James Brooke

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
James Brooke
Sir James Brooke (1847) by Francis Grant.jpg
Bức vẽ Rajah của Sarawak vào năm 1847 của Francis Grant
Rajah của Sarawak
Tại vị 18 tháng 8 năm 1842 – 11 tháng 6 năm 1868
Đăng quang 18 tháng 8 năm 1842
Tiền nhiệm Sultan Tengah (Sultan của Sarawak), Pengiran Indera Mahkota Mohammad Salleh (Thống đốc của Sarawak)
Kế nhiệm Charles của Sarawak
Thông tin chung
Hoàng tộc Triều đại Brooke
Thân phụ Thomas Brooke
Thân mẫu Anna Maria Brooke
Sinh 29 tháng 4, 1803(1803-04-29)
Mất 11 tháng 6, 1868 (65 tuổi)
Tôn giáo Cơ Đốc giáo (Giáo hội Anh)

James Brooke, (29 tháng 4 năm 1803[1] – 11 tháng 6 năm 1868), là một người Anh sinh trưởng tại lãnh thổ do Công ty Đông Ấn Anh cai trị tại Ấn Độ, ông trở thành Rajah Trắng (vua người da trắng) đầu tiên của Vương quốc Sarawak trên đảo Borneo tại Đông Nam Á.

Sau vài năm theo học tại Anh, ông phục vụ trong Lục quân Bengal, sau đó bị thương và giải ngũ. Ông mua thuyền và đi đến Quần đảo Mã Lai, tại đó ông giúp dẹp yên một cuộc khởi nghĩa, trở thành thống đốc của Sarawak. Sau đó ông trấn áp mạnh mẽ nạn hải tặc trong khu vực, và trong tình hình hỗn loạn sau đó ông giúp khôi phục vương vị cho sultan của Brunei, do đó sultan cho Brooke làm Rajah của Sarawak. Ông tại vị đến khi qua đời.

Brooke không phải là không chịu lời gièm pha và chỉ trích trong Quốc hội Anh và ông bị điều tra chính thức tại Singapore vì các biện pháp chống hải tặc của mình. Tuy nhiên, ông được vinh danh tại Luân Đôn vì những đóng góp của mình. Nhà tự nhiên học Alfred Russel Wallace là một trong nhiều lữ khách từng xuất bản tác phẩm nói về lòng mến khách và thành tựu của ông. Trong những năm cuối đời ông sống lặng lẽ tại Anh.

Đầu đời[sửa | sửa mã nguồn]

Hải tặc người Illanun tấn công tàu Jolly Bachelor của Brooke, T. Datu, 1843

Brooke sinh tại Bandel, gần Calcutta, bang Bengal,[2] song được rửa tội tại Secrole, một khu ngoại ô của Benares. Cha ông là Thomas Brooke, một thẩm phán tòa phúc thẩm người Anh tại Bareilly, Ấn Độ thuộc Anh; mẹ ông tên là Anna Maria, bà sinh tại Hertfordshire bên Anh và là con gái của Thượng tá người Scotland William Stuart, Huân tước Blantyre thứ chín, và tình nhân của ông là Harriott Teasdale. Brooke sống trong gia đình tại Ấn Độ cho đến năm 12 tuổi, rồi sang Anh và theo học một thời gian ngắn tại Trường Norwich rồi nghỉ học. Một số gia sư dạy cho ông tại Bath trước khi ông trở về Ấn Độ vào năm 1819 với thân phận thiếu úy trong Lục quân Bengal của Công ty Đông Ấn Anh. Ông trải qua chiến đấu tại Assam trong Chiến tranh Anh-Miến thứ nhất cho đến khi trọng thương vào năm 1825, và được đưa đến Anh để bình phục. Năm 1830, ông trở về Madras song quá trễ để tái gia nhập đơn vị, và từ chức sĩ quan. Ông vẫn ở trên thuyền và trở về nhà qua ngõ Trung Quốc.

