Kitô giáo Đông phương

Chúa Giê-su được miêu tả ở mái vòm phía trên katholikon tại Mộ Thánh, Jerusalem; nghệ thuật trong Kitô giáo Đông phương

Kitô giáo Đông phương bao gồm các truyền thống Kitô giáo ban đầu phát triển ở miền Đông vùng Địa Trung Hải và xa hơn nữa về phía Đông và phía Nam trong thời cổ đại cổ điển và hậu kỳ cổ đại. Kitô giáo Đông phương có sự khác biệt với Kitô giáo Tây phương về văn hoá, chính trị cũng như thần học. Thuật ngữ này không mô tả một Giáo hội Kitô giáo hay giáo phái cụ thể nào. Kitô giáo Đông phương là một phạm trù khác biệt với Kitô giáo Tây phương, bao gồm các truyền thống và giáo hội Kitô giáo có nguồn gốc từ phía tây.

Các giáo hội Kitô giáo Đông phương lớn bao gồm Giáo hội Chính thống giáo Đông phương và các Giáo hội Chính thống giáo Cổ Đông phương, cùng với các nhóm có nguồn gốc từ Giáo hội Đông phương lịch sử (còn gọi là Giáo hội Assyria), cũng như các Giáo hội Công giáo Đông phương (thuộc sự hiệp thông với Tòa Thánh La Mã trong khi vẫn duy trì phụng vụ Công giáo Đông phương), và Kitô giáo Tin lành Đông phương. Hầu hết các giáo hội Đông phương thường không tự gọi mình là "Đông phương", ngoại trừ Giáo hội Assyria Đông phương và nhánh của nó, Giáo hội Cổ Đông phương.

Giáo hội Chính thống giáo Đông phương là tổ chức lớn nhất trong Kitô giáo Đông phương với số tín đồ trên toàn thế giới là 220 triệu người, tiếp theo là các Giáo hội Chính thống Đông phương với 60 triệu người. Các Giáo hội Công giáo Đông phương bao gồm khoảng 16-18 triệu tín đồ và chỉ chiếm một thiểu số nhỏ trong Giáo hội Công giáo. Các giáo hội Kitô giáo Tin Lành Đông phương không tạo thành một cộng đồng duy nhất; các giáo hội như Giáo hội Luther Ukraina và Giáo hội Malankara Mar Thoma Syria có số lượng thành viên dưới một triệu người. Giáo hội Assyria Đông phương và Giáo hội Cổ Đông phương, các giáo hội kế thừa của Giáo hội Đông phương có trụ sở tại Assyria, có tổng số thành viên khoảng 400.000 người.

Về mặt lịch sử, Kitô giáo Đông phương tập trung ở Trung Đông và các khu vực xung quanh, nơi Kitô giáo bắt nguồn. Tuy nhiên, sau cuộc chinh phục Levant của người Hồi giáo vào thế kỷ thứ 7, thuật ngữ Giáo hội Đông phương ngày càng được sử dụng để chỉ Giáo hội Hy Lạp có trụ sở tại Constantinople, trái ngược với Giáo hội Latinh (Tây phương), có trụ sở tại Roma, sử dụng các nghi lễ phụng vụ Latinh. Các thuật ngữ "Đông phương" và "Tây phương" trong trường hợp này bắt nguồn từ sự phân chia địa lý trong Kitô giáo phản ánh sự phân chia văn hóa giữa Đông phương Hy Lạp và Tây phương Latinh, và sự phân chia chính trị năm 395 sau Công nguyên giữa Đế quốc Tây và Đông La Mã. Kể từ cuộc Cải cách tôn giáo vào thế kỷ 16, thuật ngữ "Kitô giáo Đông phương" có thể được sử dụng để đối lập với "Kitô giáo Tây phương", bao gồm không chỉ Giáo hội Latinh mà còn cả các hình thức Tin Lành và Công giáo độc lập. Một số giáo hội Đông phương có nhiều điểm chung về lịch sử và thần học với Kitô giáo Tây phương hơn là với nhau.

