-075749.9 &0000003100000000.000000(3.1+0.6)×109[6]
SDSS J030341.04-002321.9 &0000003000000000.000000(3.0+0.4)×109[6]
QSO B0836+710 &0000003000000000.0000003000000000[3]
SDSS J224956.08+000218.0 &0000002630000000.000000(2.63+1.21)×109[6]
SDSS J030449.85-000813.4 &0000002400000000.000000(2.4+0.50)×109[6]
SDSS J234625.66-001600.4 &0000002240000000.000000(2.24+0.15)×109[6]
ULAS J1120+0641 &0000002000000000.0000002000000000[30][31]
QSO 0537-286 &0000002000000000.0000002000000000[3]
NGC 3115 &0000002000000000.0000002000000000[32]
Q0906+6930 &0000002000000000.0000002000000000[33]
QSO B0805+614 &0000001500000000.0000001500000000[3]
Messier 84 &0000001500000000.0000001500000000[34]
Abell 3565-BCG &0000001340000000.0000001.34+0.210.19×109[29]
NGC 7768 &0000001300000000.0000001.3+0.50.4×109[11]
Black hole of central elliptical galaxy of MS 0735.6+7421 &0000001000000000.0000001×109[35][36][37]
QSO B225155+2217 &0000001000000000.0000001000000000[3]
QSO B1210+330 &0000001000000000.0000001000000000[3]
NGC 6166 &0000001000000000.0000001000000000[38]
Cygnus A &0000001000000000.0000001000000000[39]
Thiên hà Sombrero &0000001000000000.0000001000000000[40]
Markarian 501 &0000000900000000.000000900000000&0000003400000000.0000003400000000[41]
PG 1426+015 &0000001298000000.000000(1.298+0.385)×109[42]
&0000000467740000.000000467740000[43]
3C 273 &0000000886000000.000000(8.86+1.87)×108[42]
&0000000550000000.000000550000000[43]
Messier 49 &0000000560000000.000000560000000[44]
NGC 1399 &0000000500000000.000000500000000[45]
PG 0804+761 &0000000693000000.000000(6.93+0.83)×108[42]
&0000000190550000.000000190550000[43]
PG 1617+175 &0000000594000000.000000(5.94+1.38)×108[42]
&0000000275420000.000000275420000[43]
PG 1700+518 &0000000781000000.0000007.81+1.821.65×108[42]
&0000000060260000.00000060260000[43]
NGC 4261 &0000000400000000.000000400000000[46]
PG 1307+085 &0000000440000000.000000(4.4+1.23)×108[42]
281 840 000[43]
SAGE0536AGN &0000000350000000.000000(3.5+0.8)×108[47][48]
NGC 1275 &0000000340000000.000000340000000[49][50]
3C 390.3 &0000000287000000.000000(2.87+0.64)×108[42]
&0000000338840000.000000338840000[43]
II Zwicky 136 &0000000457000000.000000(4.57+0.55)×108[42]
&0000000144540000.000000144540000[43]
PG 0052+251 &0000000369000000.000000(3.69+0.76)×108[42]
&0000000218780000.000000218780000[43]
Messier 59 &0000000270000000.000000270000000[51]
PG 1411+442 &0000000443000000.000000(4.43+1.46)×108[42]
&0000000079430000.00000079430000[43]
Markarian 876 &0000000279000000.000000(2.79+1.29)×108[42]
&0000000240000000.000000240000000[43]
Thiên hà Tiên Nữ &0000000230000000.000000230000000
PG 0953+414 &0000000276000000.000000(2.76+0.59)×108[42]
&0000000182000000.000000182000000[43]
PG 0026+129 &0000000393000000.000000(3.93+0.96)×108[42]
&0000000053700000.00000053700000[43]
Fairall 9 &0000000255000000.000000(2.55+0.56)×108[42]
&0000000079430000.00000079430000[43]
Markarian 1095 &0000000150000000.000000(1.5+0.19)×108[42]
&0000000182000000.000000182000000[43]
Messier 105 &0000000140000000.000000140000000&0000000200000000.000000200000000[52]
Markarian 509 &0000000143000000.000000(1.43+0.12)×108[42]
&0000000057550000.00000057550000[43]
OJ 287 secondary &0000000100000000.000000100000000[13]
RX J124236.9-111935 &0000000100000000.000000100000000[53]
Messier 85 &0000000100000000.000000100000000[54]