Sarawak[sửa | sửa mã nguồn]

Brooke nỗ lực buôn bán tại Viễn Đông song không thành công. Năm 1833, ông thừa kế 30.000 bảng, quyết định dùng chúng để mua thuyền hai buồm 142 tấn Royalist.[3] Ông cho thuyền hướng đến Borneo vào năm 1838, đến Kuching trong tháng Tám và phát hiện khu dân cư xảy ra một cuộc khởi nghĩa chống lại Sultan của Brunei. Ông rất ấn tượng với Quần đảo Mã Lai, và tại Sarawak ông gặp được chú của sultan là Pangeran Muda Hashim, hỗ trợ người này dẹp yên khởi nghĩa, nhờ đó mà được Sultan biết ơn, và đến năm 1841 Sultan trao cho Brooke chức thống đốc của Sarawak để trả ơn sự giúp đỡ của ông.

Rajah Brooke thành công cao độ trong việc trấn áp nạn hải tặc hoành hành trong khu vực. Tuy nhiên, một số quý tộc Mã Lai tại Brunei bất mãn trước các biện pháp chống hải tặc của ông, nên sắp xếp ám sát Muda Hashim và đồng đảng. Brooke nhận được giúp đỡ từ một đơn vị của Anh, tiến hành chiếm lĩnh Brunei và phục vị cho sultan.

James Brooke đàm phán với Sultan của Brunei, dẫn đến ký kết Hiệp định Labuan giữa Vương quốc Brunei và phái đoàn Anh vào ngày 18 tháng 12 năm 1846 tại vương cung Brunei, theo đó Labuan được nhượng cho Anh Quốc.[4][5]

Năm 1846, Brooke dâng đảo Labuan cho chính phủ Anh. Ông được bổ nhiệm làm thống đốc và tổng tư lệnh của Labuan.

Năm 1842, Sultan Omar Ali Saifuddien II nhượng hoàn toàn chủ quyền của Sarawak cho Brooke. Ông giành được tước hiệu Rajah của Sarawak vào ngày 24 tháng 9 năm 1841, song được công bố chính thức vào ngày 18 tháng 8 năm 1842.

Trị vì[sửa | sửa mã nguồn]

Trong thời gian trị vì, Brooke bắt đầu xây dựng và củng cố quyền lực trên toàn Sarawak: cải cách hành chính, hệ thống hóa pháp luật và chiến đấu với hải tặc. Brooke trở lại Anh tạm thời vào năm 1847, tại đây ông được trao vinh dự Freedom of the City của London, được bổ nhiệm làm tổng lãnh sự Anh tại Borneo và được phong làm Knight Commander của Order of the Bath (KCB).

Brooke trở thành trung tâm tranh luận vào năm 1851 khi các cáo trạng chống lại ông về việc sử dụng vũ lực quá mức chống lại người bản địa, dưới vỏ bọc chiến dịch chống hải tặc, cuối cùng dẫn đến bổ nhiệm một ủy ban điều tra tại Singapore vào năm 1854. Sau khi điều tra, ủy ban bác bỏ lời buộc tội song những lời tố cáo tiếp tục nhằm vào ông.[6]

Brooke gặp nhà tự nhiên học Alfred Russel Wallace tại Anh khoảng năm 1852 hoặc 1853, do ông viết thư cho Wallace khi đang rời Anh vào tháng 4 năm 1853, "để đảm bảo với Wallace rằng ông sẽ rất vui mừng được trông thấy ông ấy tại Sarawak."[7] Lời mời này khiến Wallace quyết định Quần đảo Mã Lai là mục tiêu cuộc thám hiểm sắp tới của mình, nó kéo dài trong tám năm và khiến ông ta trở thành một trong các nhà tri thức và tự nhiên thời Victoria lỗi lạc nhất. Khi Wallace đến Singapore trong tháng 9 năm 1854, ông ta thấy Rajah Brooke "miễn cưỡng chuẩn bị để đưa ra bằng chứng cho ủy ban đặc biệt được lập nên nhằm điều tra các hành động chống hải tặc gây tranh luận của ông ấy."[8]

Trong thời gian trị vì, Brooke đối diện với đe dọa từ các chiến binh Sarawak như Sharif Masahor và Rentap, và một cuộc khởi nghĩa của thợ mỏ người Hoa vào năm 1857,[9] but remained in power.

