Tiếng Ireland

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Tiếng Ireland
Gaeilge
Gaelic-font-Gaelach.png
"Gaelach" theo chữ Gaelic truyền thống
Phát âm [ˈɡeːlʲɟə]
Sử dụng tại Đảo Ireland
Khu vực Đảo Ireland, chủ yếu ở Gaeltacht
Tổng số người nói 140.000[1]
Số người sử dụng L2: 1 triệu ở Ireland (2012),[1] 65.000 ở Bắc Ireland (2011)[2]
Hạng 200
Ngữ hệ Hệ ngôn ngữ Ấn-Âu
Ngôn ngữ tiền thân
Phân nhánh
Hệ chữ viết Latinh (biến thể Ireland)
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại Cộng hòa Ireland (Ngôn ngữ đặc trưng của quốc gia theo luật định (1937, Hiến pháp, Điều 8(1)). Được sử dụng rộng rãi với tư cách ngôn ngữ thứ hai trên toàn quốc (Salminen 2007). Được chính phủ khuyến khích.)
Liên minh châu Âu
Quy định bởi Foras na Gaeilge
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1 ga
ISO 639-2 gle
ISO 639-3 gle
Phân bố
Irish speakers in 2011.png
Những người trả lời rằng họ có thể nói tiếng Ireland trong các cuộc điều tra dân số tại Ireland và Bắc Ireland vào năm 2011.

Tiếng Ireland (Gaeilge), hay đôi khi còn được gọi là tiếng Gael hay tiếng Gael Ireland[3] là một ngôn ngữ Goideli thuộc hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, có nguồn gốc ở Ireland và được người Ireland sử dụng từ lâu. Tiếng Ireland ngày nay là ngôn ngữ mẹ đẻ của một bộ phận thiểu số người Ireland, và là ngôn ngữ thứ hai của một bộ phận đông hơn. Tuy nhiên, nó được xem là một phần quan trọng của nền văn hóa và di sản Ireland. Ngôn ngữ này được Hiến pháp Ireland công nhận là ngôn ngữ chính thức quốc gia và cơ bản của Cộng hòa Ireland. Nó cũng là một trong các ngôn ngữ chính thức của Liên minh châu Âu và ngôn ngữ thiểu số được chính thức công nhận tại Bắc Ireland.

Tiếng Ireland là ngôn ngữ chính của người Ireland trong suốt lịch sử của họ. Họ đã mang ngôn ngữ này đến nhiều quốc gia, trong đó chú ý nhất là Scotlandđảo Man thông qua dạng ngôn ngữ trước kia của tiếng Ireland là tiếng Ireland trung cổ, cơ sở để Tiếng Gael Scotland and tiếng Manx ra đời.[4][5][6] Tiếng Ireland sở hữu nền văn học bản xứ lâu đời nhất tại Tây Âu.[7]

Số phận của ngôn ngữ bị ảnh hưởng bởi quyền lực đang lên của nước Anh tại Ireland. Các quan lại thời Elizabeth phản đối việc sử dụng tiếng Ireland bởi nó là mối đe dọa tới nhũng thứ của người Anh tại Ireland. Việc sử dụng ngôn ngữ này suy giảm dưới thời cai trị của Anh vào thế kỷ 17. Vào nửa sau của thế kỷ 19, số người nói suy giảm nghiêm trọng, bắt đầu sau nạn đói khủng khiếp tại Ireland trong khoảng thời gian 1845–52 (khi đó Ireland mất 20–25% dân số vì di cư hay chết đói). Các khu vực nói tiếng Ireland bị thiệt hại nặng nề. Cho tới cuối thời thuộc Anh, số người nói ngôn ngữ chỉ chiếm dưới 15% dân số.[8] Kể từ đó, những người nói tiếng Ireland được coi là thiểu số, thậm chí điều này vẫn diễn ra tại Gaeltacht. Nhà nước, các cá nhân và tổ chức đã rất cố gắng bảo tồn, phát triển và hồi sinh ngôn ngữ, nhưng chưa thực sự thuyết phục.