NGC 5548 &0000000067100000.000000(6.71+0.26)×107[42]
&0000000123000000.000000123000000[43]
PG 1221+143 &0000000146000000.000000(1.46+0.44)×108[42]
&0000000040740000.00000040740000[43]
Messier 88 &0000000080000000.00000080000000[55]
Messier 81 (Bode's Galaxy) &0000000070000000.00000070000000[56]
Markarian 771 &0000000073200000.000000(7.32+3.52)×107[42]
&0000000075860000.00000075860000[43]
Messier 58 &0000000070000000.00000070000000[57]
PG 0844+349 &0000000092400000.000000(9.24+3.81)×107[42]
&0000000021380000.00000021380000[43]
Centaurus A &0000000055000000.00000055000000[58]
Markarian 79 &0000000052400000.000000(5.24+1.44)×107[42]
&0000000052500000.00000052500000[43]
Messier 96 &0000000048000000.00000048000000[59]
Markarian 817 &0000000049400000.000000(4.94+0.77)×107[42]
&0000000043650000.00000043650000[43]
NGC 3227 &0000000042200000.000000(4.22+2.14)×107[42]
&0000000038900000.00000038900000[43]
NGC 4151 primary &0000000040000000.00000040000000[60][61]
3C 120 &0000000055500000.0000005.55+3.142.25×107[42]
&0000000022900000.00000022900000[43]
Markarian 279 &0000000034900000.000000(3.49+0.92)×107[42]
&0000000041700000.00000041700000[43]
NGC 3516 &0000000042700000.000000(4.27+1.46)×107[42]
&0000000023000000.00000023000000[43]
NGC 863 &0000000047500000.000000(4.75+0.74)×107[42]
&0000000017700000.00000017700000[43]
Messier 82 (Cigar Galaxy) &0000000030000000.00000030000000[62]
Messier 108 &0000000024000000.00000024000000[63]
M60-UCD1 &0000000020000000.00000020000000[64]
NGC 3783 &0000000029800000.000000(2.98+0.54)×107[42]
&0000000009300000.0000009300000[43]
Markarian 110 &0000000025100000.000000(2.51+0.61)×107[42]
&0000000005620000.0000005620000[43]
Markarian 335 &0000000014200000.000000(1.42+0.37)×107[42]
&0000000006310000.0000006310000[43]
NGC 4151 secondary &0000000010000000.00000010000000[61]
NGC 7469 &0000000012200000.000000(12.2+1.4)×106[42]
&0000000006460000.0000006460000[43]
IC 4329 A &0000000009900000.0000009.90+17.8811.88×106[42]
&0000000005010000.0000005010000[43]
NGC 4593 &0000000005360000.0000005.36+9.376.95×106[42]
&0000000008130000.0000008130000[43]
Messier 61 &0000000005000000.0000005000000[65]
Messier 32 &0000000001500000.0000001500000&0000000005000000.0000005000000[66]
Sagittarius A* &0000000004300000.0000004300000[67]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Shemmer, O.; Netzer, H.; Maiolino, R.; Oliva, E.; Croom, S.; Corbett, E.; di Fabrizio, L. (2004). “Near-infrared spectroscopy of high-redshift active galactic nuclei. I. A metallicity-accretion rate relationship”. The Astrophysical Journal 614 (2): 547–557. Bibcode:2004ApJ...614..547S. arXiv:astro-ph/0406559. doi:10.1086/423607. 
  2. ^ Dullo, Bililign T.; Graham, Alister W.; Knapen, Johan H. (tháng 10 năm 2017). “A remarkably large depleted core in the Abell 2029 BCG IC 1101”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 471 (2): 2321–2333. Bibcode:2017MNRAS.471.2321D. arXiv:1707.02277. doi:10.1093/mnras/stx1635. 
  3. ^ a ă â b c d đ e ê g h Ghisellini, G.; Ceca, R. Della; Volonteri, M.; Ghirlanda, G.; Tavecchio, F.; Foschini, L.; Tagliaferri, G.; Haardt, F.; Pareschi, G.; Grindlay, J. (2010). “Chasing the heaviest black holes in active galactic nuclei, the largest black hole”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 405: 387. Bibcode:2010MNRAS.405..387G. arXiv:0912.0001. doi:10.1111/j.1365-2966.2010.16449.x. 