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Mộ James Brooke tại nghĩa địa Sheepstor

Brooke cai trị Sarawak cho đến khi ông mất vào năm 1868, sau ba cú đột quỵ trong mười năm. Toàn bộ ba Rajah Trắng được án táng tại Nhà thờ St Leonard tại làng Sheepstor thuộc Dartmoor.

Ông không có con chính thống, năm 1861 ông chính thức chỉ định con trai của chị gái là Thuyền trưởng John Brooke Johnson-Brooke làm người thừa kế. Hai năm sau, Rajah phản ứng trước chỉ trích bằng cách trở về phương đông: sau một cuộc gặp ngắn tại Singapore, John bị phế truất và trục xuất khỏi Sarawak. James còn bị buộc tội mưu phản, sau đó em trai của John là Charles Anthoni Johnson Brooke trở thành người thừa kế.

Sinh hoạt cá nhân[sửa | sửa mã nguồn]

James Brooke

Brooke chịu ảnh hưởng từ thành công của các nhà phiêu lưu người Anh trước đó và kỳ tích của Công ty Đông Ấn Anh. Các hành động của ông tại Sarawak nhằm bành trước Đế quốc Anh cũng như giúp ích cho sự thống trị của nó, giúp đỡ cư dân bản địa chống hải tặc và chế độ nô lệ, và đảm bảo thịnh vượng cá nhân. Năng lực của ông và những người kế vị giúp Sarawak có hàng ngũ lãnh đạo ưu tú và thịnh vượng trong các thời điểm khó khăn, kết quả là cả danh tiếng và tai tiếng. Ông được Sultan bổ nhiệm làm Rajah, tiếp đến được phong hiệp sĩ, cho thấy các nỗ lực của ông được hoanh nghênh phổ biến trong xã hội Sarawak cũng như Anh.[cần dẫn nguồn]

Trong các mối quan hệ đồn thổi của ông, có mối quan hệ với một lãnh chúa Sarawak tên là Badruddin, ông từng viết "tình yêu của tôi cho ông ấy sâu nặng hơn bất kỳ ai tôi biết." Sự diễn đạt này khiến một số người cho rằng ông là người đồng tính luyến ái hoặc song tính luyến ái. Đến năm 1848, Brooke bị cho là hình thành quan hệ với Charles T. C. Grant 16 tuổi, cháu nội của Bá tước xứ Elgin thứ bảy, người này được cho là 'đáp lại'.[10][11] Một trong các nhà tiểu sử gần đây về Brooke viết rằng do Brooke dành những năm cuối đời tại Burrator thuộc Devon "có chút nghi ngờ... ông dính vào nhục dục đồng tính nam tại Totnes."[12]. Những người khác đề xuất rằng Brooke đáng ra là "đồng tính xã hội" và đơn thuần là thích bầu bạn xã hội với người đàn ông khác và không đồng ý với khẳng định ông là người đồng tính luyến ái.[13]