Trong thời điểm chuyển giao sang thế kỷ 21, số người bản ngữ dao động từ 20.000 tới 80.000.[9][10][11] Trong cuộc điều tra dân số 2006 của Cộng hòa Ireland, 85.000 người nói rằng mình sử dụng tiếng Ireland hàng ngày tách biệt với việc giáo dục, và 1,2 triệu người ít nhất vẫn thường sử dụng nó trong và ngoài trường học.[12] Trong cuộc điều tra dân số 2011, các con số trên lần lượt tăng lên thành 94.000 và 1,3 triệu.[13] Có khoảng vài ngàn người tại Bắc Ireland cũng sử dụng nó. Nguời ta ước tính việc tích cực dùng ngôn ngữ có thể chiếm 5 tới 10 phần trăm dân số Ireland.[14] Trong các thập kỷ gần đây số người sử dụng tiếng Ireland ở thành thị tăng lên rõ rệt, đặc biệt ở Dublin. Cộng đồng này, được miêu tả là pha tạp nhiều thành phần nhưng khá là lớn, có học hành đàng hoàng, hầu hết thuộc tầng lớp trung lưu với đời sống văn hóa sôi nổi và ảnh hưởng tới sự lớn mạnh của các trường tuyến ngoài dạy bằng tiếng Ireland.[15]

Tuy nhiên ở các khu vực Gaeltacht số người sử dụng tiếng Ireland lại đang có dấu hiệu giảm. Người ta dự tính rằng, trong 10 năm nữa, tiếng Ireland sẽ không còn là ngôn ngữ chính tại đây.[16] Vẫn đang diễn ra một cuộc tranh cãi giữa một bên là đa phần người Ireland coi tiếng Ireland là dấu hiệu mang tính biểu tượng của quốc gia, với một bên là số ít người Ireland coi nó có giá trị thực tiễn.[17][18] Cũng có một tranh luận về việc nhóm những người dùng ở thành thị đang làm loạn lĩnh vực có ý nghĩa biểu tượng này, bởi những người này muốn ngôn ngữ trở nên hữu dụng hơn.[19]

Có nhiều người dùng ngôn ngữ này trên thế giới, đặc biệt là Mỹ và Canada. Tiếng Ireland từng được sử dụng cho tới đầu thế kỷ 20 trên đảo Newfoundland với cái tên tiếng Ireland Newfoundland.

Tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]

Theo An Caighdeán Oifigiúil (tiêu chuẩn chữ viết chính thức) tên của ngôn ngữ là Gaeilge (phát âm tiếng Ireland: [ˈɡeːlʲɟə]). Trước cuộc cải cách về chính tả năm 1948, nó được gọi là Gaedhilge; đây thực ra là sở hữu cách của Gaedhealg được dùng trong tiếng Ireland cận đại.[20] Các cách viết trước kia bao gồm Gaoidhealg [ge:ʝəlˠg] trong tiếng Ireland cổ điển và Goídelc [goiðelˠg] trong tiếng Ireland cổ. Cách viết hiện đại bắt nguồn từ việc bỏ hai kí tự dh câm trong Gaedhilge, còn tên của nhóm ngôn ngữ Goideli, nhóm ngôn ngữ bao hàm tiếng Ireland, bắt nguồn từ tiếng Ireland cổ.

Các cách viết khác trong các phương ngữ của tiếng Ireland (bên cạnh Gaeilge trong phương ngữ Connacht miền nam ở trên) bao gồm Gaedhilic/Gaeilic/Gaeilig ([ˈɡeːlʲɪc]) hay Gaedhlag ([ˈɡeːl̪ˠəɡ]) trong tiếng Ireland Ulster và tiếng Ireland Connacht miền bắc cũng như Gaedhealaing/Gaoluinn/Gaelainn ([ˈɡˠeːl̪ˠɪŋʲ/ˈɡˠeːl̪ˠɪnʲ])[21][22] trong tiếng Ireland Munster.

Tại châu Âu ngôn ngữ này thường được gọi là tiếng Ireland, hay tiếng Gael hoặc tiếng Gael Ireland.[23] Thuật ngữ tiếng Gael Ireland thường được người nói tiếng Anh để phân biệt giữa ba ngôn ngữ Goideli (tiếng Ireland, tiếng Gael Scotlandtiếng Manx).

