Nahuatl

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Nahuatl
Mexicano, Nahuatl
Nói tại MéxicoEl Salvador
Khu vực Bang México, Puebla, Veracruz, Hidalgo, Guerrero, Morelos, Tlaxcala, Oaxaca, Michoacán, Durango,
và dân nhập cư ởHoa Kỳ, El Salvador, GuatemalaCanada
Tổng số người nói 150 triệu
Ngữ hệ Ute-Aztec
Ngôn ngữ tiền thân Tiền-Nahua
Phân nhánh
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại  México[1]
Quy định bởi Instituto Nacional de Lenguas Indígenas[2]
Mã ngôn ngữ
ISO 639-2 nah
ISO 639-3 nci Nahuatl cổ điển
Đối với các biến thể hiện đại, xem Danh sách ngôn ngữ Nahua.

Nahuatl ( /ˈnɑːwɑːtəl/;[3] Phát âm Nahuatl: [ˈnaːwatɬ] ()[cn 1]) là một ngôn ngữ thuộc nhánh Nahua của hệ ngôn ngữ Ute-Aztec. Các biến thể của tiếng Nahuatl được 1,5 triệu người Nahua sử dụng; phần lớn số người này sống tại miền trung México, một số sống ở El Salvador và được gọi là người Pipil. Tất cả các ngôn ngữ Nahua đều là ngôn ngữ bản địa của Trung Bộ châu Mỹ.

Tiếng Nahuatl đã được dùng ở Trung México ít nhất là từ thế kỷ 7.[4] Nó là ngôn ngữ của người Aztec - những người sống phổ biến ở miền trung México ở giai đoạn Hậu Cổ điển Muộn trong lịch sử Trung Bộ châu Mỹ. Trong các thế kỷ trước khi bị Tây Ban Nha xâm lược, Đế quốc Aztec đã mở rộng phạm vi của mình trên một vùng rộng lớn ở miền trung México. Tầm ảnh hưởng của đế quốc đã khiến loại biến thể tiếng Nahuatl mà cư dân Tenochtitlan sử dụng trở thành phương ngữ uy tín (prestige dialect) ở Trung Bộ châu Mỹ. Khi thực dân phương Tây mang đến bảng chữ cái Latinh, tiếng Nahuatl trở thành một ngôn ngữ văn học; thời kỳ thế kỷ 16-17, có nhiều tác phẩm thi ca, biên niên sử, văn bản hành chính,... được viết bằng tiếng Nahuatl.[5] Loại ngôn ngữ viết dựa trên phương ngữ Tenochtitlan này được gọi là tiếng Nahuatl cổ điển, là một trong những ngôn ngữ được nghiên cứu nhiều nhất và được ghi chép lại trong tài liệu một cách tốt nhất ở châu Mỹ.[6]

Ngày nay, các biến thể của tiếng Nahuatl vẫn còn được sử dụng trong một số cộng đồng sống rải rác ở vùng nông thôn suốt miền trung México và dọc bờ biển. Giữa các biến thể này có sự khác biệt đáng kể; một số không thể hiểu được lẫn nhau khi giao tiếp. Tiếng Nahuatl Huasteca - với hơn một triệu người nói - là biến thể tiếng Nahuatl được nói nhiều nhất. Tất cả các biến thể Nahuatl đều chịu ảnh hưởng của tiếng Tây Ban Nha ở các mức độ khác nhau. Dù không có biến thể hiện đại nào còn giống với tiếng Nahuatl cổ điển nữa, song nói chung thứ tiếng Nahuatl dùng ở trong và ven thung lũng México là gần giống nhất với Nahuatl cổ điển. Theo Luật tổng quát về quyền ngôn ngữ của người bản địa (tiếng Tây Ban Nha: Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas) do México ban hành năm 2003[7] thì tiếng Nahuatl cùng với 63 thứ tiếng bản địa khác đều được công nhận là ngôn ngữ quốc gia (lenguas nacionales) ở những vùng sử dụng thứ tiếng đó, đồng thời có quyền bình đẳng với tiếng Tây Ban Nha ở địa phương đó.[cn 2]