Mặc dù ông chưa từng kết hôn, ông thừa nhận có một con trai, song không rõ nhận dạng của mẹ đứa trẻ hay ngày sinh đứa trẻ. Đứa con này được nuôi dưỡng với tên Reuben G. Walker trong ngôi nhà tại Brighton của Frances Walker (theo điều tra nhân khẩu năm 1841 và 1851, có vẻ sinh khoảng năm 1836). Đến năm 1858, ông nhận thức được liên hệ với gia tộc Brooke và đến năm 1871 trong điều tra nhân khẩu tại giáo xứ Plumtree, Nottinghamshire ông được ghi là "George Brooke", tuổi "40", nơi sinh "Sarawak, Borneo". Ông kết hôn (năm 1862[14]) và có bảy con, ba người con sống qua tuổi vị thành niên. George qua đời khi đang đi đến Úc, do tàu SS British Admiral bị đắm[15][16] vào ngày 23 tháng 5 năm 1874. Một bia kỷ niệm ghi năm sinh là 1834 được đặt trong nghĩa địa tại Plumtree.[17]

James Brooke là người rất hâm mộ các tiểu thuyết của Jane Austen, và có thể đọc đi đọc lại chúng, kể cả đọc lớn tiếng với bạn đồng hành tại Sarawak.[18]

Hư cấu[sửa | sửa mã nguồn]

Tường thuật tiểu thuyết hóa về kỳ tích của Brooke tại Sarawak có trong Kalimantaan của C. S. Godshalk và The White Rajah của Nicholas Monsarrat. Một sách của Tom Williams cũng mang tên The White Rajah được JMS Books xuất bản vào năm 2010. Brooke cũng xuất hiện trong Flashman's Lady, sách thứ sáu trong loạt tiểu thuyết The Flashman Papers của George MacDonald Fraser; và trong Sandokan: The Pirates of Malaysia (I pirati della Malesia), tiểu thuyết thứ nhì của loạt Sandokan của Emilio Salgari.

Brooke cũng là một hình mẫu cho anh hùng trong tiểu thuyết Lord Jim của Joseph Conrad, và ông được đề cập ngắn ngủi trong truyện ngắn "The Man Who Would Be King" của Kipling.

Charles Kingsley dành riêng tuyết thuyết Westward Ho! (1855) cho Brooke.

Errol Flynn có ý định đóng vai chính trong một phim về cuộc đời của Brooke mang tên The White Rajah cho Warner Bros., dựa trên kịch bản của chính Flynn. Mặc dù dự án được công bố song chưa bao giờ thực hiện.[19]

Vinh danh[sửa | sửa mã nguồn]

  • KCB: Knight Commander of the Order of the Bath, 1848
Một số loài hoa được đặt theo họ Brooke

Năm 1857, làng bản địa Newash tại Quận Grey, Ontario, Canada được đổi tên thành Brooke và thị trấn lân cận được đặt tên là Sarawak bởi William Coutts Keppel (Tử tước xứ Bury, sau là Bá tước xứ Albemarle) là Giám sát viên sự vụ người da đỏ tại Canada.[21] James Brooke là bạn thân của chú của Tử tước xứ Viscount Bur, Henry Keppel; họ gặp nhau vào năm 1843 khi chiến đấu với hải tặc ngoài khơi Borneo.[22]