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Tiếng Ireland viết được tìm thấy lần đầu trong các kí tự Ogham từ thế kỷ thứ 4 sau công nguyên; giai đoạn này của ngôn ngữ được gọi là tiếng Ireland nguyên thủy. Những kí tự này được tìm thấy trên khắp Ireland và bờ biển phía tây của Anh. Tiếng Ireland nguyên thủy dần chuyển thành tiếng Ireland cổ trong thế kỷ thứ 5. Tiếng Ireland cổ sử dụng bảng chữ cái Latinh và được tìm thấy trong khoảng trống giữa các đoạn văn của các văn bản tiếng Latinh. Trong thời gian này, tiếng Ireland tiếp nhận nhiều từ tiếng Latinh, trong đó các thuật ngữ Giáo hội ví dụ như: easpag (giám mục) lấy từ từ gốc là episcopus, và Domhnach (Chủ nhật, lấy từ từ gốc là dominica). Cho tới thế kỷ thứ 10, tiếng Ireland cổ chuyển thành tiếng Ireland trung cổ, một ngôn ngữ phổ biến khắp Ireland, cũng như tại ScotlandĐảo Man. Đây là ngôn ngữ được dùng nhiều trong văn chương, trong đó có bộ truyện thần thoại Ulster. Từ thế kỷ 12 tiếng Ireland trung cổ bắt đầu chuyển thành tiếng Ireland hiện đại tại Ireland, thành tiếng Gael Scotland ở Scotland, và tiếng Manx tại đảo Man. Tiếng Ireland cận đại, từ thế kỷ 13, là căn bản của ngôn ngữ văn chương của cả Ireland và Scotland nói tiếng Gael. Tiếng Ireland hiện đại, được sử dụng bởi một số nhà văn như Geoffrey Keating, có niên đại từ thế kỷ 17 và là phương tiện truyền đạt của văn học đại chúng kể từ thời điểm đó.

Từ thế kỷ 18 trở đi, ngôn ngữ này dần mất chỗ đứng ở miền đông Ireland, một phần bởi chính quyền Anh Quốc ra sức ngăn cản việc sử dụng ngôn này trong giáo dục, luật pháp và hành chính, một phần khác bởi sự lan rộng của việc sử dụng hai ngôn ngữ – một ví dụ cụ thể của sự chuyển giao ngôn ngữ.[24] Đây là một sự thay đổi có đặc trưng bởi việc hai ngôn ngữ được dùng chung trong cùng một cộng đồng nhưng trong các hoàn cảnh kinh tế và xã hội khác nhau và tính song ngữ chuyển tiếp (cha mẹ chỉ nói tiếng Ireland có con cái nói cả hai thứ tiếng, còn cháu chắt chỉ nói tiếng Anh). Cho đến giữa thế kỷ 18 tiếng Anh dần trở thành ngôn ngữ của tầng lớp công giáo trung lưu, nhà thờ công giáo và trí thức nhà nước, đặc biệt ở vùng phía đông. Tiếng Anh mang lại rất nhiều lợi ích cho người di cư, đặc biệt là phụ nữ. Dần dà, khi ý nghĩa của tiếng Anh trở nên rõ ràng, việc cấm tiếng Ireland trong trường học có được sự đồng thuân của các bậc cha mẹ.[25] Nạn đói kinh hoàng ở Ireland (1845–49) được coi là đã đẩy ngôn ngữ này xuống tột cùng của sủa sự suy thoái.