  4. ^ Ghisellini, G.; Foschini, L.; Volonteri, M.; Ghirlanda, G.; Haardt, F.; Burlon, D.; Tavecchio, F. và đồng nghiệp (ngày 14 tháng 7 năm 2009). “The blazar S5 0014+813: a real or apparent monster?”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters. v2 399: L24. Bibcode:2009MNRAS.399L..24G. arXiv:0906.0575. doi:10.1111/j.1745-3933.2009.00716.x. 
  5. ^ Gaensler, Bryan (ngày 3 tháng 7 năm 2012). Extreme Cosmos: A Guided Tour of the Fastest, Brightest, Hottest, Heaviest, Oldest, and Most Amazing Aspects of Our Universe. ISBN 978-1-101-58701-0. Truy cập ngày 8 tháng 12 năm 2014. 
  6. ^ a ă â b c d đ e ê g h i k l m n o ô ơ p q r s t Zuo, Wenwen; Wu, Xue-Bing; Fan, Xiaohui; Green, Richard; Wang, Ran; Bian, Fuyan (2014). “Black Hole Mass Estimates and Rapid Growth of Supermassive Black Holes in Luminous $z \sim$ 3.5 Quasars”. The Astrophysical Journal 799 (2): 189. Bibcode:2015ApJ...799..189Z. arXiv:1412.2438. doi:10.1088/0004-637X/799/2/189. 
  7. ^ Walker, S. A.; Fabian, A. C.; Russell, H. R.; Sanders, J. S. (2014). “The effect of the quasar H1821+643 on the surrounding intracluster medium: Revealing the underlying cooling flow”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 442 (3): 2809. Bibcode:2014MNRAS.442.2809W. arXiv:1405.7522v1 [astro-ph.HE]. doi:10.1093/mnras/stu1067. 
  8. ^ Riechers, D. A.; Walter, F.; Carilli, C. L.; Lewis, G. F. (2009). “Imaging The Molecular Gas in a z = 3.9 Quasar Host Galaxy at 0farcs3 Resolution: A Central Sub-Kiloparsec Scale Star Formation Reservoir in APM 08279+5255”. The Astrophysical Journal 690: 463–485. Bibcode:2009ApJ...690..463R. arXiv:0809.0754. doi:10.1088/0004-637X/690/1/463. 
  9. ^ Saturni, F. G.; Trevese, D.; Vagnetti, F.; Perna, M.; Dadina, M. (2016). “A multi-epoch spectroscopic study of the BAL quasar APM 08279+5255. II. Emission- and absorption-line variability time lags”. Astronomy and Astrophysics 587: A43. Bibcode:2016A&A...587A..43S. arXiv:1512.03195. doi:10.1051/0004-6361/201527152. 
  10. ^ a ă McConnell, Nicholas J.; Ma, Chung-Pei; Gebhardt, Karl; Wright, Shelley A.; Murphy, Jeremy D.; Lauer, Tod R.; Graham, James R.; Richstone, Douglas O. (2011). “Two ten-billion-solar-mass black holes at the centres of giant elliptical galaxies”. Nature 480 (7376): 215–8. Bibcode:2011Natur.480..215M. PMID 22158244. arXiv:1112.1078. doi:10.1038/nature10636. 
  11. ^ a ă â McConnell, N. J.; Ma, C.-P.; Murphy, J. D.; Gebhardt, K.; Lauer, T. R.; Graham, J. R.; Wright, S. A.; Richstone, D. O. (2012). “Dynamical Measurements of Black Hole Masses in Four Brightest Cluster Galaxies at 100 Mpc”. The Astrophysical Journal 756: 179. Bibcode:2012ApJ...756..179M. arXiv:1203.1620. doi:10.1088/0004-637X/756/2/179. 