Khu tự quản Brooke's Point trên đảo Palawan, Philippines được đặt theo họ của ông. Cả Hải đăng Brooke và Hải cảng Brooke là các cảnh quan lịch sử tại Brooke’s Point được cho là được James Brooke xây dựng. Ngày nay, do xói lở và chuyển động liên tục của thủy triều, chỉ còn lại một vài hòn đá tại cảng. Tàn tích của hải đăng vẫn trông thấy được, song khu vực nay có một hải đăng mới.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “FullDisplay”. Truy cập 8 tháng 12 năm 2016. 
  2. ^ Calcutta Monthly Journal, May 1803, p.158, "Bengal Births..At Bandel, on the 29th ultimo, the Lady of T.Brooke, Esq. of a Son"
  3. ^ James, Lawrence (1997) [1994]. The Rise and Fall of the British Empire. 175 Fifth Avenue, New York, N.Y. 10010: St. Martin's Griffin. tr. 244–245. ISBN 0-312-16985-X. 
  4. ^ Rozan Yunos (7 tháng 9 năm 2008). “Loss of Labuan, a former Brunei island”. The Brunei Times. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 4 năm 2014. Truy cập ngày 29 tháng 4 năm 2014. 
  5. ^ Stephen R. Evans; Abdul Rahman Zainal; Rod Wong Khet Ngee (1996). The History of Labuan Island (Victoria Island) (PDF). Calendar Print Pte Ltd. ISBN 981-00-7764-5. 
  6. ^ The Rajahs of Sarawak (The Spectator, 29 January 1910)
  7. ^ Raby, Peter. Alfred Russel Wallace: A Life. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2001, p. 87
  8. ^ Raby, p. 100.
  9. ^ Heidhues, MFS (2003) Golddiggers, farmers, and traders in the "Chinese Districts" of West Kalimantan, Indonesia. SEAP Ithaca, NY P102
  10. ^ Empire and Sexuality: The British Experience, Ronald Hyam; pp.44–45
  11. ^ Walker, J.H., "This peculiar acuteness of feeling: James Brooke and the enactment of desire", Borneo Research Bulletin, vol 29 (1998) pp 148- 189
  12. ^ Barley, p. 208.
  13. ^ The White Rajahs of Sarawak: A Borneo Dynasty by Bob Reece (Archipelago Press, 2004)
  14. ^ “index”. 4dw.net. Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2013. 
  15. ^ “British Admiral wreck”. Kingisland.net.au. Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2013. 
  16. ^ http://www.slv.vic.gov.au/vicpamphlets/0/0/1/pdf/vp0010.pdf
  17. ^ “September 2005 Meeting Report ~ Keyworth Local History Society”. Keyworth-history.org.uk. Truy cập ngày 6 tháng 2 năm 2013. 
  18. ^ Spenser St John, 'The Life of Sir James Brooke, Rajah of Sarawak'
  19. ^ NEWS OF THE SCREEN: GABLE AND SHEARER FOR 'PRIDE OR PREJUDICE' – HAWAIIAN SETTING FOR BING CROSBY FILM. New York Times (1923–Current file) [New York, N.Y] 1 September 1936: 24.
  20. ^ John Lindley and Hugh Low (1848), “A notice of some species of Rhododendron inhabiting Borneo”, The Journal of the Horticultural Society of London: 81–84 
  21. ^ Marsh, Edith L. A History of the County of Grey. Owen Sound, Ont.: Fleming, 1931, pp. 210-211.
  22. ^ Jacob, Gertrude L. The Raja of Saráwak: An Account of Sir James Brooke. London: Macmillan, 1876, vol. 1, ch. XIII.

Nguồn[sửa | sửa mã nguồn]

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Hahn, Emily (1953) James Brooke of Sarawak, London, Arthur Barker.
  • Ingleson, John (1979) Expanding the empire: James Brooke and the Sarawak lobby, 1839–1868, Nedlands, W.A.: Centre for South and Southeast Asian Studies, University of Western Australia.
  • Payne, Robert (1960) The White Rajahs of Sarawak, Robert Hale.
  • Pybus, Cassandra (1996) 'White Rajah: A Dynastic Intrigue' University of Queensland Press.
  • Runciman, Steve (1960) The White Rajahs: A History of Sarawak from 1841 to 1946, Cambridge University Press.
  • St. John, Sir Spenser (1879) The life of Sir James Brooke: rajah of Sarawak: from his personal papers and correspondence, Edinburgh & London: Blackwood
  • Tarling, Nicholas (1982) The burthen, the risk, and the glory: a biography of Sir James Brooke, Kuala Lumpur; New York: Oxford University Press.
James Brooke
Gia đình Brooke
Sinh: 29 tháng 4, 1803 Mất: 11 tháng 6, 1868
Hiệu
Chức vụ mới
Rajah của Sarawak
1842–1868
Kế vị
Charles