Người ta vẫn chưa thể làm rõ liệu tiếng Ireland có đóng góp quá ít vào quá trình hiện hóa của Ireland trong thế kỷ 19 như người ta vẫn nghĩ hay không. Trong nửa đầu thế kỷ vẫn còn khoảng ba triệu người coi tiếng Ireland là ngôn ngữ chính của mình, và chỉ riêng con số này cũng nói lên sức mạnh về văn hóa xã hội của cộng đồng này. Người nói tiếng Ireland thường giữ nguyên việc sử dụng tiếng Ireland khi lên tòa án (ngay cả khi họ biết tiếng Anh) hay trong các giao dịch buôn bán. Ngôn ngữ cũng liên quan sâu sắc tới cuộc "cách mạng sùng đạo" đánh dấu sự tiêu chuẩn hóa việc hành lễ công giáo và cũng được dùng rộng rãi trong lĩnh vực chính trị. Từ thời nạn đói và kể cả sau đó, tiếng Ireland vẫn được nói bởi mọi tầng lớp, cả thành thị và nông thôn.[26] Vào cuối thế kỷ 19 người ta bắt đầu một chiến dịch hồi sinh để khuyến khích việc học và sử dụng tiếng Ireland, mặc dù chỉ rất ít người trưởng thành nắm chắc về ngôn ngữ này.[27] Phương tiện để hồi sinh lại tiếng Ireland là thông qua Conradh na Gaeilge (Liên đoàn Gael), tập trung chủ yếu vào văn hóa dân gian truyền thống giàu bản sắc cũng như các lĩnh vực hiện đại.

Hiện trạng[sửa | sửa mã nguồn]

Cộng hòa Ireland[sửa | sửa mã nguồn]

Tiếng Ireland được Hiến pháp Ireland công nhận là ngôn ngữ quốc gia và chính thức cơ bản của Cộng hòa Ireland (cùng với tiếng Anh là một ngôn ngữ chính thức khác). Mặc dù về lý là như vậy, nhưng trong thực tế tất cả các cuộc thảo luận và công việc của chính phủ đề dùng tiếng Anh.[28] Năm 1938, Douglas Hyde, người sáng lập Conradh na Gaeilge, được bổ nhiệm làm tổng thống Ireland. Bản ghi lời tuyên thệ nhậm chức của ông bằng tiếng tiếng Ireland Roscommon vẫn là dấu tích duy nhất còn tồn tại của phương ngữ này.

Kể từ khi Nhà nước Tự do Ireland thành lập năm 1922, Chính phủ Ireland yêu cầu bằng cấp sử dụng thành thạo tiếng Ireland đối với những ai được bổ nhiệm vào các vị trí công chức (bao gồm nhân viên bưu chính, nhân viên thuế, thanh tra nông nghiệp, v/v.).[29] Việc chỉ thành thạo một thứ tiếng chính thức để được nhận vào các vị trí dịch vụ công cũng được giới thiệu vào năm 1974 sau sự phản đối của các tổ chức như Phong trào Tự do Ngôn ngữ.

Mặc dù quy tắc Ngôn ngữ chính thức cơ bản bị loại bỏ nhằm tạo điều kiện vào các vị trí công chức, tiếng Ireland vẫn là môn bắt buộc trong tất cả các trường công trong nước. Những ai muốn dạy trong các trường tiểu học phải vượt qua kỳ thi bắt buộc "Scrúdú Cáilíochta sa Ghaeilge". Bằng tốt nghiệp tiếng Ireland hoặc Anh cũng là điều kiện đầu vào đối với Gardaí (cảnh sát) từ tháng 9 năm 2005, mặc dù các ứng viên được tạo điều kiện tham gia các buổi học trong hai năm huấn luyện. Những tài liệu chính thức quan trọng nhất của chính phủ Ireland phải được viết bằng cả hai thứ tiếng hoặc chỉ tiếng Ireland (theo Official Languages Act 2003, đưa ra bởi "An Coimisinéir Teanga", cơ quan thanh tra tiếng Ireland).

Đại học Quốc gia Ireland yêu cầu tất cả các học sinh nếu muốn tham gia vào khóa học lấy bằng phải qua môn tiếng Ireland trong các kì kiểm tra GCE/GCSE.[30] Các sinh viên sinh ở ngoài lãnh thổ Cộng hòa Ireland; sinh tại Cộng hòa Ireland nhưng hoàn thành giáo dục tiểu học tại nước ngoài, và các sinh viên mắc chứng khó đọc được miễn quy định này.

