Ngữ hệ Ấn-Âu

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Hệ ngôn ngữ Ấn-Âu)
Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
Ngữ hệ Ấn-Âu
Phân bố
địa lý
Thời kì tiền thuộc địa hóa: Á-Âu
Hiện nay: Toàn cầu
k. 3,2 tỷ người nói bản ngữ
Phân loại ngôn ngữ họcMột trong những ngữ hệ chính của thế giới
Ngôn ngữ nguyên thủy:Proto Ấn-Âu
Ngôn ngữ con:
ISO 639-2 / 5:ine
Glottolog:indo1319[1]
{{{mapalt}}}
Sơ đồ phân bố của ngữ hệ Ấn-Âu trên Á-Âu lục địa:
  Celt
  Rôman
  Các ngôn ngữ không thuộc ngữ hệ
Các vùng kẻ gạch/chấm có cộng đồng đa ngôn ngữ

Ngữ hệ Ấn-Âu là một ngữ hệ lớn có nguồn gốc từ Tây và Nam đại lục Á-Âu. Nó bao gồm hầu hết ngôn ngữ của châu Âu cùng với các ngôn ngữ ở sơn nguyên Iran và miền bắc tiểu lục địa Ấn Độ. Một số ngôn ngữ Ấn-Âu, chẳng hạn như tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Bồ Đào Nhatiếng Tây Ban Nha đã lan rộng nhờ làn sóng thuộc địa hóa của người châu Âu và hiện được sử dụng trên khắp thế giới. Hệ Ấn-Âu được chia thành nhiều nhánh, lớn nhất phải kể đến đó là các nhóm Ấn-Iran, German, Rôman và Balt-Slav. Các ngôn ngữ có số người nói lớn nhất là tiếng Tây Ban Nha, tiếng Anh, tiếng Hindustan (tiếng Hindi/Urdu), tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Bengal, tiếng Marathi, tiếng Punjabtiếng Nga (mỗi thứ tiếng có hơn 100 triệu người nói). Tiếng Đức, Pháp, Ý và Ba Tư đều có hơn 50 triệu người nói. Tổng cộng, 46% dân số thế giới (3,2 tỷ người) có tiếng mẹ đẻ là ngôn ngữ Ấn-Âu, đông đảo nhất so với bất kỳ ngữ hệ nào khác. Theo ước tính của Ethnologue, có khoảng 445 ngôn ngữ Ấn-Âu đang được sử dụng, hơn 2/3 (313) trong số đó thuộc nhánh Ấn-Iran.[2]

Tất cả các ngôn ngữ Ấn-Âu đều bắt nguồn từ một ngôn ngữ mẹ duy nhất theo các nhà ngôn học, gọi là tiếng Ấn-Âu nguyên thuỷ, được nói ở một thời điểm nào đó vào thời đại đồ đá mới. Quê nhà/urheimat (nơi xuất xứ của một ngữ hệ) chính xác của tiếng Ấn-Âu vẫn chưa được tìm ra và là chủ đề của nhiều học thuyết cạnh tranh; trong đó có thuyết Kurgan hiện đang rất được đề cao, suy đoán nơi xuất xứ của tiếng Ấn-Âu nguyên thuỷ ở vùng thảo nguyên Pontus–Caspi, gắn liền với nền văn hóa Yamna có niên đại khoảng 3000 năm TCN. Vào thời điểm những bản ghi chép đầu tiên được con người lưu lại, ngữ hệ Ấn-Âu đã phân tách thành nhiều ngôn ngữ độc lập khác nhau, được nói trên hầu khắp châu Âu, Tây và Nam Á. Văn liệu của ngôn ngữ Ấn-Âu xuất hiện vào thời kỳ đồ đồng dưới dạng tiếng Hy Lạp Mycenaea và các ngôn ngữ Anatolia (tiếng Hittitiếng Luwia). Tuy vậy, tư liệu Ấn-Âu lâu đời nhất là một số từ vựng và tên riêng tiếng Hitti (được ghi xen kẽ trong các văn bản tiếng Akkad thuộc ngữ tộc Semit) xuất hiện lẻ tẻ trong một số văn bản cổ tại di chỉ Kültepe của người Assyria miền đông Tiểu Á vào thế kỷ XX TCN.[3] Mặc dù người Ấn-Âu nguyên thuỷ cổ hơn không để lại bất kỳ văn liệu nào, một số khía cạnh về văn hóa và tôn giáo của họ có thể được phục dựng từ những bằng chứng sau này của các nền văn hóa hậu duệ.[4]