  12. ^ McDonald, M.; Bayliss, M.; Benson, B. A.; Foley, R. J.; Ruel, J.; Sullivan, P.; Veilleux, S.; Aird, K. A.; Ashby, M. L. N.; Bautz, M.; Bazin, G.; Bleem, L. E.; Brodwin, M.; Carlstrom, J. E.; Chang, C. L.; Cho, H. M.; Clocchiatti, A.; Crawford, T. M.; Crites, A. T.; De Haan, T.; Desai, S.; Dobbs, M. A.; Dudley, J. P.; Egami, E.; Forman, W. R.; Garmire, G. P.; George, E. M.; Gladders, M. D.; Gonzalez, A. H. và đồng nghiệp (2012). “A massive, cooling-flow-induced starburst in the core of a luminous cluster of galaxies”. Nature 488 (7411): 349–52. Bibcode:2012Natur.488..349M. PMID 22895340. arXiv:1208.2962. doi:10.1038/nature11379. 
  13. ^ a ă Valtonen, M. J.; Ciprini, S.; Lehto, H. J. (2012). “On the masses of OJ287 black holes”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 427: 77. Bibcode:2012MNRAS.427...77V. arXiv:1208.0906. doi:10.1111/j.1365-2966.2012.21861.x. 
  14. ^ Thomas, J.; Ma, C.-P.; McConnell, N. J.; Greene, J. E.; Blakeslee, J. P.; Janish, R. (2016). “A 17-billion-solar-mass black hole in a group galaxy with a diffuse core”. Nature 532: 340–342. Bibcode:2016Natur.532..340T. arXiv:1604.01400. doi:10.1038/nature17197. 
  15. ^ Morrow, Ashley (ngày 5 tháng 4 năm 2016). “Behemoth Black Hole Found in an Unlikely Place”. 
  16. ^ Smith, R. J.; Lucey, J. R.; Edge, A. C. (2017). “A counterimage to the gravitational arc in Abell 1201: Evidence for IMF variations or a 1010 Msun black hole?”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 467: 836–848. Bibcode:2017MNRAS.467..836S. arXiv:1701.02745. doi:10.1093/mnras/stx059. 
  17. ^ Wu, X.; Wang, F.; Fan, X.; Yi, Weimin; Zuo, Wenwen; Bian, Fuyan; Jiang, Linhua; McGreer, Ian D.; Wang, Ran; Yang, Jinyi; Yang, Qian; Thompson, David; Beletsky, Yuri (ngày 25 tháng 2 năm 2015). “An ultraluminous quasar with a twelve-billion-solar-mass black hole at redshift 6.30”. Nature 518 (7540): 512–515. Bibcode:2015Natur.518..512W. PMID 25719667. arXiv:1502.07418. doi:10.1038/nature14241. 
  18. ^ “Astronomers Discover Record-Breaking Quasar”. Sci-News.com. Ngày 25 tháng 2 năm 2015. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2015. 
  19. ^ Ghisellini, G.; Tagliaferri, G.; Sbarrato, T.; Gehrels, N. (2015). “SDSS J013127.34-032100.1: A candidate blazar with a 11 billion solar mass black hole at $z$=5.18”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters 450: L34. Bibcode:2015MNRAS.450L..34G. arXiv:1501.07269. doi:10.1093/mnrasl/slv042. 
  20. ^ Liu, Tingting; Gezari, Suvi; Heinis, Sebastien; Magnier, Eugene A.; Burgett, William S.; Chambers, Kenneth; Flewelling, Heather; Huber, Mark; Hodapp, Klaus W.; Kaiser, Nicholas; Kudritzki, Rolf-Peter; Tonry, John L.; Wainscoat, Richard J.; Waters, Christopher (2015). “A Periodically Varying Luminous Quasar at z=2 from the Pan-STARRS1 Medium Deep Survey: A Candidate Supermassive Black Hole Binary in the Gravitational Wave-Driven Regime”. The Astrophysical Journal 803 (2): L16. Bibcode:2015ApJ...803L..16L. arXiv:1503.02083. doi:10.1088/2041-8205/803/2/L16. 
  21. ^ Hlavacek-Larrondo, J.; Allen, S. W.; Taylor, G. B.; Fabian, A. C.; Canning, R. E. Ato.; Werner, N.; Sanders, J. S.; Grimes, C. K.; Ehlert, S.; von Der Linden, A. (2013). “Probing the extreme realm of AGN feedback in the massive galaxy cluster, RX J1532.9+3021”. The Astrophysical Journal 777 (2): 163. Bibcode:2013ApJ...777..163H. arXiv:1306.0907. doi:10.1088/0004-637X/777/2/163. Tóm lược dễ hiểu. 