Đại học Quốc gia Ireland, Galway được yêu cầu phải chỉ định nhân sự theo trình độ tiếng Ireland của họ, cũng như trình độ các lĩnh vực liên quan. Quy tắc này được đề ra bởi Đạo luật University College Galway, 1929 (Mục 3).[31]

Đã có nhiều cuộc tranh luận căng thẳng trong nhiều năm trong nhiều giới như chính trị, học thuật, ... về việc nhiều sinh viên trường công (dạy bằng tiếng Anh) trượt môn tiếng Ireland, ngay cả sau 14 năm tiếp cận với ngôn ngữ.[32][33][34] Đồng thời sự sụt giảm số người lượng người bản ngữ truyền thống cũng gây ra không ít lo ngại.[35][36][37][38] Vào năm 2007, nhà làm phim Manchán Magan chỉ tìm thấy một số ít người bản ngữ và cảm thấy không tin tưởng việc chỉ nói tiếng Ireland tại Dublin. Ông không thể hoàn thành một số nhiệm vụ thường ngày, điều được ghi lại trong bộ phim tài liệu No Béarla.[39]

Tuy nhiên sô người nói tiếng Ireland đang tăng lên tại các thành phố, hầu hết là kết quả của nền giáo dục đôc lập mà ở đó tiếng Ireland là ngôn nữ truyền đạt duy nhất. Những trường này ở cấp tiểu học được gọi là Gaelscoileanna và được hỗ trợ từ một số trường cấp hai. Những trường dạy bằng tiếng Ireland này cung cấp lượng học sinh lên cấp ba nhiều hơn các trường công khác, và có lẽ là, chỉ trong một thế hệ, số người sử dụng tiếng Ireland sẽ là bộ phận nhỏ tầng lớp thành thị, trung lưu và giáo dục đầy đủ.[40]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă Irish trên Ethnologue phiên bản thứ 18, 2015]]
  2. ^ 2011 Census, Key Statistics for Northern Ireland, UK Govt, December 2012
  3. ^ Oxford University Press. "Oxford Dictionaries Online: 'Gaelic'". Oxford Dictionaries Online. Truy cập 5 tháng 1, 2015.
  4. ^ Borsley, Robert D; Roberts, Ian G (1996). The Syntax of the Celtic Languages: A Comparative Perspective. Cambridge University Press. tr. 2–3. ISBN 978-0-521-48160-1. 
  5. ^ Gillies, William (1993). “Scottish Gaelic”. Trong Ball, Martin J.; Fife, James. The Celtic Languages. Luân Đôn: Routledge. tr. 145. ISBN 978-0-41528080-8. 
  6. ^ Broderick, George (1993). “Manx”. Trong Ball, Martin J.; Fife, James. The Celtic Languages. Luân Đôn: Routledge. tr. 228. ISBN 9780415280808. 
  7. ^ Murphy, Maureen O'Rourke; MacKillop, James. An Irish literature reader. Syracuse University Press. tr. 3. 
  8. ^ Price, Glanville (2000). Languages in Britain and Ireland. Wiley-Blackwell. tr. 10. 
  9. ^ Paulston, Christina Bratt. Linguistic Minorities in Multilingual Settings: Implications for Language Policies. J. Benjamins Pub. tr. 81. 
  10. ^ Pierce, David (2000). Irish Writing in the Twentieth Century. Cork University Press. tr. 1140. .
  11. ^ Ó hÉallaithe, Donncha (1999). “Cuisle”. 
  12. ^ “Table”, Census, IE: CSO .
  13. ^ “Census 2011 – This is Ireland” (PDF). Central Statistics Office. 
  14. ^ Romaine, Suzanne (2008), “Irish in a Global Context”, A New View of the Irish Language, Dublin: Cois Life Teoranta, ISBN 978-1-901176-82-7 .
  15. ^ McCloskey, James (2006) [Tháng 9, 2005], “Irish as a World Language” (PDF), Why Irish? (PDF) (seminar), The University of Notre Dame .