Hệ Ấn-Âu có ý nghĩa rất quan trọng đối với lĩnh vực ngôn ngữ học lịch sử vì nó sở hữu lịch sử được ghi chép cổ thứ hai so với bất kỳ hệ nào được biết đến, chỉ đứng sau ngữ hệ Phi-Á với tiếng Ai Cậpcác ngôn ngữ Semit rất cổ. Phân tích mối liên hệ giữa các ngôn ngữ Ấn-Âu và phục dựng lại nguồn gốc chung giữa chúng là trọng tâm cho sự phát triển phương pháp luận ngôn ngữ học lịch sử, đưa lĩnh vực này thành một ngành khoa học hàn lâm thật sự vào thế kỷ XIX.

Hệ Ấn-Âu hiện không có liên hệ với bất kỳ ngữ hệ nào khác, mặc dù một số đề xuất gây tranh cãi vẫn đã được đưa ra.

Lịch sử ngôn ngữ học Ấn-Âu[sửa | sửa mã nguồn]

Vào thế kỷ XVI, những người châu Âu đi đến tiểu lục địa Ấn Độ bắt đầu nhận ra những nét tương tự giữa các ngôn ngữ Ấn-Arya, Iran, và châu Âu. Năm 1583, nhà truyền giáo Dòng Tên người Anh Thomas Stephens tại Goa đã viết một lá thư cho người thân (không được công bố cho tới tận thế kỷ XX),[5] mà trong đó ông đề cập đến sự tương đồng giữa ngôn ngữ Ấn Độ (đặc biệt là tiếng Phạn) với tiếng Hy Lạptiếng Latinh.

Filippo Sassetti, một nhà buôn sinh ra tại Florence năm 1540, cũng nhận thấy điều tương tự khi đi đến Ấn Độ. Năm 1585, ông ghi nhận một số sự tương đồng từ vựng giữa tiếng Phạn và tiếng Ý (gồm devaḥ/dio "chúa", sarpaḥ/serpe "rắn", sapta/sette "bảy", aṣṭa/otto "tám", và nava/nove "chín").[5] Tuy nhiên, quan sát của Stephens và Sassetti đã không dẫn đến nghiên cứu chuyên sâu hơn nào.[5]

Năm 1647, học giả và nhà ngôn ngữ học người Hà Lan Marcus Zuerius van Boxhorn chú ý đến nét tương tự ở một số ngôn ngữ châu Á và châu Âu nhất định, và cho rằng chúng xuất phát một ngôn ngữ chung gọi là Scythia. Các ngôn ngữ trong giả thuyết của ông gồm tiếng Hà Lan, tiếng Albania, tiếng Hy Lạp, tiếng Latinh, tiếng Ba Tư, và tiếng Đức, sau đó cho thêm vào các ngôn ngữ Slav, các ngôn ngữ Celt, và các ngôn ngữ gốc Balt. Ý kiến của Van Boxhorn không phổ biến và cũng không giúp khuyến khích nghiên cứu sâu hơn.

Thomas Young lần đầu tiên sử dụng thuật ngữ Indo-European năm 1813, dựa trên phân bố địa lý của hệ này: từ Tây Âu tới Bắc Ấn Độ.[6][7] Từ đồng nghĩa Indo-Germanic (Ấn-German, Idg. hay IdG.), xuất hiện năm 1810 bằng tiếng Pháp (indo-germanique) trong nghiên cứu của Conrad Malte-Brun; thuật ngữ này hiện bị xem là lỗi thời và ít phổ biến hơn Indo-European, dù trong tiếng Đức indogermanisch vẫn là thuật ngữ chuẩn.