  22. ^ López-Cruz, O.; Añorve, C.; Birkinshaw, M.; Worrall, D. M.; Ibarra-Medel, H. J.; Barkhouse, W. A.; Torres-Papaqui, J. P.; Motta, V. (2014). “The Brightest Cluster Galaxy in Abell 85: The Largest Core Known So Far”. The Astrophysical Journal 795 (2): L31. Bibcode:2014ApJ...795L..31L. arXiv:1405.7758. doi:10.1088/2041-8205/795/2/L31. 
  23. ^ Trakhtenbrot, Benny; Megan Urry, C.; Civano, Francesca; Rosario, David J.; Elvis, Martin; Schawinski, Kevin; Suh, Hyewon; Bongiorno, Angela; Simmons, Brooke D. (2015). “An Over-Massive Black Hole in a Typical Star-Forming Galaxy, 2 Billion Years After the Big Bang”. Science,, (2015) 349 (168): 168–171. Bibcode:2015Sci...349..168T. arXiv:1507.02290. doi:10.1126/science.aaa4506. 
  24. ^ Oldham, L. J.; Auger, M. W. (2016). “Galaxy structure from multiple tracers - II. M87 from parsec to megaparsec scales”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 457: 421–439. Bibcode:2016MNRAS.457..421O. arXiv:1601.01323. doi:10.1093/mnras/stv2982. 
  25. ^ Walsh, Jonelle L.; Barth, Aaron J.; Ho, Luis C.; Sarzi, Marc (tháng 6 năm 2013). “The M87 Black Hole Mass from Gas-dynamical Models of Space Telescope Imaging Spectrograph Observations”. The Astrophysical Journal 770 (2): 86. Bibcode:2013ApJ...770...86W. arXiv:1304.7273. doi:10.1088/0004-637X/770/2/86. 
  26. ^ Mazzalay, X.; Thomas, J.; Saglia, R. P.; Wegner, G. A.; Bender, R.; Erwin, P.; Fabricius, M. H.; Rusli, S. P. (2016). “The supermassive black hole and double nucleus of the core elliptical NGC 5419”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 462: 2847–2860. Bibcode:2016MNRAS.462.2847M. arXiv:1607.06466. doi:10.1093/mnras/stw1802. 
  27. ^ Emsellem, Eric (tháng 8 năm 2013). “Is the black hole in NGC 1277 really overmassive?”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 433 (3): 1862–1870. Bibcode:2013MNRAS.433.1862E. arXiv:1305.3630. doi:10.1093/mnras/stt840. 
  28. ^ Juntai Shen; Karl Gebhardt (2010). “The Supermassive Black Hole and Dark Matter Halo of NGC 4649 (M60)”. The Astrophysical Journal 711: 484–494. Bibcode:2010ApJ...711..484S. arXiv:0910.4168. doi:10.1088/0004-637X/711/1/484. 
  29. ^ a ă Dalla Bontà, E.; Ferrarese, L.; Corsini, E. M.; Miralda-Escudé, J.; Coccato, L.; Sarzi, M.; Pizzella, A.; Beifiori, A. (2009). “The High-Mass End of the Black Hole Mass Function: Mass Estimates in Brightest Cluster Galaxies”. The Astrophysical Journal 690: 537–559. Bibcode:2009ApJ...690..537D. arXiv:0809.0766. doi:10.1088/0004-637X/690/1/537. 
  30. ^ Daniel J. Mortlock; Stephen J. Warren; Bram P. Venemans; Patel; Hewett; McMahon; Simpson; Theuns; Gonzáles-Solares; Adamson; Dye; Hambly; Hirst; Irwin; Kuiper; Lawrence; Röttgering và đồng nghiệp (2011). “A luminous quasar at a redshift of z = 7.085”. Nature 474 (7353): 616–619. Bibcode:2011Natur.474..616M. PMID 21720366. arXiv:1106.6088. doi:10.1038/nature10159. 
  31. ^ John Matson (ngày 29 tháng 6 năm 2011). “Brilliant, but Distant: Most Far-Flung Known Quasar Offers Glimpse into Early Universe”. Scientific American. Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2011. 
