Tiếng Tswana

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Tiếng Tswana
Setswana
Sử dụng tại Botswana, Nam Phi, Zimbabwe, Namibia
Tổng số người nói 4,1 triệu ở Nam Phi (2011)
1,1 triệu ở Botswana
không rõ ở Zimbabwe
7,7 triệu người nói L2 ở Nam Phi (2002)[1]
Ngữ hệ Nhóm ngôn ngữ Niger-Congo
Phân nhánh
Hệ chữ viết Latin (Tswana alphabet)
Tswana Braille
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại Botswana
Nam Phi
Zimbabwe
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1 tn
ISO 639-2 tsn
ISO 639-3 tsn
Glottolog tswa1253
Phân bố địa lý của Setswana tại Nam Phi: tỉ lệ lượng người nói Setswana tại nhà.

Tiếng Tswana (tên bản địa: Setswana) là một ngôn ngữ được nói tại khu vực Nam Phi bởi hơn năm triệu người. Đây là một ngôn ngữ Bantu thuộc về hệ ngôn ngữ Niger-Congo, chính xác hơn là trong nhóm ngôn ngữ Sotho-Tswana, nó có quan hệ gần gũi với tiếng BắcNam Sotho, cũng như tiếng Kgalagaditiếng Lozi.

Tiếng Tswana là một ngôn ngữ chính thức và là lingua franca của Botswana. Phần lớn người nói Tswana sống tại miền bắc Nam Phi (hơn bốn triệu người). Một dạng tiếng Tswana, tên Pretoria Sotho, được sử dụng trong các đô thị vùng này. Hai tỉnh của Nam Phi với lượng người nói lớn nhất là Gauteng (khoảng 11%) và Tây Bắc (hơn 63%). Dù tiếng Tswana thường được bắt gặp ở Nam Phi và Botswana, một lượng nhỏ người nói cũng sống tại Zimbabwe (không biết chính xác) và Namibia (10.000 người).

Âm vị[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyên âm[sửa | sửa mã nguồn]

Bảng dưới là các nguyên âm trong tiếng Tswana.[2]

Trước Sau
Đóng ⟨i⟩ /i/ ⟨u⟩ /u/
Gần đóng ⟨e⟩ /ɪ/ ⟨o⟩ /ʊ/
Nửa mở ⟨ê⟩ /ɛ/ ⟨ô⟩ /ɔ/
Mở ⟨a⟩ /a/

Vài phương ngữ có thêm hai nguyên âm, hai nguyên âm nửa đóng /e//o/.[3]

Phụ âm[sửa | sửa mã nguồn]

Bảng dưới là các phụ âm tiếng Tswana.[4]

Môi Chân răng Chân răng sau Vòm Vòm mềm Lưỡi nhỏ Họng
Giữa Bên
Mũi ⟨m⟩
/m/
⟨n⟩
/n/
⟨ny⟩
/ɲ/
⟨ng⟩
/ŋ/
Tắc Không bật hơi ⟨p⟩  ⟨b⟩
/p/  /b/
⟨t⟩  ⟨d⟩
/t/  /d/
⟨k⟩
/k/
Bật hơi ⟨ph⟩
/pʰ/
⟨th⟩
/tʰ/
⟨kh⟩
/kʰ/
⟨kg⟩
/qʰ/
Tắc sát Không bật hơi ⟨ts⟩
/ts/
⟨tl⟩
/tɬ/
⟨tš⟩   ⟨j⟩
/tʃ/  /dʒ/
Bật hơi ⟨tsh⟩
/tsʰ/
⟨tlh⟩
/tɬʰ/
⟨tšh⟩
/tʃʰ/
Sát ⟨f⟩
/f/
⟨s⟩
/s/
⟨š⟩
/ʃ/
⟨g⟩
/χ/
⟨h⟩
/h/
Trill ⟨r⟩
/r/
Tiếp cận ⟨w⟩
/w/
⟨l⟩
/l/
⟨y⟩
/j/