Vì giáo hội lớn nhất ở Đông phương là tổ chức hiện được gọi là Giáo hội Chính thống Đông phương, nên thuật ngữ "Chính thống" thường được sử dụng tương tự như "Đông phương" để chỉ các cộng đồng Kitô giáo lịch sử cụ thể. Tuy nhiên, nói một cách chính xác, hầu hết các giáo phái Kitô giáo, dù Đông phương hay Tây phương, đều tự coi mình là "Chính thống" (nghĩa là "tuân theo tín ngưỡng đúng đắn") cũng như "Công giáo" (nghĩa là "phổ quát"), và cùng chia sẻ Bốn Dấu Hiệu của Giáo Hội được liệt kê trong Kinh Tin Kính Nicene-Constantinopolitan (năm 381 sau Công nguyên): "Duy nhất, Thánh thiện, Công giáo và Tông truyền" (tiếng Hy Lạp: μία, ἁγία, καθολικὴ καὶ ἀποστολικὴ ἐκκλησία).

Các Giáo hội Đông phương (ngoại trừ các giáo phái bất đồng chính kiến ​​không theo phụng vụ) sử dụng một số nghi thức phụng vụ Kitô giáo: Nghi thức Alexandria, Nghi thức Armenia, Nghi thức Byzantine, Nghi thức Đông Syriac (còn gọi là Nghi thức Ba Tư hoặc Assyria), và Nghi thức Tây Syriac (còn gọi là Nghi thức Antioch).

Nhóm Giáo hội

So sánh sự phân bố của Chính thống giáo Đông phương và Chính thống giáo cổ Đông phương trên thế giới theo quốc gia.

Huyền thoại

Chính thống giáo Đông phương	Chính thống giáo Cổ Đông phương
Tôn giáo chiếm ưu thế (hơn 75%)	Tôn giáo chiếm ưu thế (hơn 75%)
Tôn giáo chiếm đa số (50–75%)	Tôn giáo chiếm đa số (50–75%)
Tôn giáo thiểu số quan trọng (20–50%)	Tôn giáo thiểu số quan trọng (20–50%)
Tôn giáo thiểu số quan trọng (5–20%)	Tôn giáo thiểu số quan trọng (5–20%)
Tôn giáo thiểu số (1–5%)	Tôn giáo thiểu số (1–5%)

Các tín đồ Kitô giáo Đông phương không phải tất cả đều có cùng truyền thống tôn giáo, nhưng nhiều người lại có chung truyền thống văn hóa. Kitô giáo ở Đông phương đã tự chia rẽ trong những thế kỷ đầu tiên cả trong và ngoài Đế quốc La Mã do các tranh chấp về Kitô học và thần học cơ bản, cũng như do sự chia rẽ quốc gia (La Mã, Ba Tư, v.v.). Phải nhiều thế kỷ sau, Kitô giáo Tây phương mới hoàn toàn tách khỏi những truyền thống này để trở thành một cộng đồng riêng biệt. Các nhánh hoặc gia tộc chính của Kitô giáo Đông phương, mỗi nhánh đều có thần học và giáo điều riêng biệt, bao gồm Giáo hội Chính thống Đông phương, Cộng đồng Chính thống Đông phương, các Giáo hội Công giáo Đông phương và Giáo hội Assyria Đông phương.

Trong hầu hết các Giáo hội Đông phương, các linh mục giáo xứ cử hành bí tích xức dầu thánh cho trẻ sơ sinh sau khi rửa tội, và các linh mục có thể kết hôn trước khi thụ phong. Các Giáo hội Công giáo Đông phương công nhận quyền uy của Giáo hoàng, nhưng một số giáo hội trong số đó, vốn ban đầu là một phần của Giáo hội Chính thống hoặc các Giáo hội Chính thống Đông phương, tuân theo chặt chẽ các truyền thống của Chính thống giáo hoặc Chính thống Đông phương, bao gồm cả truyền thống cho phép đàn ông đã kết hôn trở thành linh mục.