Phân loại[sửa | sửa mã nguồn]

Sơ đồ cây phát sinh của ngữ hệ Ấn Âu
Cây phát sinh của ngữ hệ Ân Âu trích từ "Ancestry-constrained phylogenetic analysis of Indo-European languages" bởi Chang và cộng sự [8]

Ngữ hệ Ấn-Âu được chia thành 10 nhánh chính, được liệt kê dưới đây theo thứ tự bảng chữ cái:

Ngoài mười nhánh cổ điển được liệt kê ở trên, một số ngôn ngữ và nhóm ngôn ngữ đã tuyệt chủng, ít được biết đến hơn đã tồn tại hoặc được đề xuất là đã tồn tại:

  • Tiếng Bỉ Cổ: ngôn ngữ giả định liên kết với vùng văn hóa Nordwestblock được đề xuất. có giả thuyết cho rằng nó có quan hệ với nhánh Italic (Gốc Ý) hoặc nhánh Venetic, và có các đặc điểm âm vị gần giống với tiếng Lusitania.
  • Tiếng Cimmeria: có lẽ là một ngôn ngữ thuộc nhánh Iran, hoặc Thrace, hoặc Celt
  • Tiếng Dacia: có lẽ có quan hệ rất gần với tiếng Thrace
  • Tiếng Elymia: Ngôn ngữ được nói bởi người Elymia, một trong số ba tộc người bản địa (tức là tiền-Hy Lạp và tiền-Punic) của đảo Sicily. Chưa chắc là nó thuộc hệ Ấn-Âu, nhưng có giả thuyết liên hệ nó với nhánh Italic hoặc Anatolia (Tiểu Á).
  • Ngữ tộc Illyria: có lẽ có quan hệ với tiếng Albania, Messapia, hoặc cả hai
  • Tiếng Liburnia: xếp loại đang bị nghi ngờ, nhiều đặc điểm chung với Venetic, Illyria, và Ấn-Hitti, thể hiện các đặc điểm chuyển biến lớn từ Tiền-Ấn-Âu
  • Tiếng Liguria: có lẽ có quan hệ gần hoặc thuộc nhánh Celt.[19]
  • Lusitanian: có lẽ có quan hệ gần hoặc thuộc nhánh Celt, Liguria, hoặc Italic
  • Tiếng Macedon Cổ: được đề xuất là có quan hệ với tiếng Hy Lạp.
  • Tiếng Messapia: chưa được giải mã hoàn toàn
  • Tiếng Paionia: ngôn ngữ tuyệt chủng từng được nói ở miền bắc Macedon
  • Tiếng Phrygia: ngôn ngữ của người Phrygia cổ
  • Tiếng Sicel: ngôn ngữ của người Sicel cổ (Tiếng Hy Lạp: Sikeloi, tiếng La-tinh: Siculi), một trong số ba tộc người bản địa (tức là tiền-Hy Lạp và tiền-Punic) của đảo Sicily. Được đề xuất là có liên hệ với La-tinh hoặc proto-Illyria (Tiền-Ấn-Âu) ở giai đoạn sớm hơn.[20]
  • Tiếng Sorothapt: một ngôn ngữ Iberia được đề xuất, tiền-Celt
  • Tiếng Thrace: có lẽ bao gồm cả tiếng Dacia
  • Tiếng Venetic: chia sẻ nhiều điểm tương đồng với tiếng La-tinh và các ngôn ngữ gốc Ý, ngoài ra còn có thêm các đặc điểm giống với German và Celt.[21][22]

Các ngôn ngữ satem và centum[sửa | sửa mã nguồn]

Các đường đồng ngữ tiêu biểu của các ngôn ngữ hậu duệ của tiếng Proto Ấn-Âu vào khoảng 500 TCN.
  Xanh: nhóm centum
  Đỏ: nhóm satem
  Cam: nhóm có tiền tố augment
  Lục: nhóm có âm PIE *-tt- > -ss-
  Nâu: nhóm có âm PIE *-tt- > -st-
  Hồng: nhóm có âm cuối biểu thị số nhiều, cách phương tiện, dữ cách và ly cách ở âm *-m- hơn là âm *-bh-

Việc phân chia các ngôn ngữ Ấn-Âu thành các nhóm satem và centum được nhà ngôn ngữ học Peter von Bradke đưa ra vào năm 1890, mặc dù Karl Brugmann đã đề xuất một kiểu phân loại tương tự vào năm 1886. Ở các ngôn ngữ satem, bao gồm nhánh Balto-Slav và Ấn-Iran, cũng như (về hầu hết các khía cạnh) Albania và Armenia, các âm ngạc mềm bị ngạc cứng hóa của Proto-Ấn-Âu được phục dựng vẫn khác biệt và thường bị xát hóa, trong khi các âm ngạc mềm-môi hòa lẫn với 'các âm ngạc mềm thường'. Ở các ngôn ngữ centum, các âm ngạc mềm bị ngạc cứng hóa này hòa lẫn với các ngạc mềm thường, trong khi các âm ngạc mềm-môi vẫn khác biệt. Ví dụ như từ "một trăm" trong tiếng Avesta (satem) và tiếng Latinh (centum) — âm ngạc mềm bị ngạc cứng hóa ban đầu đã biến thành âm [s] xát ở Avesta, nhưng thành âm ngạc mềm [k] thường ở Latinh.

