Saadi

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Sadi in a Rose garden.jpg
Thời đại Thời trung cổ
Lĩnh vực Học giả Ba Tư
Sở thích Thơ, Chủ nghĩa thần bí, Irfan, Siêu hình học, Logic, Luân lý học
Ý tưởng nổi trội Công việc của Saadi's đã được dịch bởi một số nhà thơ lớn của Phương Tây


Saadi (Sa‘di) (tiếng Ba Tư: سعدی, tên đầy đủ bằng tiếng Anh: Muslih-ud-Din Mushrif-ibn-Abdullah, khoảng 1203 – 1291?) – nhà thơ, nhà tư tưởng Ba Tư trung cổ, tác giả của những bài thơ – danh ngôn trở thành một khuynh hướng phổ biến trong văn học cổ Ba Tư.

Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]

Saadi sinh ở Shiraz, học ở Baghdad. Trong suốt 30 năm (1226 – 1255) ông đi phiêu du khắp các nước Hồi giáo, từ Ấn Độ đến Maroc. Một thời gian ông bị bắt giam ở Tripoli. Trở về Shiraz năm 1256, ông sống thu mình, chỉ tập trung sáng tác. Trong hai năm 1257 và 1258, ông viết được 2 tác phẩm lưu danh tên tuổi của ông muôn thuở: Bostan, 1257 và Gulistan, 1258.

Bostan (Vườn quả) – là một trường ca 9 chương, gồm chuyện kể, ngụ ngôn và những suy ngẫm triết lý. Saadi khuyên người quân tử cần nhân đạo và tận tụy với những kẻ dưới mình, bởi nếu không như thế thì mọi cố gắng chỉ mang lại sự phiền toái. Những suy ngẫm này đi cùng với những ví dụ bằng chuyện kể hoặc ngụ ngôn.

Gulistan (Vườn hồng) – gồm 8 chương về mọi mặt của cuộc sống. Những suy ngẫm về cuộc sống của các bậc Đế vương, về đức tính của người quân tử, về việc tự hài lòng với cái mình có, về cái lợi của sự im lặng, về cách thức giao tiếp xã hội, về giáo dục, về tuổi trẻ, tình yêu… Đấy là những câu chuyện nhẹ nhàng nhưng sắc sảo và hóm hỉnh, những câu ngụ ngôn, những lời khuyên bảo khôn ngoan. Một vài ví dụ: "Chớ thổ lộ hết những bí mật của mình cho bạn, vì rằng, bạn theo thời gian có thể trở thành thù, Cũng đừng làm mọi điều ác cho kẻ thù bởi biết đâu, sẽ có một ngày kẻ thù thành bạn…". "Hãy biết kiệm lời ngay với cả bạn bè, ngay cả khi nói với bức tường im lặng, vì rằng đằng sau bức tường im lặng, có thể có ai đấy lắng nghe…", "Đừng làm chó sói nhưng cũng chớ làm cừu non…"

Ngoài hai tác phẩm kể trên, Saadi còn là tác giả của nhiều thơ trữ tình viết bằng tiếng Ba Tư, tiếng Ả Rập rất nổi tiếng và một vài tiểu luận triết học. Saadi mất ở Shiraz.

Di sản[sửa | sửa mã nguồn]

Bài thơ “Con cháu Adam” từ tác phẩm “Vườn Hồng” của Saadi được thêu bằng chỉ vàng trên một tấm thảm Ba Tư đặc biệt và được treo trang trọng ở trước cửa của Trụ sở Liên Hiệp QuốcNew York. Bài thơ này được dịch ra hầu hết các thứ tiếng của thế giới và hầu như ai cũng biết. Dưới đây là nguyên bản tiếng Ba Tư và bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Viết Thắng. Bản tiếng Việt ưu tiên dịch bám sát ý của nguyên bản tiếng Ba Tư, riêng tiếng Anh có đến hàng chục bản dịch khác nhau:

بنى‌آدم اعضای یک پیکرند

که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوى به درد آورَد روزگار

دگر عضوها را نمانَد قرار

تو کز محنت دیگران بی‌غمی

نشاید که نامت نهند آدمی

Con cháu Adam là những thành viên từ một xác

Cùng chung bản chất từ một sáng tạo mà thôi.

Nếu bệnh tật tấn công trên cơ thể ở một phần này

Thì những phần còn lại của cơ thể làm sao yên được.

Nếu bạn thờ ơ trước bất hạnh khổ đau người khác

Thì bạn không xứng đáng với tên gọi con người.

Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc Ban Ki-moon từng nói ở Tehran rằng: “Tại lối vào của Liên Hiệp Quốc có một tấm thảm tuyệt vời. Tôi nghĩ rằng đây là tấm thảm lớn nhất của Liên Hiệp Quốc, nó tô điểm cho bức tường ở Liên Hiệp Quốc, là món quà tặng của nhân dân Iran. Cùng với tấm thảm này là những lời kỳ diệu của nhà thơ Ba Tư vĩ đại, Saadi. (At the entrance of the United Nations there is a magnificent carpet – I think the largest carpet the United Nations has – that adorns the wall of the United Nations, a gift from the people of Iran. Alongside it are the wonderful words of that great Persian poet, Sa’adi).

Một vài bài thơ[sửa | sửa mã nguồn]

Minh họa cuốn Vườn Hồng in năm 1942
Lăng mộ Saadi ở Shiras
Một bìa sách bằng tiếng Anh
Lăng mộ Saadi nhìn từ bên góc
Trang đầu tiên của tác phẩm Vườn quả (Bostan)
1
Sau khi chết nếu được lên thiên đàng nhưng chẳng có em
Thì anh sẽ nhắm mắt vào cho khỏi thấy thiên đàng hạnh phúc.
Bởi không có em, với anh, thiên đàng có khác gì địa ngục
Không, con đâu có tội gì mà Người trừng phạt, Thánh Ala?
 
2
Tôi hỏi em: "Anh có tội gì đâu mà em nhìn đi nơi khác
Tình đắm say của những ngày xưa và âu yếm ở đâu rồi?"
Em trả lời: "Hãy nhìn vào gương mà xem mái đầu anh đã bạc
Chẳng phải là màu áo cưới tân hôn mà là màu chết đấy thôi".
 
3
Hỡi ngọn gió sớm khi bay về Shiraz
Thì mang đến cho em thổn thức những dòng này
Ghé vào tai rằng ta cô đơn, sẽ chết bởi đoạ đầy
Như con cá bị ngọn sóng cuồng vứt lên bãi cát.
 
4
Ê, kẻ ba hoa bẻm mép kia, ngươi hát về tình yêu gì vậy?
Bởi ngươi cả đời một câu thơ cho ra hồn không viết nổi!
Hãy nhìn xem Sadi này theo ý của trời xanh
Không tâng bốc những kẻ chúa đất mà chỉ hát về tình.
 
5
Thiên hạ trách tôi: "Trước người yêu tự hạ mình không xứng đáng
Hay ngươi muốn huỷ diệt mình như một kẻ cuồng điên?"
Tôi trả lời: "Hỏi cô ấy mà xem, tôi như kẻ tù binh
Đừng hỏi tôi mà uổng công khi trên cổ tôi – dây thòng lọng".
 
6
Anh muốn được ngồi cùng với em đến sáng
Trong bí ẩn, cách xa cả thù và bạn…
Phạt kẻ có tội! Nhưng sao lại tình yêu
Vây quanh ta sự truy lùng và tức giận?
Bản dịch của Nguyễn Viết Thắng

Lời vàng ý ngọc của Saadi[sửa | sửa mã nguồn]

