Chiến tranh Da Đỏ

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Diệt chủng người da đỏ)
Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
Chiến tranh Da Đỏ
Cavalry and Indians.JPG
Hình vẽ năm 1899, miêu tả kỵ binh Mỹ rượt bắn chiến binh da đỏ. Tác giả bức tranh là một họa sĩ vô danh.
Thời gian Nhiều thời kỳ từ năm 1622 đến năm 1918
Địa điểm Hoa Kỳ, Canada
Kết quả Quân đội Hoa Kỳ chiến thắng, giành chủ quyền lãnh thổ;
Người da đỏ Bắc Mỹ gần như bị tận diệt
Thiết lập Vùng tập trung Da đỏ cho những người da đỏ sống sót
Tham chiến
Người bản địa Bắc Mỹ Tiền thân của quân đội Hoa Kỳ va Canada
Thương vong và tổn thất
Hàng chục triệu người chết (phần lớn là dân thường) Không rõ

Chiến tranh Da đỏ (tiếng Anh: American-Indian Wars) là một loạt những cuộc tranh chấp vũ trang giữa quân đội thuộc địa hay liên bang Hoa Kỳ và các bộ lạc dân bản địa Bắc Mỹ trong nhiều thời kỳ từ thế kỷ 17 đến cuối thế kỷ 19.

Tiếng Việt thường gọi các dân tộc bộ lạc bản địa Bắc Mỹ là "người da đỏ" theo từ tiếng Anh là "redskin" (từ lóng mang tính miệt thị do người da trắng đặt ra để chỉ những người bản địa thường bôi phẩm đỏ vào mặt và mình khi ra chiến đấu).

Trong những ngày đầu mới đến đất lạ, người Anh di cư sang Mỹ thường sống hòa bình với các bộ lạc bản địa chung quanh. Nhưng bắt đầu từ 1637 (chiến tranh Pequot), chính quyền thuộc địa ngầm tham gia các cuộc tranh chấp lãnh thổ giữa các bộ lạc, lợi dụng tình hình để chiếm đất, củng cố sức mạnh của mình là đồng thời làm mất đoàn kết và suy giảm lực lượng của các bộ lạc này. Những cuộc chiến nổ ra từ thế kỷ 17 khi Bắc Mỹ còn là thuộc địa của Đế quốc Anh dưới triều vua William III, cho đến các trận đánh sau cùng với quân đội Hoa Kỳ năm 1890 (cuộc tàn sát tại Wounded Knee) với hậu quả là thổ dân bị mất đất về tay người da trắng, bị bắt buộc hội nhập văn hóa và di tản về sinh sống các vùng tập trung.

Theo báo cáo của Gregory Michno dựa theo hồ sơ lưu trữ quân đội thì chỉ trong 40 năm từ 1850 đến 1890 khoảng 21.586 người (lính lẫn thường dân) bị giết, bị thương hay bị bắt.[1] Theo Russell Thornton thì khoảng 45.000 người da đỏ và 19.000 người da trắng bị giết - trong đó có đàn bà và trẻ em của cả hai bên.[2]

Theo William M. Osborn, trong sách tựa The Wild Frontier: Atrocities during the American-Indian War from Jamestown Colony to Wounded Knee, thì từ năm 1511 đến 1890 có 9.156 người bị dân da đỏ giết và 7.193 do dân da trắng giết được ghi lại cụ thể - không kể cố sát riêng tư, tra tấn, bị thương hay bị bắt.[3]

Một điều không thể chối cãi là cả hai phe đều dùng những phương thức thô bạo dã man. Người da đỏ dùng chiến thuật tấn công hung bạo, trong khi quân Mỹ thì tàn phá không nương tay, nhiều khi tận diệt cả một bộ lạc da đỏ.

Vì người da đỏ sống trong những bộ lạc riêng lẻ nên chiến tranh xảy ra và kết thúc thường trong lĩnh vực địa phương, nhưng cũng có một số trận đánh gồm nhiều bộ lạc da đỏ hợp sức cùng chống lại quân đội da trắng xâm lược.

Số người da đỏ chết[sửa | sửa mã nguồn]

Sau năm 1815, Hoa Kỳ tăng cường nỗ lực bành trướng lãnh thổ. Chính phủ Mỹ thông qua Đạo luật xóa bỏ người da đỏ năm 1830, xua đuổi tất cả người da đỏ sống ở phía đông sông Mississippi đến "Lãnh thổ người da đỏ" (nay là bang Kansas và Oklahoma). Ba bộ tộc lớn nhất ở phía đông Mississippi là Choctaws, CreeksCherokees, mỗi bộ tộc có khoảng 20.000 người. Trong quá trình xua đuổi, khoảng 2.000 người Choctaws, 4.500 người Creeks và 5.000 người Cherokees đã bỏ mạng do bệnh tật, đói khát và kiệt sức. Hàng nghìn người khác đã chết trong cuộc hành trình về phía Tây. Số người chết tương đương gần 20% dân số cả ba bộ tộc. Các bộ tộc nhỏ hơn ở phía bắc Ohio cũng bị thiệt hại đáng kể do việc xua đuổi.[4]