Phụ âm /d/ đơn giản là tha âm vị của /l/ khi theo sau là nguyên âm /i/ hay /u/.[5]

Tiếng Tswana cũng có ba phụ âm "click", nhưng chỉ được dùng trong thán từ hay từ tượng thanh, và xu hướng chỉ được dùng bởi những thế hệ trước. Ba phụ âm là âm click âm răng /ǀ/, được thể hiện bằng kí tự ⟨c⟩; âm click bên lưỡi /ǁ/, thể hiện bằng kí tự ⟨x⟩; và âm click vòm miệng /ǃ/, thể hiện bằng kí tự ⟨q⟩.[6]

Có một số biến thể về phụ âm theo phương ngữ. Ví dụ, /χ/ biến thành /x/ hoặc /h/; /f/ biến thành /h/ trong nhiều phương ngữ; /tɬ//tɬʰ/ biến thành /t//tʰ/ ở những phương ngữ bắc.[7]

Thanh điệu[sửa | sửa mã nguồn]

Tiếng Tswana có hai thanh, cao và thấp, thanh thấp thường gặp hơn nhiều so với thanh cao. Thanh điệu không được viết ra hay kí hiệu nên có thể dẫn đến sự lưỡng nghĩa.[8]

go bua /χʊ búa/ "nói"
go bua /χʊ bua/ "lột da một động vật"
o bua Setswana /ʊ́búa setswána/ "Anh ta nói Setswana"
o bua Setswana /ʊbúa setswána/ "Bạn nói Setswana"

Một điểm quan trọng là sự "mở rộng" của thanh cao. Nếu một âm tiết có thanh cao, hai âm tiết đứng sau nó cũng có thanh cao, trừ khi nó đã là âm tiết cuối hoặc áp cuối.[9]

simolola /símʊlʊla/ > /símʊ́lʊ́la/ "bắt đầu"
simologêla /símʊlʊχɛla/ > /símʊ́lʊ́χɛla/ "bắt đầu cho/tại"

Ngữ pháp[sửa | sửa mã nguồn]

Danh từ[sửa | sửa mã nguồn]

Danh từ trong tiếng Tswana được xếp thành chín lớp danh từ và một phân lớp, mỗi lớp có một tiền tố khác chau. Chín lớp và tiền tố của chúng được thể hiện trong bảng dưới.[10]

Lớp Số ít Số nhiều Đặc điểm
1. mo- ba- Người
1a. bô- Tên, họ hàng, động vật
2. mo- me-
ma-
Hỗn tạp
(gồm các phần cơ thể, công cụ,
động vật, cây cối)
3. le- ma-
4. se- di-
5. n-
m-
ny-
ng-
din-
dim-
diny-
ding-
Chủ yếu là động vật
(nhưng cũng hỗn tạp)
6. lo- Hỗn tạp
(gồm một số danh từ chỉ tập thể)
7. bo- ma- Danh từ triều tượng
8. go- Dạng vô định của động từ
9. fa-
go-
mo-
Trạng từ

Một số danh từ có thể thuộc về nhiều nhóm, như nhiều danh từ lớp 1 cũng có thể thuộc lớp 1a, lớp 3, lớp 4, hoặc lớp 5.[11]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Webb, Vic. 2002. "Language in South Africa: the role of language in national transformation, reconstruction and development." Impact: Studies in language and society, 14:78
  2. ^ University of Botswana 2001, tr. 16
  3. ^ University of Botswana 2001, tr. 19
  4. ^ University of Botswana 2001, tr. 10
  5. ^ University of Botswana 2001, tr. 3
  6. ^ University of Botswana 2001, tr. 11–12
  7. ^ University of Botswana 2001, tr. 14–15
  8. ^ University of Botswana 2001, tr. 31–32
  9. ^ University of Botswana 2001, tr. 34
  10. ^ Cole 1955, tr. 68–69
  11. ^ Cole 1955, tr. 70