Rút từ "Bostan" và "Gulistan
  • Nghe theo lời khuyên của kẻ thù – đó là điều sai lầm, nhưng cần nghe nó để hành động ngược lại. Đấy là cách làm đúng đắn nhất.
  • Điều gian dối được nói với thiện ý còn tốt hơn là sự thật mà gây bất hòa.
  • Cái gì làm vội thì sẽ chẳng được lâu.
  • Có hai loại người đã làm việc một cách phí uổng và đã cố gắng một cách vô ích: đó là người đã dành dụm của cải thật nhiều mà không sử dụng chúng, và người đã học hành đến nơi đến chốn nhưng không áp dụng kiến thức để làm việc có ích cho đời.
  • Đối với kẻ vô học thì không có gì tốt hơn là im lặng, nhưng giá như hắn ta hiểu được rằng điều gì là tốt nhất thì hắn đã không là kẻ vô học.
  • Nếu không vì quyền lực của dạ dày thì đã không một con chim nào sa vào bẫy của thợ săn và người thợ săn tự mình cũng không đi đặt bẫy.
  • Nếu một nhà thông thái gặp phải những kẻ ngu dốt thì đừng mong đợi ở họ sự kính trọng, còn nếu kẻ ngu dốt bằng vẻ ba hoa trống rỗng của mình mà chiến thắng nhà thông thái thì cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên, vì rằng đá vẫn có thể ghè vỡ kim cương như ta biết.
  • Người ta nói rằng trong loài vật thì sư tử giỏi nhất, còn con lừa kém nhất; nhưng con lừa mang gánh nặng quả thực đáng quý hơn con sư tử xé xác người.
  • Nếu nhà hiền triết giữa những kẻ vô học không thể nói một lời thì cũng không có gì ngạc nhiên: âm thanh của sáo không thể nghe ra khi tiếng trống dồn và hương thơm của long diên hương bị mất vì mùi của tỏi.
  • Trong tất cả những quà tặng của cuộc đời chỉ còn lại tiếng tốt, thật vô phúc cho ai không để lại điều này.
  • Tha tội cho kẻ ác – nghĩa là ức hiếp người tốt.
  • Chớ nghe lời gian dối của kẻ thù và chớ nghe lời xu nịnh của kẻ tâng bốc; một kẻ bày ra các thủ đoạn, còn kẻ kia mở cổ họng của lòng tham.
  • Chớ tha cho kẻ thù yếu ớt, vì rằng nếu khi kẻ thù có thừa sức lực sẽ chẳng tha ngươi.
  • Người bạn thực sự là người dọn đá và chông gai trên con đường của bạn.
  • Xạ hương – đó là thứ có mùi hương chứ không phải vì người bán tạp hóa nói rằng đó là xạ hương.
  • Thời cơ thuận lợi vô cùng quý giá, còn thời gian như một thanh kiếm.
  • Con tim cao thượng quay lưng với hạnh phúc được tạo dựng trên bất hạnh của người khác.
  • Không ai đi ném đá vào cây không có trái.
  • Sự giàu có là niềm vui của cuộc sống, nhưng cuộc sống không phải là để tích lũy sự giàu có.
  • Điều bất hạnh lớn nhất – là cần đến sự giúp đỡ của những người mà ta vốn khinh bỉ.
  • Hãy để ý lắng nghe những lời của nhà bác học, mặc dù công việc của ông không tương xứng với lý thuyết.
  • Con người cần phải học, dù chỉ là những lời viết trên tường.
  • Hãy nói chuyện với mọi người những gì tương xứng với hiểu biết của họ.
  • Lượng đồ ăn vừa đủ sẽ nâng đỡ bạn. Còn phần thừa đôi chân của bạn sẽ phải mang.
  • Suy nghĩ rằng kẻ thù yếu ớt thì không thể hại – điều đó chẳng khác nào suy nghĩ rằng một tia lửa thì không thể gây ra đám cháy.
  • Nếu cục vàng bị rơi xuống bùn thì nó vẫn là cục vàng. Nếu hạt bụi có bay lên tận trời xanh thì nó vẫn là hạt bụi.
  • Bạn là người vĩ đại hay tầm thường, khôn ngoan hay dại dột, thông minh hay dốt nát, chúng tôi chưa thể biết một khi bạn chưa nói lời.
  • Có lọ xạ hương bỏ trong túi quần, chớ rêu rao khắp xóm về điều này. Hãy để mùi xạ hương nói về bạn tất cả.
  • Sự lừa dối giống như một cú đánh mạnh: nếu vết thương lành thì sẹo vẫn còn.
  • Mái tóc của người đẹp là xiềng xích đối với người thông minh và là tấm lưới đối với người nhẹ dạ.
  • Tình yêu là thứ vốn có trong con người, nếu bạn không có tình yêu thì việc ăn và ngủ biến bạn thành đồng sự của động vật.
  • Mọi người sinh ra với bản chất trong trắng, và chỉ sau đó những cha đạo biến họ thành tín đồ của đạo Do Thái, Kitô, hoặc thờ Lửa.
  • Dũng khí không ở sức mạnh của bàn tay hay ở nghệ thuật sử dụng gươm kiếm, mà dũng khí là ở chỗ biết làm chủ chính mình và hành động vì chính nghĩa.
  • Chưa từng nếm mùi đau khổ sẽ không đạt đến hạnh phúc hoàn mỹ.
  • Đừng ngồi nhầm chỗ của người khác và đừng giả vờ làm sư tử giữa những người mạnh mẽ.
  • Đừng bao giờ hỏi bạn bè về nhược điểm của mình – bạn bè luôn im lặng. Tốt nhất hãy lắng nghe kẻ thù nói gì về anh.
  • Sự phật ý của thầy tốt hơn sự dịu dàng của bố.
  • Nghĩ trước, nói sau. Nhưng hãy biết dừng trước khi người ta nói với bạn: "quá đủ rồi". Con người cao cấp hơn động vật ở lời nói, nhưng sẽ thấp hơn chúng nếu dùng lời không đúng mực.
  • Biết lấy gì so sánh với lưỡi trong miệng người? Đấy là ổ khóa của kho: khi cửa khóa thì không ai biết có gì trong đó – là châu ngọc hay chỉ những thứ vứt đi.
  • Nơi cần sự nghiêm khắc thì sự mềm mỏng không phù hợp. Bằng sự mềm mỏng không biến thù thành bạn mà chỉ làm tăng những yêu sách.
  • Sự giận dữ quá mức sẽ gây ra nỗi sợ hãi, còn sự trìu mến quá độ sẽ làm giảm sự kính trọng đối với bạn trong con mắt mọi người. Hãy đừng quá khô khan để mà gãy ra răng rắc, nhưng cũng đừng quá ướt át để người ta vắt như cây chổi lau nhà.
  • Bàn tay yếu đuối thì không giữ được thanh gươm đứng thẳng. Từ những người yếu đuối tâm hồn thì đừng đợi những việc công chính.
  • Đừng để rơi vào sự lừa dối của kẻ thù và cũng đừng nghe theo lời khen của kẻ xu nịnh, một kẻ đang giăng ra tấm lưới của sự láu lỉnh, còn kẻ kia đang mở cổ họng của sự tham lam.
Hoa văn trên mái vòm ở lăng Saadi
  • Có thể dùng sợi tóc buộc con voi bằng những lời dịu dàng và lòng tốt.