Đặc điểm này không phải là sự phân tách theo phả hệ, sự phân chia centum–satem thường được coi là kết quả của những thay đổi lan rộng trên các nhánh phương ngữ PIE trên một khu vực địa lý cụ thể; đường đồng ngữ centum–satem giao với một số đường đồng ngữ khác đánh dấu sự khác biệt giữa các đối tượng địa lý trong các nhánh IE sớm. Có thể là các nhánh centum trên thực tế phản ánh tình trạng ban đầu của tiếng PIE, và chỉ các nhánh satem chia sẻ một loạt các đổi mới, ảnh hưởng đến tất cả các khu vực ngoại vi của liên tục phương ngữ PIE.[23] Kortlandt đề xuất rằng tổ tiên của tiếng Balt và Slav đã bị satem hóa trước khi bị ảnh hưởng bởi tây Ấn-Âu.[24]

Tiến hóa[sửa | sửa mã nguồn]

Proto Ấn-Âu/Ấn-Âu nguyên thủy[sửa | sửa mã nguồn]

Tiếng Proto-Ấn-Âu (PIE) được đề xuất là tổ tiên chung được tái tạo của các ngôn ngữ Ấn-Âu, được nói bởi người Proto-Ấn-Âu (sắc tộc ngôn ngữ). Từ những năm 1960, kiến ​​thức về tiếng Anatolia đã đủ chắc chắn để thiết lập mối quan hệ của nó với PIE. Sử dụng phương pháp nội phục dựng, một giai đoạn trước đó, gọi là Tiền Proto-Ấn-Âu, đã được đề xuất.

PIE là một ngôn ngữ biến tố, trong đó các mối quan hệ ngữ pháp giữa các từ được báo hiệu thông qua các hình vị biến tố (thường ở cuối một từ). Từ gốc của PIE là những hình vị cơ bản mang một ý nghĩa từ vựng. Các hậu tố được thêm vào để tạo thành các thân từ, và bằng cách thêm vào các phần cuối, chúng lại tạo thành các từ biến tố (danh từ hoặc động từ). Hệ thống động từ Ấn-Âu được phục dựng rất phức tạp và giống như danh từ, thể hiện tính biến âm sắc.

Đa dạng hóa[sửa | sửa mã nguồn]

Về mặt lịch sử, sự đa dạng hóa ngôn ngữ mẹ thành các nhánh ngôn ngữ con chưa được chứng thực. Tuy vậy, dòng thời gian của sự tiến hóa của các ngôn ngữ con hầu như không còn gì để bàn cãi, bất kể câu hỏi về nguồn gốc Ấn-Âu.

Sử dụng phương pháp phân tích toán học vay mượn từ sinh học tiến hóa, Don Ringe và Tandy Warnow đề xuất cây tiến hóa của các nhánh Ấn-Âu sau đây:[25]

  • Tiền-Anatolia (trước 3500 TCN)
  • Tiền-Tocharia
  • Tiền-Italia và Tiền-Celt (trước 2500 TCN)
  • Tiền-Armenia và Tiền-Hy Lạp (sau 2500 TCN)
  • Proto-Ấn-Iran (2000 TCN)
  • Tiền-German và Tiền-Balt-Slav;[25] proto-German khoảng 500 TCN[26]

David Anthony đề xuất trình tự sau:[27]

  • Tiền-Anatolia (4200 TCN)
  • Tiền-Tocharia (3700 TCN)
  • Tiền-German (3300 TCN)
  • Tiền-Italia và Tiền-Celt (3000 TCN)
  • Tiền-Armenia (2800 TCN)
  • Tiền-Balt-Slav (2800 TCN)
  • Tiền-Hy Lạp (2500 TCN)
  • Proto-Ấn-Iran (2200 TCN); tách ra giữa Iran và Cổ Ấn 1800 TCN

Các thay đổi về âm vị[sửa | sửa mã nguồn]

Khi tiếng Proto-Ấn-Âu (PIE) bắt đầu phân tách thành các nhánh con, hệ thống âm thanh của nó cũng bắt đầu thay đổi theo các quy luật âm thanh khác nhau, được minh chứng trong các ngôn ngữ con sau này.

