Arizona

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Tiểu bang Arizona
Colorado River from Desert View-1000px.jpeg
Cờ Arizona Huy hiệu Arizona
Cờ Huy hiệu
Arizona in United States.svg
Biệt danh: The Grand Canyon State (tiểu bang Grand Canyon), The Copper State (Tiểu bang Đồng)
Ngôn ngữ chính thứcTiếng Anh[1]
Ngôn ngữ nóiNăm 2010
Địa lý
Thủ phủPhoenix
Thành phố lớn nhấtPhoenix
Diện tích295.234 km² (hạng 6)
Chiều ngang500 km²
Chiều dài645 km²
Kinh độ109°3′W – 114°50′W
Vĩ độ31°20′N – 37°N
Dân số (2018)7.171.646 (hạng 14)
• Mật độ22 (hạng 33)
• Trung bình1.250 m
• Cao nhấtĐỉnh Humphreys, 3.851 m
• Thấp nhất21 m
Hành chính
Ngày gia nhập14 tháng 2 năm 1912 (thứ 48)
Thống đốcDoug Ducey (Cộng hòa)
Thượng nghị sĩ Hoa KỳJon Kyl (CH)
Jeff Flake (CH)
Múi giờMST (UTC−7)
• Giờ mùa hèKhông áp dụng[2]
Viết tắtAZ Ariz. US-AZ
Trang webwww.az.gov
Biểu tượng của Arizona
Flag of Arizona.svg
Arizona-StateSeal.svg
Biểu hiệu của Động vật và Thực vật
Loài lưỡng cưẾch cây Arizona
ChimTiêu liêu xương rồng
Bươm bướmPapilio multicaudata
Cá hồi Apache
HoaSaguaro cactus blossom
Loài động vật có vúMèo đuôi vòng
Bò sátCrotalus willardi
CâyKim tước chi
Biểu hiệu văn hóa
MàuXanh lam, old gold
SúngColt SAA
Hóa thạchGỗ hóa thạch
Đá quýNgọc lam
Khoáng vậtMã não lửa
MottoTiếng Latinh: Ditat Deus
ĐáGỗ hóa thạch
TàuUSS Arizona
Khẩu hiệuTiểu bang Grand Canyon
ĐấtCasa Grande
Bài hát"Arizona March Song"
"Arizona" (thay thế)
Arizona Route Marker
Đồng xu tiểu bang
Quarter of Arizona
Phát hành vào năm 2008
Danh sách biểu tượng của tiểu bang Hoa Kỳ

Arizona (phát âm như E-ri-giôn-nơ trong tiếng Anh Mỹ hay được biết đến là A-ri-xô-na trong tiếng Việt, tiếng Navajo: Hoozdo Hahoodzo [xòːztò xɑ̀xòːtsò]; tiếng O'odham: Alĭ ṣonak [ˡaɺi ˡʃonak]) là một tiểu bang tại tây nam Hoa Kỳ. Đây cũng là một bang Tây Hoa Kỳ và thuộc vùng núi. Nó là bang lớn thứ sáu về diện tíchđông dân thứ 14. Thủ phủ và thành phố lớn nhất là Phoenix. Arizona là một trong bốn bang Four Corners. Nó tiếp giáp với New Mexico, Utah, Nevada, California, và México, và có một điểm chung với Colorado. Biên giới giữa Arizona và México dài 389 dặm (626 km), với các bang SonoraBaja California của México.

Arizona là bang thứ 48 và bang cuối cùng tại Hoa Kỳ lục địa tham gia vào Liên bang; chính thức trở thành một tiểu bang ngày 14 tháng 2 năm 1912. Về lịch sử, nó từng là một phần của lãnh thổ Alta California tại Tân Tây Ban Nha, rồi trở thành một phần của México năm 1821. Sau khi bị đánh bại trong cuộc chiến tranh Hoa Kỳ-México, México đã nhượng phần lớn lãnh thổ này cho Hoa Kỳ năm 1848. Phần nam tiểu bang được mua năm 1853 qua thương vụ Gadsden.

Kiểu khí hậu Nam Arizonahoang mạc, với mùa hè rất nóng và mùa đông dịu. Bắc Arizona có những rừng thông, linh sam Douglas, và vân sam; cao nguyên Colorado; vài dãy núi (như dãy San Francisco); với những hẽm núi lớn, sâu, với mùa hè mát hơn và mùa đông tuyết rơi. Có những khu trượt tuyết tại khu vực Flagstaff, Alpine, và Tucson. Ngoài vườn quốc gia Grand Canyon nổi tiếng, Arizona còn có nhiều rừng quốc gia, vườn quốc gia, và tượng đài quốc gia.

Khoảng một phần tư diện tích tiểu bang[3] là các khu dành riêng cho người bản địa đóng vai trò là nơi cư ngụ của 27 bộ tộc bản địa châu Mỹ được công nhận liên bang, trong đó có xứ Navajo, khu dành riêng lớn nhất Hoa Kỳ.

