Chớp gamma

Trên ảnh chụp vào 23 tháng 1, 1999 là phần ánh sáng muộn của chớp gamma GRB-990123. Trong khung vuông bên trái, nó trông như một chấm sáng, nhưng trên ảnh phóng rộng bên phải thì thiên thể trông như một vệt hình ngón tay này là một thiên hà đang đi rời xa. Thiên hà này bị cuốn cong như thể bị va chạm với thiên hà khác.

Chớp gamma (viết tắt: GRB từ tên tiếng Anh Gamma ray burst) là sự phát bức xạ gamma bất thường trên bầu trời mà đến nay nguồn gốc của nó vẫn chưa được xác định, chưa có biện pháp dự đoán vị trí và thời điểm xuất hiện chớp gamma .

Phát hiện

Bức xạ gamma từ vũ trụ không xuyên qua được tầng khí quyển Trái Đất, vì thế nó được các vệ tinh nhân tạo Vela ghi nhận một cách tình cờ vào năm 1967 khi các vệ tinh này tìm kiếm các dấu vết từ các vụ thử vũ khí hạt nhân được thử trên bề mặt Trái Đất.

Ánh sáng muộn

Từ lúc đó trở đi chớp gamma là điều bí ẩn trong gần 30 năm đến tận tháng 2 năm 1997, khi ánh sáng muộn (tiếng Anh "afterglow") nhanh tàn của chớp gamma lần đầu tiên được ghi nhận trong vùng ánh sáng. Nguyên nhân là thành phần của một số chớp gamma bao gồm cả ánh sáng muộn trong các vùng quang phổ còn lại như X quang, cực tím, ánh sáng, hồng ngoại, viba, radio. Nhờ đó ánh sáng muộn của chớp gamma trong vùng ánh sáng có thể quan sát bằng các kính thiên văn trên mặt đất. Sau đó đã có nhiều chớp gamma được quan sát trên bề mặt Trái Đất.

Đặt tên

Chớp gamma được đặt tên bằng chữ viết tắt GRB, năm (hai số cuối),tháng, ngày phát hiện. Nếu trong ngày có nhiều chớp gamma được phát hiện thì kí hiệu thêm chữ cái A, B, ... Ví dụ GRB970228, GRB050922C

Phân loại

Thời gian phát bức xạ gamma khoảng vài phần nghìn giây đến 1,6 giờ (dài nhất hiện nay). Các chớp gamma ngắn hơn 2s gọi là các chớp gamma ngắn, các chớp gamma kéo dài hơn 2s là các chớp gamma dài.

Bản chất

Cho đến nay bản chất của chớp gamma vẫn là một câu hỏi đối với ngành vật lý thiên văn hiện đại. Một số lý thuyết đã giải thích nguyên nhân rằng chớp gamma có thể phát ra từ các vụ nổ rất mạnh làm xuất hiện lỗ đen hoặc từ va chạm hai sao neutron làm thoát ra năng lượng vô cùng lớn. Đại đa số các lý thuyết dựa vào sự hình thành lỗ đen. Điều này dễ chấp nhận nhất do các diễn biến trong hình thành lỗ đen gắn liền với các quá trình trao đổi năng lượng mạnh mẽ nhất được biết đến nay.

Một vấn đề khác làm tăng thêm sự bí ẩn cho các chớp gamma là khoảng cách quá lớn khó chấp nhận của nó. Phương pháp sáng suốt nhất để xác định các khoảng cách lớn là ứng dụng chuyển dịch đỏ, nhưng ở đây nó còn phụ thuộc vào bội số đường kính vũ trụ đã giãn nở thêm được từ thời điểm chớp gamma phát ra đến lúc nó đến được Trái Đất. Chính vì số liệu này không chắc chắn nên thiên văn học phải dùng một đơn vị mới. Đó là khoảng cách tính bằng năm ánh sáng, đồng thời gắn liền với thời gian truyền thông tin (ví dụ ánh sáng) đến quan sát viên. Trong vũ trụ vận tốc truyền thông tin có giới hạn và đó là vận tốc ánh sáng. Do vũ trụ giãn nở, như vậy để biết khoảng cách của thiên thể ở thời điểm ghi nhận được thông tin của nó cần phải tính thêm sự giãn nở này và độ cong mô hình vũ trụ.

Xem thêm

• Lỗ đen, một giả thiết về nguồn gốc tạo ra chớp Gamma.

Liên kết ngoài

• Bí mật của chớp Gamma