Hệ thống âm vị PIE được phục dựng rất phức tạp, sở hữu 15 phụ âm dừng, bao gồm sự phân biệt bất thường giữa ba âm kêu là các âm dừng vô thanh, hữu thanh và "hữu thanh bật hơi", và sự phân biệt bất thường giữa ba loại phụ âm ngạc mềm (âm loại k) là "âm vòm" ḱ ǵ ǵh, "ngạc mềm thường" k g gh và ngạc mềm-môi kʷ gʷ gʷh. (Tính chính xác của các thuật ngữ âm vòm và ngạc mềm thường còn bị tranh cãi) Tất cả các ngôn ngữ con đều tiêu giảm số lượng khác biệt giữa các âm thanh này theo những con đường khác nhau.

Ví dụ, trong tiếng Anh, một trong những ngôn ngữ German, sở hữu một số thay đổi lớn đã xảy ra:

  1. Giống như trong các ngôn ngữ centum khác, các âm dừng "ngạc mềm thường" và "vòm/ngạc cứng" hợp nhất, giảm số lượng âm dừng từ 15 xuống còn 12.
  2. Giống như trong các ngôn ngữ German khác, sự chuyển đổi âm thanh German đã thay đổi cách phát âm của tất cả các phụ âm dừng, với mỗi phụ âm chuyển sang một phụ âm khác:
    bpf
    dtθ
    gkx (Âm đầu x sau này →h)
    gʷʰ (Âm đầu sau này →)

    Mỗi phụ âm gốc bị dịch chuyển một bước về bên phải. Ví dụ, âm gốc trở thành âm d, còn âm d gốc lại trở thành âm t và âm t gốc lại trở thành âm θ (phát âm chữ th trong từ "the" của tiếng Anh). Đây là lí do trong tiếng Anh các chữ f, th, hwh lại được phát âm như thế. Các ví dụ sau đây so sánh tiếng Anh với tiếng La-tinh, một ngôn ngữ không có biển chuyển gì nhiều về mặt ngữ âm:

    Âm PIE p: piscis "cá" so với fish; pēs, pēdis "chân" so với foot; pluvium "mưa" so với flow; pater "cha" so với father
    Âm PIE t: trēs "ba" so với three; māter "mẹ" so với mother
    Âm PIE d: decem "mười" so với ten; pēdis "chân" so với foot; quid "gì" so với what
    Âm PIE k: centum "trăm" so với hund(red); capere "lấy" so với have
    Âm PIE : quid "gì" so với what; quandō "khi nào" so với when
  3. Nhiều thay đổi sau này đối với phụ âm ở giữa và cuối một từ:
    • Các âm dừng hữu thanh đã biến âm từ trước bị mềm hóa và chuyển thành các âm xát.
    • Định luật Verner biến các âm xát vô thanh đã biến âm từ trước thành các âm xát hoặc âm dừng hữu thanh. Đây là lí do tại sao âm t trong từ centum của tiếng Latinh tương đương với âm d trong từ hund(red) thay vì phải là âm th theo quy luật biến âm trước tiên đoán.
    • Hầu hết các âm h còn lại bị tiêu biến, còn các âm fth còn sót lại trở thành các âm hữu thanh. Ví dụ, decem của Latinh tương đương với ten của tiếng Anh mà không có âm h ở giữa (ta có từ taíhun "mười" trong tiếng Gothic, một ngôn ngữ German đã tuyệt chủng). Tương tự, từ seven "bảy" và have "có" sở hữu âm v hữu thanh (so với các từ Latinh septemcapere), trong khi đó từ father "cha" và mother "mẹ" sở hữu âm th hữu thanh (so với các từ Latinh patermāter).