  • Đừng tiếc gì sức lực của mình, nếu anh là người lính
Kẻ thù yếu hơn – đánh, kẻ thù mạnh hơn – cũng đánh!


  • Nếu những đàn kiến mà biết đoàn kết lại
Thì thậm chí sư tử cũng lo mà bỏ chạy.


  • Khi thấy giận đùng đùng, hãy gắng ghìm một chút
Hãy để cho lý trí đem đổi giận thành thương
Bởi đập vỡ viên ngọc là việc rất dễ dàng
Nhưng hàn gắn lại là việc không làm được.


  • Người ta đã hỏi chàng điên Majnun:
“Ngươi tìm gì: địa ngục hay thiên đường?”
Câu trả lời: “Đi theo người yêu dấu
Và tôi vui, dù địa ngục, thiên đường”.


  • Hãy ráng mà giữ những điều bí mật
Còn huyênh hoang – thì kẻ thù qua mặt.


  • Những con bệnh của tình, ta ghen với các người
Lờn với cơn đau thì cũng lờn với thuốc thôi.


  • Hãy gắng lo mà giữ miệng giữ mồm
Nói ít thôi nhưng nói bằng trí khôn.


  • Phải giữ bí mật cả với bạn bè
Bởi bạn còn có bạn khác nữa mà.


  • Ai trong ăn uống có mực có chừng
Thì khi gặp thiếu thốn sẽ dễ dàng
Còn ai chỉ biết ăn cho đầy bụng
Thì chết sớm khi gặp sự khó khăn.


  • Ngày hôm qua đã đi mất đâu rồi
Còn ngày mai, ngày mai chưa về tới
Chúng ta chỉ có giờ khắc hiện tại
Và chúng ta quá đủ với điều này.


  • Con mắt, thân xác mãi mãi khát thèm
Và ham muốn, dù bụng đã đầy căng
Dạ dày bạn là ngục không có đáy
Nhét cho thật nhiều rồi sẽ khóc than.


  • Có câu châm ngôn, ý nghĩa như vầy:
“Tài năng sinh ra một đống kẻ thù”.


  • Đừng ăn nhiều đến mức phải ói ra
Đừng ăn ít đến mức phải đi xa.


  • Giữ nghiêm khắc lẫn mềm mỏng bằng nhau
Như thầy thuốc: vừa cắt vừa xoa dầu.


  • Cần biết mức độ trong mọi thứ, mọi khi
Cần biết mức độ cả với bạn lẫn thù.


  • Hãy suy nghĩ rồi đưa ra ý tưởng
Chớ xây tường một khi chưa có móng.


  • Ta đều chết, chẳng có ai sống mãi
Chỉ tiếng tốt với cuộc đời ở lại.


  • Kẻ bỏ bạn trên con đường khó khăn
Về bến đậu không thể có lặng yên.


  • Cả mũ lẫn áo giáp đều không giúp được
Một khi vụt tắt ngôi sao hạnh phúc.


  • Tất cả chết – cả người ác, người hiền
Chỉ mong sao còn lưu lại tiếng thơm.
Danh dự cho người biết cách nhẫn nhịn
Mà không mang tiếng đã hạ nhục mình.


  • Hãy làm người xứng đáng giữa đời thường
Sau đó mới mơ đôi cánh thiên thần!


  • Bạn chân chính là người chỉ cho ta
Trở ngại trên đường và giúp đi qua.


  • Nếu bạn đặt cái ác làm cơ sở
Nghĩa là đã cắt rễ, trái chẳng có.


  • Ai cũng sống rồi chết
Chỉ bất tử những người
Có được danh tiếng tốt
Khi còn sống trên đời.


  • Ai suốt đời chỉ nhen lòng thù địch
Kẻ đó cuối cùng bị lửa thiêu chết.
Bản dịch của Hồ Thượng Tuy

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]