Tên[sửa | sửa mã nguồn]

"Arizona" có vẻ xuất phát từ một tên cũ trong tiếng Tây Ban Nha, Arizonac, mà tự nó lại xuất phát từ alĭ ṣonak trong tiếng O'odham, nghĩa là "mùa xuân nhỏ", mà ban đầu được dùng để chỉ vùng khai mỏ bạc gần Planchas de Plata, Sonora.[4][5][6][7] Với người châu Âu, từ này nghe giống như "Arissona".[8] Tiểu bang vẫn được gọi là alĭ ṣonak trong tiếng O'odham.[9] Một giả thuyết cả thi khác là từ haritz ona ("cây sồi tốt") trong tiếng Basque. Từng có nhiều người nuôi cừu gốc Basque tại đây.[10][11][12]

Có một giả thuyết sai rằng tên bang đến từ Árida Zona ("Khu khô cằn") trong tiếng Tây Ban Nha.[8]

Địa lý và địa mạo[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Địa lý Arizona
Bản đồ khí hậu Arizona

Arizona là một tiểu bang Tây Nam Hoa Kỳ, nằm trong nhóm Four Corners. Arizona là bang lớn thứ sáu theo diện tích, đứng sau New Mexico và trước Nevada. Trong tổng diện tích 113.998 dặm vuông Anh (295.000 km2), khoảng 15% là sở hữu tư nhân. Phần còn lại là rừng công cộng, công viên, khu bản tồn, lãnh thổ ủy trị của bang và khu dành riêng cho người bản địa.

Tại miền nam Arizona là cảnh quang hoang mạc, phong phú về cây chịu hạn như xương rồng. Địa hành được tạo hình bởi hoạt động núi lửa thời tiền sử. Nơi này có mùa hè rất nóng và mùa đông dịu. Bang còn có những khu rừng thông miền trung-bắc ít được biến đến hơn tại cao nguyên Colorado.

Như những tiểu bang tây nam khác, Arizona phong phú về rừng và cao nguyên. Mặc cho sự khô cằn, 27% đất Arizona phủ rừng,[13] tỉ lệ cao ngang của Pháp hay Đức ngày nay. Rừng cây Pinus ponderosa lớn nhất thế giới là ở Arizona.[14]

Mogollon Rim, một dốc núi cao 1.998 foot (609 m), cắt dọc phần trung tâm của bang và đánh dấu rìa tây nam của cao nguyên Colorado. Năm 2002, tại đây diễn ra vụ cháy Rodeo–Chediski, vụ cháy tồi tệ nhất trong lịch sử bang.

Nằm ở bắc Arizona, Grand Canyon là khe núi sâu, và dốc, được tạo nên bởi sông Colorado sói mòn qua hàng triệu năm. Grand Canyon là một trong bảy kì quan thiên nhiên thế giới và chủ yếu nằm trong lãnh thổ vườn quốc gia Grand Canyon—một trong những vườn quốc gia đầu tiên tại Hoa Kỳ. Tổng thống Theodore Roosevelt là một người đề xướng quan trọng trong việc thiết lập khu Grand Canyon làm vườn quốc gia. Nó dài 277 dặm (446 km), rộng từ 4 đến 18 dặm (6 đến 29 km) và đạt độ sâu hơn 1 dặm (1,6 km).

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Trong trưng cầu dân ý năm 2006, cử tri Arizona đặt ngôn ngữ chính thức là tiếng Anh; trước đây, tiểu bang này không có ngôn ngữ chính thức.
  2. ^ Dân tộc Navajo, phần nhiều thuộc về Arizona, áp dụng MDT (UTC−6) vào mùa hè.
  3. ^ All about Arizona. sheppardsoftware.com. Retrieved September 21, 2010.
  4. ^ Bright, William (2004). Native American Place Names of the United States. Norman: University of Oklahoma Press, p. 47
  5. ^ Kitt, E. O.; Pearce, T. M. (1952). “Arizona Place Name Records”. Western Folklore 11 (4): 284–287. doi:10.2307/1496233. 
  6. ^ Harper, Douglas. “Arizona”. Online Etymology Dictionary. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2011. 
  7. ^ McClintock, James (1916). Arizona, Prehistoric, Aboriginal, Pioneer, Modern: The Nation's Youngest Commonwealth within a Land of Ancient Culture. Chicago: The S.J. Clarke Publishing Co.
  8. ^ a ă Thompson, Clay (11 tháng 2 năm 2007). “No, 'arid zone' not the basis of state's name”. The Arizona Republic. Truy cập ngày 29 tháng 12 năm 2014. 
  9. ^ Saxton, Dean, Saxton, Lucille, & Enos, Susie. (1983). Dictionary: Tohono O'odham/Pima to English, English to Tohono O'odham/Pima. Tucson, AZ: The University of Arizona Press
  10. ^ Thompson, Clay (25 tháng 2 năm 2007). “A sorry state of affairs when views change”. The Arizona Republic. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 3 tháng 3 năm 2007.  Đã bỏ qua tham số không rõ |df= (trợ giúp)
  11. ^ Jim Turner. “How Arizona did NOT Get its Name”. Arizona Historical Society. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 3 tháng 3 năm 2007.  Đã bỏ qua tham số không rõ |df= (trợ giúp)
  12. ^ Donald Garate, 2005, "Arizonac, a twentieth-century myth", Journal of Arizona History 46(2), pp. 161–184
  13. ^ “Urban and Community Forestry Division”. Arizona State Forestry Division. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2014. 
  14. ^ “Prescott Overview”. Ncsu.edu. 15 tháng 5 năm 2002. Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 1 năm 2010. Truy cập ngày 25 tháng 7 năm 2010.  Đã bỏ qua tham số không rõ |df= (trợ giúp)

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]