  32. ^ Kormendy, John; Richstone, Douglas (1992). “Evidence for a supermassive black hole in NGC 3115”. The Astrophysical Journal 393: 559–578. Bibcode:1992ApJ...393..559K. doi:10.1086/171528. 
  33. ^ Romani, Roger W. (2006). “The Spectral Energy Distribution of the High-z Blazar Q0906+6930”. The Astronomical Journal 132 (5): 1959–1963. Bibcode:2006AJ....132.1959R. arXiv:astro-ph/0607581. doi:10.1086/508216. 
  34. ^ Bower, G.A. và đồng nghiệp (1998). “Kinematics of the Nuclear Ionized Gas in the Radio Galaxy M84 (NGC 4374)”. Astrophysical Journal 492 (1): 111–114. Bibcode:1998ApJ...492L.111B. arXiv:astro-ph/9710264. doi:10.1086/311109. 
  35. ^ Most Powerful Eruption In The Universe Discovered NASA/Marshall Space Flight Center (ScienceDaily) ngày 6 tháng 1 năm 2005
  36. ^ McNamara, B. R.; Nulsen, P. E. J.; Wise, M. W.; Rafferty, D. A.; Carilli, C.; Sarazin, C. L.; Blanton, E. L. (2005). “The heating of gas in a galaxy cluster by X-ray cavities and large-scale shock fronts”. Nature 433: 45–47. Bibcode:2005Natur.433...45M. doi:10.1038/nature03202. 
  37. ^ Rafferty, D. A.; McNamara, B. R.; Nulsen, P. E. J.; Wise, M. W. (2006). “The Feedback-regulated Growth of Black Holes and Bulges through Gas Accretion and Starbursts in Cluster Central Dominant Galaxies”. The Astrophysical Journal 652: 216–231. Bibcode:2006ApJ...652..216R. arXiv:astro-ph/0605323. doi:10.1086/507672. 
  38. ^ Di Matteo, Tiziana; Johnstone, Roderick M; Allen, Steven W.; Fabian, Andrew C. (ngày 8 tháng 3 năm 2001). “Accretion onto Nearby Supermassive Black Holes: Chandra Constraints on the Dominant Cluster Galaxy NGC 6166”. The Astrophysical Journal 550: L19. Bibcode:2001ApJ...550L..19D. arXiv:astro-ph/0012194. doi:10.1086/319489. 
  39. ^ “Black Holes: Gravity's Relentless Pull interactive: Encyclopedia”. HubbleSite. Truy cập ngày 20 tháng 5 năm 2015. 
  40. ^ J. Kormendy; R. Bender; E. A. Ajhar; A. Dressler; S. M. Faber; K. Gebhardt; C. Grillmair; T. R. Lauer; D. Richstone; S. Tremaine (1996). “Hubble Space Telescope Spectroscopic Evidence for a 1 X 10 9 Msun Black Hole in NGC 4594”. Astrophysical Journal Letters 473 (2): L91–L94. Bibcode:1996ApJ...473L..91K. doi:10.1086/310399. 
  41. ^ Rieger, F. M.; Mannheim, K. (2003). “On the central black hole mass in Mkn 501”. Astronomy and Astrophysics 397: 121. Bibcode:2003A&A...397..121R. arXiv:astro-ph/0210326v1. doi:10.1051/0004-6361:20021482. 
  42. ^ a ă â b c d đ e ê g h i k l m n o ô ơ p q r s t u ư v x y aa ab Peterson, Bradley M. (2013). “Measuring the Masses of Supermassive Black Holes” (PDF). Space Science Reviews 183: 253. Bibcode:2014SSRv..183..253P. doi:10.1007/s11214-013-9987-4. 
  43. ^ a ă â b c d đ e ê g h i k l m n o ô ơ p q r s t u ư v x y aa ab Nelson, Charles H. (2000). “Black Hole Mass, Velocity Dispersion, and the Radio Source in Active Galactic Nuclei”. The Astrophysical Journal 544 (2): L91. Bibcode:2000ApJ...544L..91N. arXiv:astro-ph/0009188. doi:10.1086/317314. 