So sánh sự chia động từ[sửa | sửa mã nguồn]

Proto-Ấn-Âu
(*bʰer- 'mang đi, vác đi')
Tôi (sở hữu cách ngôi thứ nhất) *bʰéroh₂
Bạn (sở hữu cách ngôi thứ hai) *bʰéresi
Anh ấy/Cô ấy/Nó (sở hữu cách ngôi thứ ba) *bʰéreti
Hai ta (dual ngôi thứ nhất) *bʰérowos
Hai bạn (dual ngôi thứ hai) *bʰéreth₁es
Hai người họ (dual ngôi thứ ba) *bʰéretes
Chúng ta (số nhiều ngôi thứ nhất) *bʰéromos
Các bạn (số nhiều ngôi thứ hai) *bʰérete
Bọn họ (số nhiều ngôi thứ ba) *bʰéronti
Các phân nhóm lớn Hellen Ấn-Iran Italy Celt Armenia German Balt-Slav Albania
Ấn-Arya Iran Balt Slav
Các đại biểu cổ của từng nhóm Tiếng Hy Lạp cổ Tiếng Phạn Vệ Đà Tiếng Avesta Tiếng Latinh Tiếng Ireland cổ Tiếng Armenia Cổ điển Tiếng Goth Tiếng Phổ cổ Tiếng Slav Giáo hội cổ Tiếng Albania cổ
Tôi (1st sg.) phérō bʰárāmi barā ferō biru; berim berem baíra /bɛra/ *bera berǫ *berja
Bạn (2nd sg.) phéreis bʰárasi barahi fers biri; berir beres baíris *bera bereši *berje
Anh ấy/Cô ấy/Nó (3rd sg.) phérei bʰárati baraiti fert berid berē baíriþ *bera beretъ *berjet
Hai ta (1st dual) bʰárāvas barāvahi baíros berevě
Hai bạn (2nd dual) phéreton bʰárathas baírats bereta
Hai bọn họ (3rd dual) phéreton bʰáratas baratō berete
Chúng tôi (1st pl.) phéromen bʰárāmas barāmahi ferimus bermai beremkʿ baíram *beramai beremъ *berjame
Các bạn (2nd pl.) phérete bʰáratha baraϑa fertis beirthe berēkʿ baíriþ *beratei berete *berjeju
Bọn họ (3rd pl.) phérousi bʰáranti barəṇti ferunt berait beren baírand *bera berǫtъ *berjanti
Các đại biểu hiện đại của từng nhóm Tiếng Hy Lạp Tiếng Hindustani Tiếng Ba Tư Tiếng Bồ Đào Nha Tiếng Ireland Tiếng Armenia Tiếng Đức Tiếng Litva Tiếng Slovene Tiếng Albania
Tôi (1st sg.) férno (ma͠i) bʰarūm̥ (man) {mi}baram {con}firo beirim berum em; g'perem (ich) {ge}bäre beriu bérem (unë) bie
Bạn (2nd sg.) férnis (tū) bʰarē (tu) {mi}bari {con}feres beirir berum es; g'peres (du) {ge}bierst beri béreš (ti) bie
Anh ấy/Cô ấy/Nó (3rd sg.) férni (ye/vo) bʰarē (ān) {mi}barad {con}fere beiridh berum ē; g'perē (er/sie/es) {ge}biert beria bére (ai/ajo) bie
Hai ta (1st dual) beriava béreva
Hai bạn (2nd dual) beriata béreta
Hai bọn họ (3rd dual) beria béreta
Chúng tôi (1st pl.) férnume (ham) bʰarēm̥ (mā) {mi}barim {con}ferimos beirimid; beiream berum enkʿ; g'perenkʿ (wir) {ge}bären beriame béremo (ne) biem
Các bạn (2nd pl.) férnete (tum) bʰaro (šomā) {mi}barid {con}feris beirthidh berum ekʿ; g'perekʿ (ihr) {ge}bärt beriate bérete (ju) bini
Bọn họ (3rd pl.) férnun (ye/vo) bʰarēm̥ (ānān) {mi}barand {con}ferem beirid berum en; g'peren (sie) {ge}bären beria bérejo; berọ́ (ata/ato) bien