Sự khác biệt giữa các Giáo hội Đông phương và Kitô giáo Tây phương liên quan đến thần học, cũng như phụng vụ, văn hóa, ngôn ngữ và chính trị. Đối với các Giáo hội Đông phương không thuộc Công giáo, thường không thể xác định được ngày bắt đầu chính xác của ly giáo (xem Ly giáo Đông-Tây). Giáo hội Đông phương tuyên bố độc lập khỏi các giáo hội của Đế quốc La Mã tại đại hội đồng năm 424, trước Công đồng Ephesus năm 431, và do đó không liên quan gì đến thần học được tuyên bố tại công đồng đó. Chính thống giáo Đông phương tách ra sau Công đồng Chalcedon năm 451 nhưng không ngay lập tức thành lập các tòa thượng phụ riêng biệt cho đến năm 518 (trong trường hợp Tòa thượng phụ Syriac của Antioch) và năm 536 (trong trường hợp Tòa thượng phụ Coptic của Alexandria).

Từ thời nhà sử học Edward Gibbon, sự chia rẽ giữa Giáo hội La Mã và Giáo hội Chính thống giáo thường được xác định vào năm 1054, mặc dù thực tế phức tạp hơn. Sự chia rẽ này đôi khi được gọi là "Đại Ly giáo", nhưng hiện nay thường được gọi là "Ly giáo Đông–Tây". Cuộc ly giáo cuối cùng này phản ánh sự chia rẽ văn hóa và chính trị lớn hơn đã phát triển ở châu Âu và Tây Nam Á trong thời Trung Cổ và trùng hợp với sự trỗi dậy của Tây Âu sau sự sụp đổ của Đế chế La Mã Tây phương.

Chính thống giáo Đông phương

Christ Pantocrator, chi tiết của bức tranh khảm Deesis ở Hagia Sophia – Constantinople (Istanbul) thế kỷ 12

Chính thống giáo Đông phương (tiếng Anh: Eastern Orthodox Church) chấp nhận 7 công đồng đại kết để xác định niềm tin (mặc dù nhiều người xem các công đồng 879–80 và 1341–1351 là công đồng thứ 8 và 9). Hầu hết Chính thống giáo Đông phương hiệp nhất trong sự thông công với Thượng phụ Constantinopolis. Chính thống giáo Đông phương chiếm đa số trong Kitô giáo Đông phương. Những nơi có tỉ lệ tín đồ lớn là Hy Lạp, Nga, Gruzia và nhiều nước Đông Âu khác.

Chính thống giáo Cổ Đông phương

Chính thống giáo Cổ Đông phương (tiếng Anh: Oriental Orthodoxy) chỉ chấp nhận 3 công đồng đại kết đầu tiên (Nicea, Constantinopolis và Ephesus) và đặc biệt bác bỏ công đồng thứ 4 (Chalcedon năm 451 CN, công đồng này xác định rõ ràng Giêsu có hai bản tính: bản tính thần linh và bản tính con người). Những người ủng hộ công đồng Chalcedon xem những người chống đối là ủng hộ Nhất tính thuyết (Monophysitism) của Eutyches, nhưng thực tế Chính thống giáo Cổ Đông phương cũng không chấp nhận các lời giảng về Nhất tính thuyết của Eutyches nhưng theo giáo thuyết mà họ gọi là Hiệp tính thuyết (Miaphysitism). Họ thích dùng tên gọi phi Chalcedon (non-Chalcedonian) hoặc Miaphysite thay vì Monophysite. Chính thống giáo Cổ Đông phương tách ra khỏi phần còn lại của Kitô giáo vào thế kỉ thứ 5 và lúc đầu phát triển ở phía đông của Đế quốc Byzantine, nhất là tại Armenia, Syria, Ai Cập và Ethiopia.

