Cả Tam
| Cả Tam |
|---|
Cả Tam (1888 - 1971) tên thật Trịnh Thị Lan, là một nghệ nhân hát chèo. Bà là một trong những nghệ nhân có công khôi phục vốn chèo cổ đồng thời có đóng góp lớn cho việc hiện đại hoá chèo trong thế lỷ 20.
Bà quê tại huyện Cẩm Bình, tỉnh Hải Dương, sinh ra trong một gia đình nghèo ở làng quê có truyền thống chèo. Từ nhỏ, bà đã được cha cho đi học nghề, nhưng bị các thầy chê vụng và đuổi đi. Năm 8 tuổi, bà được cụ Kép tổng thu nhận. 3 năm sau, bà chính thức bước lên chiếng chèo. Năm 16 tuổi, bà ra Hà Nội, đi hát tại các rạp và gánh hát. Sau khi Sán Nhiên đài thành lập, khi đã 40 tuổi, bà liền tham gia trào lưu chèo cải lương và chèo văn minh ở đây. Bà đã hát ở đây mười lăm năm. Sau khi trào lưu chèo cải lương suy tàn, bà theo gánh hát của ông Trùm Thịnh về nông thôn biểu diễn cho tới năm 1939. Khi các chiếng chèo đi xuống, bà đành phải chuyển nghề, thậm chí thề vĩnh biệt nghề Tổ.
Sau Cách mạng tháng 8, bà theo mọi người đi tản cư. Năm 1953, sau khi nhận lời kêu gọi của Đảng, bà tham gia Đoàn văn công nhân dân Trung ương ở chiến khu Việt Bắc. Năm 1955, bà hoạt động ở Đoàn chèo Trung ương (nay là Nhà hát chèo Việt Nam). Bà còn tham gia Ban nghiên cứu chèo cùng các nghệ nhân khác như Năm Ngũ, Dịu Hương, Trùm Thịnh, Lý Mầm, nghiên cứu và bảo tồn và phát triển nhiều làn điệu chèo cổ. Ngoài ra bà còn dạy chèo tại trường Kịch nghệ dân tộc, đào tạo nhiều thế hệ diễn viên chèo.
Bà nổi tiếng qua những vai chèo cổ như Trinh Nguyên, Đào Huế và cả những vai hiện đại như già Đa trong Tấm Cám, bà Mây trong Nông thôn tươi sáng (Trần Bảng). Bà có lối diễn giản dị và sắc sảo, thể hiện tài năng độc đáo trong nghệ thuật nói sử (lối nói cơ bản của hát chèo).
Cả Tam mất năm 1971. Bà được nhận Huân chương Lao động năm 1968 và được truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân năm 1984 (đợt 1).
Trong số những học trò của NSND Cả Tam, người được đánh giá cao nhất là NSƯT Phó Thị Kim Đức, học sinh lớp giáo sinh chèo, tức là lớp đào tạo giáo viên dạy chèo, đầu tiên sau năm 1954 được mở tại Trường Sân Khấu - Điện ảnh VN. Tiếc là do hoàn cảnh, lúc đó con nhỏ nên NSƯT Kim Đức đã xin về Đài tiếng nói Việt Nam công tác.
Tài năng của NSND Cả Tam được tiếp nối bằng chính cháu nội bà NSƯT Đoàn Thanh Bình, người duy nhất được trao giải Người có giọng hát hay nhất làng Chèo toàn quốc năm 1993. Giống như bà nội mình, NSƯT Đoàn Thanh Bình đã dồn hết tâm sức và tài năng của mình để đào tạo lên các thế hệ diễn viên cho sân khấu Chèo Việt Nam. Một điều ít ai biết nữa là NSƯT Đoàn Thanh Bình ngoài giọng hát chèo đặc biệt còn là một giọng hát ca trù quý. Cô đã theo học ca trù với NSƯT Phó Thị Kim Đức suốt những năm vừa qua.
Nguồn tham khảo [sửa]
- Bách khoa toàn thư Việt Nam
- Con gái người coi rạp / Nhiều tác giả / NXB Phụ Nữ / 1973