  16. ^ “Ranafast Gaeltacht in Donegal fights Irish language decline - BBC News”. BBC News. Truy cập 8 tháng 10 năm 2015. 
  17. ^ Merike Darmody, Tania Daly, for Foras na Gaeilge/ESRI: 'Attitudes towards the Irish Language on the Island of Ireland': http://www.gaelscoileanna.ie/files/Attitudes-towards-the-Irish-Language-on-the-Island-of-Ireland.pdf
  18. ^ Nicola Carty, ‘ The First Official Language? The status of the Irish language in Dublin’: http://languagecontact.humanities.manchester.ac.uk/McrLC/casestudies/NC/NC_Irish.pdf
  19. ^ “Cumann Gaeilge na hAstr�ile”. Truy cập 8 tháng 10 năm 2015. 
  20. ^ Dinneen, Patrick S. (1927). Foclóir Gaedhilge agus Béarla . Dublin: Irish Texts Society. tr.  507 s.v. Gaedhealg. ISBN 1-870166-00-0. 
  21. ^ Doyle, Aidan; Edmund Gussmann (2005). An Ghaeilge, Podręcznik Języka Irlandzkiego. tr.  423k. ISBN 83-7363-275-1. 
  22. ^ Dillon, Myles; Donncha Ó Cróinín (1961). Teach Yourself Irish. tr.  227. ISBN 0-340-27841-2. 
  23. ^ “Ireland speaks up loudly for Gaelic”. New York Times. Ngày 29 tháng 3 năm 2005.  Ví dụ về việc dùng từ "tiếng Gael" (Gaelic) để nói về ngôn ngữ.
  24. ^ De Fréine, Seán (1978). The great silence. Mercier Press. ISBN 0-85342-516-7. ISBN 9780853425168. 
  25. ^ Ó Gráda 2013.
  26. ^ Wolf, Nicholas M. (2014). An Irish-Speaking Island: State, Religion, Community, and the Linguistic Landscape in Ireland, 1770-1870. Nhà xuất bản Đại học Wisconsin. ISBN 978-0299302740
  27. ^ McMahon 2008, trang 130-131.
  28. ^ “Ireland speaks up loudly for Gaelic”. The New York Times. Ngày 29 tháng 3 năm 2005. 
  29. ^ Ó Murchú, Máirtín (1993). “Aspects of the societal status of Modern Irish”. Trong Martin J. Ball and James Fife (eds.). The Celtic Languages. Luân Đôn: Routledge. tr. 471–90. ISBN 0-415-01035-7. 
  30. ^ “NUI Entry Requirements – Ollscoil na hÉireann – National University of Ireland”. Nui.ie. Truy cập ngày 7 tháng 7 năm 2012. 
  31. ^ Irish Statue Book. College Galway Act, 1929. Truy cập 28 tháng 9 năm 2015.
  32. ^ ‘Academic claims the forced learning of Irish "has failed". Irish Independent. Thứ Năm ngày 19 tháng 1 năm 2006.]
  33. ^ 'End compulsory Irish, says FG, as 14,000 drop subject' Irish Examiner. 4 tháng 5 năm 2010. Irishexaminer.ie Truy cập 2 tháng 11 năm 2010.
  34. ^ Donncha Ó hÉallaithe: "Litir oscailte chuig Enda Kenny". BEO.ie
  35. ^ Lorna Siggins. 'Study sees decline of Irish in Gaeltacht' The Irish Times, 16 tháng 7 năm 2007. Highbeam.com
  36. ^ Nollaig Ó Gadhra. 'The Gaeltacht and the Future of Irish, Studies, Tập 90, Số 360
  37. ^ Welsh, Robert và Stewart, Bruce (1996). 'Gaeltacht,' The Oxford Companion to Irish Literature. Nhà xuất bản Đại học Oxford.
  38. ^ Hindley, Reg (1991). The Death of the Irish Language: A Qualified Obituary. Taylor & Francis.
  39. ^ Magan, Manchán (ngày 9 tháng 1 năm 2007). “Cá Bhfuil Na Gaeilg eoirí?”. The Guardian (London). 
  40. ^ 'Language and Occupational Status: Linguistic Elitism in the Irish Labour Market’ The Economic and Social Review. Vol. 40, No. 4, Winter, 2009, trang. 435–460 Ideas.repec.org