Giáo hội Đông phương Assyria và Giáo hội Đông phương Thủ cựu

Giáo hội Đông phương Assyria và giáo hội Đông phương Thủ cựu có gốc rễ từ Giáo hội Đông phương, giáo hội này chỉ chấp nhận hai công đồng Nicea–Constantinopolis, không chấp nhận công đồng Ephesus năm 431 CN và đã tách khỏi các Giáo hội khác trong tiến trình li giáo Nestorius vào thế kỉ thứ 5; do phát triển bên trong Đế quốc Ba Tư, giáo hội này cũng nhanh chóng đi theo tiến trình riêng. Giáo lý của giáo hội này thường được xem là theo thuyết Nestorius nhưng thực tế giáo hội này không luôn luôn gắn bó với thuyết đó. Nestorius chống lại tước hiệu Mẹ Thiên Chúa (Theotokos) của Trinh nữ Maria và chỉ gọi là Mẹ đức Kitô (Christotokos). Những người chống Nestorius cho rằng ông ta chia đức Kitô làm 2 ngôi vị: Thiên Chúa Ngôi Lời không chịu đau khổ và chết trên thập tự giá, còn Giêsu con người thì bị như vậy, và Thiên Chúa Ngôi Lời thông suốt mọi sự, còn Giêsu con người thì có tri thức giới hạn; cho dù Netorius khẳng định ông tin rằng đức Kitô thực sự là một ngôi vị (tiếng Hy Lạp: prosopon). Hiện nay giáo lý của Giáo hội Đông phương Assyria và Giáo hội Đông phương Thủ cựu cho rằng đức Kitô có hai bản tính (qnome, essences) không hoà lẫn nhưng vĩnh viễn thống nhất trong một ngôi vị — điều này khác với thuyết Nestorius.

Công giáo Đông phương

Một giám mục Công giáo Đông phương thuộc Giáo hội Syro-Malabar đang cầm Thánh giá Mar Thoma, biểu tượng cho di sản và bản sắc của các tín hữu Kitô giáo Thánh Tôma ở Ấn Độ.

Công giáo Đông phương là nhóm các giáo hội theo các nghi lễ Đông phương hiệp thông với Giám mục Rôma, là thành phần thiểu số (khoảng 2%) quan trọng của Giáo hội Công giáo.

Xem thêm

• Thần học phủ định
• Thần học khổ hạnh
• Giáo phụ Cappadocia
• Giáo phụ sa mạc
• Tu viện Kitô giáo phương Đông
• Sự khác biệt giữa Giáo hội Chính thống Đông phương và Công giáo La Mã
• Thần học Chính thống Đông Phương
• Phân biệt bản chất – năng lượng (thần học Chính thống Đông phương)
• Lịch sử Kitô giáo Đông phương
• Lịch sử Giáo hội Chính thống Đông phương
• Thần học huyền bí
• Kitô giáo Syriac
• Ánh sáng Tabor

Đọc thêm

• Angold, Michael, biên tập (2006). The Cambridge History of Christianity. Quyển 5, Eastern Christianity. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-81113-2.
• Julius Assfalg (ed.), Kleines Wörterbuch des christlichen Orients, Wiesbaden 1975.
• FitzGerald, Thomas (2007). "Eastern Christianity in the United States". The Blackwell Companion to Eastern Christianity. Malden, MA: Blackwell Publishing. tr. 269–279. ISBN 978-0470766392 – qua Google Books.
• Jenkins, Philip (2008). The Lost History Of Christianity. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-147281-7.
• Michelson, David Allen. (2022).The Library of Paradise: a History of Contemplative Reading in the Monasteries of the Church of the East. Oxford University Press.
• Walters, J. Edward, biên tập (2021). Eastern Christianity: A Reader. Grand Rapids, MI: Eerdmans. ISBN 978-0-8028-7686-7.

Liên kết ngoài

• Eastern Christian Churches
• Eastern Catholics Lưu trữ ngày 4 tháng 2 năm 2012 tại Wayback Machine Information concerning Christians of Eastern rites who are in communion with, and under the jurisdiction of, the Pope, the Bishop of Rome.
• Byzantine Chant Studies Page
• The Greek Orthodox Church in Canada Lưu trữ ngày 5 tháng 11 năm 2019 tại Wayback Machine
• OrthodoxWiki
• Sample of Melkite Chant in English
• The Eastern Christian Churches^{[Bị chiếm đoạt!]}
• Fellowship and Aid to the Christians of the East