Các thứ tiếng Nahuatl có hình thái học phức tạp, đặc trưng bởi tính hỗn nhậpchắp dính. Qua hàng thế kỷ cùng tồn tại song song với các ngôn ngữ bản địa khác của Trung Bộ châu Mỹ, tiếng Nahuatl chịu nhiều ảnh hưởng và trở thành một phần của Khu vực ngôn ngữ Trung Bộ châu Mỹ.

Nhiều từ trong tiếng Nahuatl đã được tiếng Tây Ban Nha vay mượn, từ đó tiếp tục được hàng trăm ngôn ngữ khác vay mượn. Nhiều từ mượn có nội dung về những thứ bản địa của miền trung México do người Tây Ban Nha lần đầu tiên nghe thấy chúng qua tiếng Nahuatl, chẳng hạn "aguacate" (quả bơ), "chayote" (cây su su), "jitomate" (cà chua),...

Phân loại các phương ngữ[sửa | sửa mã nguồn]

Thuật ngữ[sửa | sửa mã nguồn]

Không có sự nhất quán về thuật ngữ dùng để mô tả các biến thể của tiếng Nahuatl nói. Từ Nahuatl thực chất là một từ trong tiếng Nahuatl, có lẽ xuất phát từ nāwatlaʔtōlli (tạm dịch: "ngôn ngữ rõ ràng"). Trước đây có thời người ta gọi tiếng Nahuatl là tiếng Aztec do người Aztec dùng tiếng này; tuy nhiên, bản thân người Aztec không gọi mình là "Aztec" mà là mexícâ và gọi ngôn ngữ mà họ dùng là mexícacopa.[8] Ngày nay hiếm khi còn thấy từ "Aztec" trong các biến thể Nahuatl hiện đại, song tên gọi truyền thống do các nhà ngôn ngữ học đặt do một nhánh của hệ ngôn ngữ Ute-Aztec vẫn là "Aztec", dù rằng một vài nhà ngôn ngữ thích gọi là "Nahua" hơn. Từ năm 1978, thuật ngữ "Aztec tổng quát" được dùng để chỉ nhánh ngôn ngữ Aztec, trừ Pochutec.[9]

Bản thân người nói tiếng Nahuatl lại gọi tiếng này là Mexicano hoặc một cái tên nào đó bắt nguồn từ từ mācēhualli (trong tiếng Nahuatl có nghĩa là "dân thường"), chẳng hạn dân ở vùng Tetelcingo, Morelos gọi tiếng Nahuatl là mösiehuali. Người Pipil ở El Sanvador không gọi ngôn ngữ của họ là "Pipil" như đa số các nhà ngôn ngữ mà gọi là nawat.[10] Các nhà ngôn ngữ thường định danh cho một phương ngữ Nahuatl bằng cách lấy tên của ngôi làng hay khu vực có nói thứ phương ngữ đó để đặt tên.[11]

Phương ngữ học[sửa | sửa mã nguồn]

Hiện tại cách phân loại các phương ngữ Nahuatl dựa trên nghiên cứu của Una Canger (1980, 1988) và Lastra de Suárez (1986). Dưới đây là cách phân loại dựa theo Lastra de Suarez, có kết hợp với cách phân loại hệ ngôn ngữ Ute-Aztec của Lyle Campbell (1997).

  • Ute-Aztecan 5000 BP*
    • Aztec 2000 BP (aka Nahuan)
      • PochutecBờ biển Oaxaca
      • Aztec tổng quát (bao gồm tiếng Nahuatl)
        • Ngoại vi Tây Các phương ngữ của Durango (Mexicanero), Michoacán, bang Tây México, và là phương ngữ đã tuyệt chủng của Colima và Nayarit
        • Ngoại vi Đông Tiếng Pipil và các phương ngữ của Sierra de Puebla, nam Veracruz và Tabasco (các phương ngữ Isthmus)
        • Huasteca Các phương ngữ của bắc Puebla, Hidalgo, San Luis Potosí và bắc Veracruz
        • Center Các phương ngữ của trung Puebla, Tlaxcala, trung Veracruz, Morelos, bang México, trung và nam Guerrero
*Thời điểm chia tách được ước lượng theo ngữ thời học (BP = số năm so với hiện tại).