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

Trích dẫn[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin biên tập (2013). “Indo-European”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Đã bỏ qua tham số không rõ |chapterurl= (trợ giúp)
  2. ^ “Ethnologue report for Indo-European”. Ethnologue.com.
  3. ^ Bryce, Trevor (2005). Kingdom of the Hittites: New Edition. Oxford University Press. tr. 37. ISBN 978-0-19-928132-9.
  4. ^ Mallory, J. P. (2006). The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford: Oxford University Press. tr. 442. ISBN 9780-199287918.
  5. ^ a b c Auroux, Sylvain (2000). History of the Language Sciences. Berlin, New York: Walter de Gruyter. tr. 1156. ISBN 3-11-016735-2.
  6. ^ Robinson, Andrew (2007). The Last Man Who Knew Everything: Thomas Young, the Anonymous Genius who Proved Newton Wrong and Deciphered the Rosetta Stone, among Other Surprising Feats. Penguin. ISBN 0-13-134304-1.
  7. ^ In London Quarterly Review X/2 1813.; cf. Szemerényi 1999:12, footnote 6
  8. ^ Lỗi chú thích: Thẻ <ref> sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên chang
  9. ^ Elsie, Robert (2005). “Theodor of Shkodra (1210) and Other Early Texts”. Albanian Literature: A Short History. New York/Westport/London: I.B.Tauris. tr. 5.
  10. ^ Trong cuốn sách mới nhất của mình, Eric Hamp ủng hộ giả thuyết tiếng Illyria thuộc về nhóm Tây bắc, cho rằng tiếng Albania là hậu duệ của tiếng Illyria và tiếng Albania có quan hệ với tiếng Messapia, một phương ngữ Illyria (Comparative Studies on Albanian, 2007).
  11. ^ Curtis, Matthew Cowan (ngày 30 tháng 11 năm 2011). Slavic–Albanian Language Contact, Convergence, and Coexistence (bằng tiếng Anh). ProQuest LLC. tr. 18. ISBN 978-1-267-58033-7. Truy cập ngày 31 tháng 3 năm 2017. So while linguists may debate about the ties between Albanian and older languages of the Balkans, and while most Albanians may take the genealogical connection to Illyrian as incontrovertible, the fact remains that there is simply insufficient evidence to connect Illyrian, Thracian, or Dacian with any language, including Albanian (Cho nên các nhà ngôn ngữ có thể tiếp tục tranh luận về mối liên hệ giữa tiếng Albania và các ngôn ngữ cổ hơn vùng Balka, và người dân Albania có thể cứ tiếp tục cho rằng quan hệ họ hàng của chúng là không thể chỗi cái, sự thật vẫn là ta không có đủ bằng chứng để kết nối tiếng Illyria, Thrace, hoặc Dacia với bất kì ngôn ngữ nào, kể cả tiếng Albania)
  12. ^ “The peaks and troughs of Hittite”. www.leidenuniv.nl. ngày 2 tháng 5 năm 2006. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 2 năm 2017. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2021.
  13. ^ Güterbock, Hans G. “The Hittite Computer Analysis Project” (PDF).
  14. ^ ví dụ như Schleicher 1861, Szemerényi 1957, Collinge 1985, và Beekes 1995
  15. ^ “Tablet Discovery Pushes Earliest European Writing Back 150 Years”. Science 2.0. ngày 30 tháng 3 năm 2011.
  16. ^ Indian History. Allied Publishers. 1988. tr. 114. ISBN 978-81-8424-568-4.
  17. ^ Mark, Joshua J. (ngày 28 tháng 4 năm 2011). “Mitanni”. Ancient History Encyclopedia.
  18. ^ David W. Anthony, "Two IE phylogenies, three PIE migrations, and four kinds of steppe pastoralism", Journal of Language Relationship, vol. 9 (2013), tr. 1–22
  19. ^ Kruta, Venceslas (1991). The Celts. Thames and Hudson. tr. 54.
  20. ^ Fine, John (1985). The ancient Greeks: a critical history. Harvard University Press. p. 72. ISBN 978-0-674-03314-6. "Most scholars now believe that the Sicans and Sicels, as well as the inhabitants of southern Italy, were basically of Illyrian stock superimposed on an aboriginal 'Mediterranean' population."
  21. ^ Michel Lejeune (1974), Manuel de la langue vénète. Heidelberg: Indogermanische Bibliothek, Lehr- und Handbücher.[cần số trang]
  22. ^ Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch. Publisher Bern.[cần số trang]
  23. ^ Britannica 15th edition, vol.22, 1981, pp. 588, 594
  24. ^ Kortlandt, Frederik (1989). “The spread of the Indo-Europeans” (PDF). Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2010.
  25. ^ a b Anthony 2007, tr. 56–58.
  26. ^ Ringe 2006, tr. 67.
  27. ^ Anthony 2007, tr. 100.

Dẫn nguồn[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Các cơ sở dữ liệu[sửa | sửa mã nguồn]

Từ vựng[sửa | sửa mã nguồn]