  44. ^ Loewenstein, Michael và đồng nghiệp (tháng 7 năm 2001). “Chandra Limits on X-Ray Emission Associated with the Supermassive Black Holes in Three Giant Elliptical Galaxies”. The Astrophysical Journal 555 (1): L21–L24. Bibcode:2001ApJ...555L..21L. arXiv:astro-ph/0106326. doi:10.1086/323157. 
  45. ^ GEBHARDT, K.; LAUER, T. R.; PINKNEY, J.; BENDER, R.; RICHSTONE, D.; ALLER, M.; BOWER, G.; DRESSLER, A. (tháng 12 năm 2007). “The Black Hole Mass and Extreme Orbital Structure in NGC 1399”. The Astrophysical Journal 671 (2): 1321–1328. Bibcode:2007ApJ...671.1321G. arXiv:0709.0585. doi:10.1086/522938. 
  46. ^ “Massive Black Holes Dwell in Most Galaxies, According to Hubble Census”. Hubblesite STScI-1997-01. Ngày 13 tháng 1 năm 1997. Truy cập ngày 2 tháng 5 năm 2010. 
  47. ^ van, Loon J. T.; Sansom, A. E. (2015). “An evolutionary missing link? A modest-mass early-type galaxy hosting an oversized nuclear black hole”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 453: 2341–2348. Bibcode:2015MNRAS.453.2341V. arXiv:1508.00698. doi:10.1093/mnras/stv1787. 
  48. ^ “Black hole is 30 times expected size”. 
  49. ^ Wilman, R. J.; Edge, A. C.; Johnstone, R. M. (2005). “The nature of the molecular gas system in the core of NGC 1275”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 359 (2): 755–764. Bibcode:2005MNRAS.359..755W. arXiv:astro-ph/0502537. doi:10.1111/j.1365-2966.2005.08956.x. 
  50. ^ Wilman, R. J.; Edge, A. C.; Johnstone, R. M. (2005). “The nature of the molecular gas system in the core of NGC 1275”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 359 (2): 755–764. Bibcode:2005MNRAS.359..755W. arXiv:astro-ph/0502537. doi:10.1111/j.1365-2966.2005.08956.x. 
  51. ^ Wrobel, J. M.; Terashima, Y.; Ho, L. C. (2008). “Outflow-dominated Emission from the Quiescent Massive Black Holes in NGC 4621 and NGC 4697”. The Astrophysical Journal 675 (2): 1041–1047. Bibcode:2008ApJ...675.1041W. arXiv:0712.1308. doi:10.1086/527542. 
  52. ^ Thilker, David A.; Donovan, Jennifer; Schiminovich, David; Bianchi, Luciana; Boissier, Samuel; Gil de Paz; Armando; Madore, Barry F.; Martin, D. Christopher; Seibert, Mark (2009). “Massive star formation within the Leo 'primordial' ring”. Nature 457 (7232): 990–993. Bibcode:2009Natur.457..990T. PMID 19225520. doi:10.1038/nature07780. 
  53. ^ Komossa, S.; Halpern, J.; Schartel, N.; Hasinger, G.; Santos-Lleo, M.; Predehl, P. (tháng 5 năm 2004). “A Huge Drop in the X-Ray Luminosity of the Nonactive Galaxy RX J1242.6-1119A, and the First Postflare Spectrum: Testing the Tidal Disruption Scenario”. The Astrophysical Journal Letters 603: L17–L20. Bibcode:2004ApJ...603L..17K. arXiv:astro-ph/0402468. doi:10.1086/382046. 
  54. ^ Kormendy, John; Bender, Ralf (2009). “Correlations between Supermassive Black Holes, Velocity Dispersions, and Mass Deficits in Elliptical Galaxies with Cores”. Astrophysical Journal Letters 691 (2): L142–L146. Bibcode:2009ApJ...691L.142K. arXiv:0901.3778. doi:10.1088/0004-637X/691/2/L142. 
  55. ^ Merloni, Andrea; Heinz, Sebastian; di Matteo, Tiziana (2003). “A Fundamental Plane of black hole activity”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 345 (4): 1057–1076. Bibcode:2003MNRAS.345.1057M. arXiv:astro-ph/0305261. doi:10.1046/j.1365-2966.2003.07017.x. 