Theo một ước tính, khoảng 95 triệu tới 114 triệu người da đỏ bản xứ đã bị tiêu diệt trong hơn 300 năm lãnh thổ Bắc Mỹ của các bộ tộc da đỏ bị người da trắng xâm chiếm[5] Trong sách tựa đề American Holocaust, nhà sử học người Mỹ là David Stannard cho rằng cuộc càn quét sát hại người bản địa tại châu Mỹ qua nhiều chiến dịch của người châu Âu và các thế hệ sau (Anglo Americans - người da trắng Hoa Kỳ) là một hành động diệt chủng khổng lồ nhất trong lịch sử nhân loại.[6].

Có người thì cho là kế hoạch diệt chủng là có thực[7], có người lại không tin.[8]. Những người phản đối thuật ngữ "diệt chủng", ví dụ như nhà sử học David Cook, cho rằng đa phần những cái chết của người Mỹ bản địa là hậu quả của dịch bệnh mà người châu Âu vô tình mang tới. David Cook công nhận đã có những sự kiện tiêu diệt người da đỏ một cách cố ý, nhưng ông cho rằng các dịch bệnh chết người mới là nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm của dân số người da đỏ chứ không phải quá trình thực dân hóa. Đậu mùa, cũng như sởi, đã lây lan khắp châu Mỹ khi người châu Âu đặt chân tới châu lục này. Trên thực tế người châu Âu không hề biết rằng họ đã mang mầm bệnh khi thực hiện hành trình vượt Đại Tây Dương sang châu Mỹ[9]. Theo một ước tính thì dịch bệnh đã dẫn đến cái chết của 90% dân số người Mỹ bản địa kể từ khi tiếp xúc với người châu Âu, đây mới là nguyên nhân chính gây ra sự sụt giảm của dân số người da đỏ, chứ không phải súng đạn hay gươm giáo. [10]

Những người ủng hộ thuật ngữ "diệt chủng người da đỏ" thì dẫn ra hàng loạt những cuộc chiến hoặc chính sách có chủ ý của chính phủ Mỹ nhằm chiếm đoạt lãnh thổ, giết hại người da đỏ và xóa bỏ nền văn hóa của họ, ví dụ như Đạo luật xóa bỏ người da đỏ năm 1830 do chính Quốc hội Mỹ thông qua[11][4] Đạo luật này đã được coi là một ví dụ của diệt chủng có hệ thống, bởi vì nó áp dụng việc phân biệt đối xử chống lại một nhóm sắc tộc và tiến tới tiêu diệt một số lượng lớn dân số của sắc tộc này.[12] The Act was signed by Andrew Jackson and it was strongly enforced under his administration and that of Martin Van Buren, which extended until 1841.[13]

Thuật ngữ diệt chủng người da đỏ không được sử dụng nhiều cho đến giữa những năm 1970. Từ "diệt chủng" lần đầu tiên xuất hiện trong “Tuyên ngôn tiếp tục độc lập” năm 1974 do Hội đồng Hiệp ước Người da đỏ châu Mỹ lần thứ nhất đưa ra, họ tuyên bố “chỉ có một màu da của Nhân loại trên thế giới là không có đại diện tại Liên Hợp Quốc; đó là người da đỏ bản địa của Tây bán cầu” và sự vắng mặt này “xuất phát từ chính sách diệt chủng của cường quốc thực dân Hoa Kỳ”. Không lâu sau, một số học giả bắt đầu sử dụng thuật ngữ này. Có sự quan tâm ngày càng tăng về nạn diệt chủng người da đỏ và các vấn đề liên quan của các nhà sử học về lịch sử người da đỏ ở nước Mỹ. Ngày càng có nhiều nghiên cứu sử dụng thuật ngữ "diệt chủng" để mô tả các hành động hoặc tác động chống lại người da đỏ bản địa[4] Nhắc lại thời kỳ đen tối này, năm 2019 Thống đốc California (Đảng Dân chủ) là Gavin Newsom đã gửi lời xin lỗi trước một nhóm các thủ lĩnh bộ lạc người da đỏ bản địa vì "lịch sử đàn áp và bạo lực" chống lại người da đỏ: “Nó được gọi là diệt chủng. Đó là những gì đã xảy ra, một cuộc diệt chủng. Không có cách nào khác để mô tả nó. Và đó là cách nó cần được mô tả trong sử sách."[11]

Các vụ thảm sát[sửa | sửa mã nguồn]

Trong cuộc xâm lấn đất đai của các bộ lạc da đỏ Bắc Mỹ, người Mỹ đã tiến hành hàng trăm vụ thảm sát đẫm máu. Một số vụ nổi tiếng nhất gồm:

  • Ngày 29/11/1813, trong vụ thảm sát Autossee, dân quân Georgia do tướng Floyd chỉ huy đã tấn công một làng của bộ tộc Creek bên bờ sông Tallapoosa (quận Macon, bang Alabama ngày nay), giết 200 người da đỏ trước khi đốt cháy ngôi làng của họ.
  • Ngày 1/8/1832, trong trận Bad Axe, binh lính dưới quyền Tướng Henry Atkinson và các tình nguyện viên vũ trang đã giết chết khoảng 150 người da đỏ, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em gần Victory, Wisconsin ngày nay.
  • Ngày 24/10/1840, bên bờ sông Colorado, lực lượng vũ trang dưới quyền Đại tá Moore đã tàn sát 140 người Comanche, gồm cả phụ nữ, trẻ em và bắt giữ 35 người khác trong ngôi làng của họ
  • Vào năm 1840, một đội cảnh sát chỉ huy bởi đại tá người Mexico, Salvador Vallejo, đã tàn sát 150 người da đỏ thuộc bộ tộc Pomo và Wappo ở vùng Clear Lake, California.
  • Ngày 23/4/1852, 70 người Mỹ do cảnh sát trưởng William H. Dixon dẫn đầu đã giết chết hơn 150 người thuộc bộ tộc Wintu trong thung lũng Hayfork ở California.
  • Vào tháng 4/1859, để trả thù cho vụ giết ba con bò và một con ngựa của một chú trại da trắng ở Round Valley, dân quân California đã tàn sát 240 người da đỏ trên sông Eel.
  • Ngày 29/1/1863, Đại tá Patrick Connor đã chỉ huy quân Mỹ thực hiện cuộc tàn sát 280 người Shoshone, gồm cả phụ nữ và trẻ em bên sông Bear, gần Preston, Idaho.
  • Năm 1864, dân quân California đã tàn sát 300 người da đỏ thuộc bộ lạc Yana khi họ tập trung ở Oak Run để cử hành một buổi lễ thiêng liêng.
  • Ngày 29/11/1864, dân quân Colorado đã tấn công một ngôi làng người CheyenneSand Creek, giết chết ít nhất 160 người, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em.
  • Ngày 27/11/1868, đoàn kỵ binh số 7 do Trung tá G. A. Custer chỉ huy đã tập kích một ngôi làng Cheyenne, giết chết 140 nam giới cùng khoảng 75 phụ nữ và trẻ em da đỏ.
  • Ngày 30/4/1871, một đội quân do William Oury, cựu Thị trưởng thành phố Tucson đã tấn công người Apache tại trại Grant, Arizona, giết chết 144 người. 1 người lớn và 29 trẻ em sống sót sau đó bị bán làm nô lệ.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Michno, "Encyclopedia of Indian Wars" Index.
  2. ^ Thornton, American Indian Holocaust, 48–49.
  3. ^ The Wild Frontier: Atrocities During the American-Indian War
  4. ^ a ă â “Genocide and American Indian History”. Oxford University. Tháng 3 năm 2015. Truy cập ngày 5 tháng 1 năm 2021. 
  5. ^ 500 years of British/American genocide of Native Americans
  6. ^ David Stannard (1992). American Holocaust: The Conquest of the New World, Oxford University Press, ISBN 0-19-508557-4. "During the course of four centuries - from the 1490s to the 1890s - Europeans and white Americans engaged in an unbroken string of genocide campaigns against the native peoples of the Americas." (p.147). "[It] was, far and away, the most massive act of genocide in the history of the world."(Prologue)
  7. ^ Sharon Johnston, The Genocide of Native Americans: A Sociological View, 1996. Lyman Legters, The American Genocide, Policy Studies Journal, vol. 16, no. 4, summer 1988
  8. ^ Stafford Poole, quoted in Royal, Robert 1492 and All That: Political Manipulations of History. Washington, D.C.: Ethics and Public Policy Center, 1992. p. 63.
  9. ^ https://www.monroecc.edu/fileadmin/SiteFiles/GeneralContent/events/scholarsday/documents/rivera-finaldraft.pdf
  10. ^ “The Story Of... Smallpox – and other Deadly Eurasian Germs”. Pbs.org. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2010. 
  11. ^ a ă “‘It’s Called Genocide’: Newsom Apologizes to the State’s Native Americans”. New York Times. Tháng 6 năm 2019. Truy cập ngày 5 tháng 1 năm 2021. 
  12. ^ The "Indian Problem". 10:51–11:17: National Museum of the American Indian. 3 tháng 3 năm 2015. Sự kiện xảy ra vào lúc 12:21. Truy cập ngày 16 tháng 4 năm 2018. When you move a people from one place to another, when you displace people, when you wrench people from their homelands ... wasn't that genocide? We don't make the case that there was genocide. We know there was. Yet here we are. 
  13. ^ Lewey, Guenter (1 tháng 9 năm 2004). “Were American Indians the Victims of Genocide?”. Commentary. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2017.  Also available in reprint from the History News Network.