Đàn tam

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
Đàn tam

Đàn tam là nhạc cụ dây gẩy, còn được gọi là tam huyền cầm (chữ Hán: 三弦: tam huyền - nghĩa là ba dây;Bính âm:Sānxián) xuất xứ từ Trung Quốc được du nhập vào Việt Nam. Đàn được mắc ba dây nên gọi là Đàn Tam (Hán-Việt: tamba).

Tam huyền cầm Trung Quốc

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Hai nữ nhạc công chơi đàn tam huyền (trái) và tỳ bà vẽ ở hang Mạc Cao, tỉnh Đôn Hoàng, Trung Quốc năm 762-827 trước Công nguyên

Người ta đã đưa ra giả thiết, đàn tam Trung Quốc một dạng của đàn lute, và các dạng đàn lute cổ được tìm thấy ở Ai Cập cổ đại. Các nhạc cụ tương tự có thể đã có mặt ở Trung Quốc ngay từ thời nhà Tần như Tần tỳ bà (tỳ bà dạng tròn), cùng với đàn nguyễntần cầm. Một số người nghĩ rằng nhạc cụ này có thể đã được giới thiệu lại vào Trung Quốc cùng với các nhạc cụ khác như hồ cầm từ Mông Cổ của nhà Nguyên (1271-1368). Tuy nhiên, hình ảnh của một nhạc cụ giống như đàn tam Trung Quốc tìm thấy trong một tác phẩm bích hoạ thời Nam Tống (1217-1219). Bản ghi đầu tiên về đàn tam Trung Quốc có thể được tìm thấy trong một văn bản sử liệu triều đại nhà Minh.

Cấu tạo[sửa | sửa mã nguồn]

Về hình dáng cấu tạo đàn tam gồm có những bộ phận chính như sau:

  • Bầu đàn hay hộp đàn: là khuôn gỗ dày hình chữ nhật (4 cạnh tròn), kích thước 14 – 17 cm. Thành đàn cao khoảng 5 cm, khá nặng, làm bằng gỗ cứng. Mặt đàn bọc bằng da trăn hoặc da kỳ đà. Ở phần gần giữa mặt đàn là ngựa đàn. Trước đây hậu đàn bịt da, ngày nay làm bằng gỗ, có lỗ thoát âm.
  • Cần đàn: dài, làm bằng gỗ cứng, trên mặt không có phím đàn.
  • Đầu đàn: có hốc luồn dây và 3 trục dây (bên 2 trục, bên 1 trục). Đầu đàn hơi ngả về phía sau.
  • Dây đàn: trước đây làm bằng se, nay làm bằng dây nylon với kích thước khác nhau. Tổng cộng có 3 dây đàn móc vào cuối bầu đàn, chạy lên phía trên ngựa đàn đến cần đàn rồi xỏ vào trục dây được luồn qua miếng xương có 3 lỗ nằm trên mặt cần đàn. Người ta có thể di chuyên miếng xương này lên gần đầu đàn hay kéo xuống hướng bầu đàn để điều chỉnh độ căng, giãn của 3 dây đàn, giúp âm thanh cao lên hay trầm xuống. Nói cách khác, miếng xương này giống như cái khuyết ở đàn nhị. Tuy nhiên loại đàn tam ngày nay, nhất là loại thường dùng người ta đã bỏ miếng xương này.[1]

Âm thanh[sửa | sửa mã nguồn]

Đàn tam có âm sắc không giống các đàn gảy dây khác như đàn tỳ bà, đàn nguyệt hay đàn nguyễn, liễu cầm,... Điều này có lẽ chịu ảnh hưởng phần nào bởi mặt bầu vang bịt da trăn. Đàn tam có màu âm vang, ấm, sáng sủa, thích hợp rộn rã. Dây đàn được lên cách nhau một quãng 4 đúng và 5 đúng Sol - Do -Sol hoặc Sol - Re - Sol. Tuy nhiên khi ở quãng thấp âm sắc đàn tam hơi đục, dùng để thể hiện những giai điệu trầm hùng, khỏe khoắn. Đàn tam Trung Quốc cũng như Việt Nam gồm 3 loại chính: nhỏ (tiếng Trung: 小三弦; bính âm: xiǎo sānxián, vừa (tiếng Trung: 中三弦; bính âm: zhòng sānxián) và lớn (tiếng Trung: 大三弦; bính âm: dà sānxián).

Đối với đàn tam cỡ vừa và lớn, âm sắc hơi mờ và đục hơn đàn cỡ nhỏ, âm thanh gần giống như tiếng trống. Các loại đàn tam đều có âm vực khoảng 3 quãng tám.

Lên dây & Tầm âm của đàn Tam gồm:

  • Tam nhỏ: A-d-a or d-a-d1, Chiều dài: 95 cm (37 in)
  • Tam lớn: G-d-g, Chiều dài: 122 cm (48 in)

Kỹ thuật biểu diễn[sửa | sửa mã nguồn]

Video kỹ thuật chơi đàn tam Trung Quốc

Người biểu diễn thường để móng tay dài ở ngón cái và trỏ để gảy đàn, nhưng có người lại dùng móng khảy bằng sừng hoặc bằng nhựa. Loại móng này có vòng để đeo vào đầu ngón cái và ngón trỏ như móng của đàn tranh.

  • Dù gảy đàn bằng móng tay hay móng gảy kỹ thuật diễn đàn tam cũng không có gì khác biệt. Về cách dùng móng khảy, có một số kỹ thuật như sau:

Gảy (Khiêu): đánh vào dây đàn từ trên xuống.

Hất(“chích” 摭): dùng miếng khảy hất dây từ dưới lên.

(“luân chỉ” 輪指): dùng miếng khảy hất từ trên xuống và từ dưới lên một cách liên tục, giống như kỹ thuật của đàn tranh. Người diễn có thể vê trên 1 dây, 2 dây hoặc cả ba dây, tạo nên hợp âm ngân dài. Nếu dùng móng tay để đánh những âm liên tiếp đều nhau thì gọi là phi (“phân” 分), một kỹ thuật của đàn tỳ bà.

  • Về kỹ thuật tay trái, người ta sử dụng đàn tam với những cách chính như: “mạt (抹) và “câu” (勾) (tùy kích cỡ đàn tam mà có thể dùng hai thủ pháp khác nhau) còn các kỹ thuật như “tảo” (掃), đánh chập nhanh ở vị trí ngược lại gọi là “phất” (拂) đều giống như cách sử dụng đàn tỳ bà hoặc đàn nguyệt. Người ta thường dùng ngón vê để diễn đàn tam, ít sử dụng ngón rung, Kỹ thuật đánh chồng âm (hợp âm) cũng có hiệu quả tốt đối với đàn tam. Tuy nhiên nếu dùng móng tay để đánh hợp âm thì dễ dàng là dùng móng gảy.

Sử dụng[sửa | sửa mã nguồn]

Đàn Tam được dùng phổ biến trong dàn nhạc tuồng, phường bát âm, ban nhã nhạc, với Trung Quốc đàn tam dành cho hoà tấu nhạc dân ca hay độc tấu nhạc cổ phong, kinh kịch hay côn khúc. Ngày nay phần lớn các dàn nhạc đều có đàn tam với đủ loại kích thước, từ nhỏ, vừa đến lớn và cả loại đàn tam âm trầm, hòa điệu với những nhạc cụ âm trầm khác trong dàn nhạc.

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]


Bản mẫu:Nhạc cụ Trung Quốc