  56. ^ N. Devereux; H. Ford; Z. Tsvetanov & J. Jocoby (2003). “STIS Spectroscopy of the Central 10 Parsecs of M81: Evidence for a Massive Black Hole”. Astronomical Journal 125 (3): 1226–1235. Bibcode:2003AJ....125.1226D. doi:10.1086/367595. 
  57. ^ Merloni, Andrea; Heinz, Sebastian; di Matteo, Tiziana (2003). “A Fundamental Plane of black hole activity”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 345 (4): 1057–1076. Bibcode:2003MNRAS.345.1057M. arXiv:astro-ph/0305261. doi:10.1046/j.1365-2966.2003.07017.x. 
  58. ^ “Radio Telescopes Capture Best-Ever Snapshot of Black Hole Jets”. NASA. Truy cập ngày 2 tháng 10 năm 2012. 
  59. ^ Nowak, N. và đồng nghiệp (tháng 4 năm 2010). “Do black hole masses scale with classical bulge luminosities only? The case of the two composite pseudo-bulge galaxies NGC 3368 and NGC 3489.”. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 403 (2): 646–672. Bibcode:2010MNRAS.403..646N. arXiv:0912.2511. doi:10.1111/j.1365-2966.2009.16167.x. 
  60. ^ “NGC 4151: An active black hole in the "Eye of Sauron". Astronomy magazine. Ngày 11 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 14 tháng 3 năm 2011. 
  61. ^ a ă Bon; Jovanović; Marziani; Shapovalova; Bon; Borka Jovanović; Borka; Sulentic; Popović (2012). “The First Spectroscopically Resolved Sub-parsec Orbit of a Supermassive Binary Black Hole”. The Astrophysical Journal 759 (2): 118–125. Bibcode:2012ApJ...759..118B. arXiv:1209.4524. doi:10.1088/0004-637X/759/2/118. 
  62. ^ Gaffney, N. I.; Lester, D. F. & Telesco, C. M. (1993). “The stellar velocity dispersion in the nucleus of M82”. Astrophysical Journal Letters 407: L57–L60. Bibcode:1993ApJ...407L..57G. doi:10.1086/186805. 
  63. ^ Satyapal, S.; Vega, D.; Dudik, R. P.; Abel, N. P.; Heckman, T. và đồng nghiệp (2008). “Spitzer Uncovers Active Galactic Nuclei Missed by Optical Surveys in Seven Late-Type Galaxies”. Astrophysical Journal 677 (2): 926–942. Bibcode:2008ApJ...677..926S. arXiv:0801.2759. doi:10.1086/529014. 
  64. ^ Strader, J. và đồng nghiệp (2013). “The Densest Galaxy”. The Astrophysical Journal 775: L6. Bibcode:2013ApJ...775L...6S. arXiv:1307.7707. doi:10.1088/2041-8205/775/1/L6. 
  65. ^ Pastorini, G.; Marconi, A.; Capetti, A.; Axon, D. J.; Alonso-Herrero, A.; Atkinson, J.; Batcheldor, D.; Carollo, C. M.; Collett, J.; Dressel, L.; Hughes, M. A.; Macchetto, D.; Maciejewski, W.; Sparks, W.; van der Marel, R. (2007). “Supermassive black holes in the Sbc spiral galaxies NGC 3310, NGC 4303 and NGC 4258”. Astronomy and Astrophysics 469 (2): 405–423. Bibcode:2007A&A...469..405P. arXiv:astro-ph/0703149. doi:10.1051/0004-6361:20066784. 
  66. ^ Valluri, M.; Merritt, D.; Emsellem, E. (2004). “Difficulties with Recovering the Masses of Supermassive Black Holes from Stellar Kinematical Data”. Astrophysical Journal 602 (1): 66–92. Bibcode:2004ApJ...602...66V. arXiv:astro-ph/0210379. doi:10.1086/380896. 
  67. ^ Ghez, A. M.; Salim; Weinberg; Lu; Do; Dunn; Matthews; Morris; Yelda; Becklin; Kremenek; Milosavljevic; Naiman và đồng nghiệp (2008). “Measuring Distance and Properties of the Milky Way's Central Supermassive Black Hole with Stellar Orbits”. Astrophysical Journal 689 (2): 1044–1062. Bibcode:2008ApJ...689.1044G. arXiv:0808.2870. doi:10.1086/592738. 

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]