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “Luật tổng quát về quyền ngôn ngữ của người bản địa” (bằng tiếng Tây Ban Nha). 
  2. ^ “Trang chủ Instituto Nacional de Lenguas Indígenas”. 
  3. ^ Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student’s Handbook, Edinburgh
  4. ^ Suárez (1983), tr. 149
  5. ^ Canger (1980), tr. 13
  6. ^ Canger (2002), tr. 195
  7. ^ “Ley General de Derechos Lingüísticos de los Pueblos Indígenas” (PDF online reproduction). Diario Oficial de la Federación (bằng tiếng Tây Ban Nha). Cámara de Diputados del H. Congreso de la Unión. 13 tháng 3 năm 2003. .
  8. ^ Launey (1992), tr. 116
  9. ^ Canger (2001), tr. 385
  10. ^ Campbell (1985)
  11. ^ Suárez (1983), tr. 20
  1. ^ The Classical Nahuatl word nāhuatl (noun stem nāhua, + absolutive -tl),(“Náhuatl” (bằng tiếng Tây Ban Nha). rae.es. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2012. )
  2. ^ Căn cứ theo Điều 4: Las lenguas indígenas...y el español son lenguas nacionales...y tienen la misma validez en su territorio, localización y contexto en que se hablen. (tạm dịch: "Các ngôn ngữ bản địa... và tiếng Tây Ban Nha đều là ngôn ngữ quốc gia...và có cùng giá trị pháp lý ở vùng lãnh thổ sử dụng ngôn ngữ đó, ở địa phương và trong ngữ cảnh mà chúng được nói.")

Sách[sửa | sửa mã nguồn]

  • Campbell, Lyle (1985). The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library, no. 1. Berlin: Mouton de Gruyter. ISBN 978-3-11-010344-1. OCLC 13433705.  (tiếng Anh)
  • Suárez, Jorge A. (1983). The Mesoamerian Indian Languages. Cambridge Language Surveys. Cambridge and New York: Cambridge University Press. ISBN 0-521-22834-4. OCLC 8034800.  (tiếng Anh)
  • Canger, Una (1980). Five Studies Inspired by Náhuatl Verbs in -oa. Travaux du Cercle Linguistique de Copenhague, Vol. XIX. Copenhagen: The Linguistic Circle of Copenhagen; C.A. Reitzels Boghandel phân phối. ISBN 87-7421-254-0. OCLC 7276374.  (tiếng Anh)
  • Canger, Una (2001). Mexicanero de la Sierra Madre Occidental. Archivo de Lenguas Indígenas de México, #24. México D.F.: El Colegio de México. ISBN 968-12-1041-7. OCLC 49212643.  (tiếng Tây Ban Nha)
  • Canger, Una (2002). “An interactive dictionary and text corpus”. Trong William Frawley, Pamela Munro, Kenneth C. Hill (biên tập). Making dictionaries: Preserving Indigenous Languages of the Americas. Berkeley, CA: University of California Press. tr. 195–218. ISBN 0-520-22995-9. OCLC 47863283.  (tiếng Anh)
  • Launey, Michel (1992). Introducción a la lengua y a la literatura náhuatl. México D.F.: Đại học Tự trị Quốc gia Mexico, Instituto de Investigaciones Antropológicas. ISBN 968-36-1944-4. OCLC 29376295.  (tiếng Tây Ban Nha)


Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Wikipedia-logo-v2.svg

Wikipedia có sẵn phiên bản bằng:

Nahuatl