Cẩm Khê

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Cẩm Khê ngày nay.

Cẩm Khê là một huyện trung du, miền núi nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Phú Thọ.

Vị trí địa lý[sửa | sửa mã nguồn]

Huyện Cẩm Khê nằm ở phía hữu ngạn sông Thao. Cách thủ đô Hà Nội 80 km và thành phố Việt Trì 40 km về phía Đông Nam.

Phía Đông tiếp giáp huyện Thanh Ba; phía Tây tiếp giáp huyện Yên Lập; phía Nam tiếp giáp huyện Tam Nông; phía Bắc tiếp giáp với huyện Hạ Hòa.

Hành chính[sửa | sửa mã nguồn]

Huyện gồm 31 đơn vị hành chính

và 30 xã:

   

Dân số huyện Cẩm Khê gần 13 vạn người; tổng diện tích tự nhiên là 234.25 km².

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Xa xưa là huyện Ma Khê. Ma Khê là tên ông tổ bộ tộc người Tày, họ Ma. Thời đó, bộ tộc này định cư dọc bờ hữu ngạn Nậm Tao (sau gọi là sông Thao - một đoạn sông Hồng). Ma Khê được vua Hùng phong làm Lương tướng. Sắc phong "Phụ chính đại thần, đại tướng quân Ma Khê". Chính vì vậy mà vùng đất này mang tên của ông (về sau ông chuyển cả bộ tộc của mình sang tả ngạn sông Thao thuộc thị xã Phú Thọ và huyện Lâm Thao ngày nay). Thời loạn 12 sứ quân, địa bàn huyện Cẩm Khê là nơi chiếm đóng của sứ quân Kiều Thuận. Đến thời nhà hậu Lê huyện Ma Khê được đổi tên là huyện Hoa Khê, thuộc phủ Lâm Thao, trấn Sơn Tây.

Năm 1831, nhà Nguyễn đổi tên trấn Sơn Tây thành tỉnh Sơn Tây. Năm 1841, vì kỵ huý, nhà Nguyễn đổi tên huyện Hoa Khê thành huyện Cẩm Khê (vẫn thuộc phủ Lâm Thao, tỉnh Sơn Tây). Tên Cẩm Khê được dùng từ đó cho đến ngày nay.

Ngày 8 tháng 9 năm 1891, Toàn quyền Đông Dương ra Nghị định tách phủ Lâm Thao (chỉ gồm 3 huyện Thanh Ba, Sơn viPhù Ninh) của tỉnh Sơn Tây để thành lập tỉnh Hưng Hoá mới. Ngày 9 tháng 9 năm 1891, Toàn quyền Đông Dương ra Nghị định tách huyện Cẩm Khê khỏi phủ Lâm Thao, tỉnh Sơn Tây để nhập vào Tiểu quân khu Yên Bái, thuộc Đạo Quan binh 3. Ngày 9 tháng 12 năm 1892 Toàn quyền Đông Dương ra Nghị định chuyển huyện Cẩm Khê nằm trong địa bàn tiểu quân khu Yên Bái về tỉnh Hưng Hoá mới.

Năm 1903, tỉnh lỵ tỉnh Hưng Hoá chuyển lên làng Phú Thọ và tỉnh đổi tên thành tỉnh Phú Thọ, do đó huyện Cẩm Khê thuộc tỉnh Phú Thọ.

Theo Quyết định số 178-CP ngày 5-7-1977 của Hội đồng Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, huyện Cẩm Khê sáp nhập với huyện Yên Lập và 10 xã của huyện Hạ Hoà ở phần hữu ngạn sông Thao thành huyện Sông Thao.

Ngày 22 tháng 12 năm 1980, huyện Sông Thao được tách thành 2 huyện Yên LậpSông Thao.

Ngày 7 tháng 10 năm 1995, Chính phủ cắt chuyển 10 xã của huyện Sông Thao (10 xã cũ của huyện Hạ Hoà) về huyện Hạ Hoà, vừa được tách ra từ huyện Thanh Hòa trong cùng nghị định.

Ngày 8 tháng 4 năm 2002, huyện Sông Thao được đổi tên thành Cẩm Khê. Huyện Cẩm Khê được tái lập.

Huyện Cẩm Khê và 6 xã Đồng Lương, Điêu Lương, Tình Cương, Phú Lạc, Sơn Nga, Tiên Lương đã được Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]

Cẩm Khê là địa phương nằm dọc theo bờ hữu ngạn sông Thao (sông Hồng), trải dài trên 30 km, bề ngang hơn 10 km. Đây là vùng bán sơn, địa; vừa có đồi, gò và vừa có đồng bằng. Phía Tây huyện có dãy núi thấp (một chi nhánh của dãy Hoàng Liên Sơn) chạy suốt chiều dài huyện theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, gần như song song với sông Hồng, độ cao trên 300m, có đỉnh tới trên 500m, là ranh giới tự nhiên giữa 2 huyện Cẩm Khê và Yên Lập. Sườn Đông Bắc của dãy núi này thuộc huyện Cẩm Khê. Núi Cẩm Khê nhiều gỗ, giang, nứa...

Từ chân núi đến bờ sông Hồng là vùng đồng bằng, có độ cao tuyệt đối khoảng 20m - 25m. Đồng bằng Cẩm Khê màu mỡ, phì nhiêu, do phù sa sông Hồng bồi đắp, phân bố suốt chiều dài từ thượng huyện đến hạ huyện, nhưng bề mặt san bằng không đều nên có nhiều vùng là hồ, đầm lớn, đồng chiêm trũng và lại bị chia cắt bởi một vùng đồi, gò từ trung huyện trở lên. Từ Tình Cương, Phú Lạc đến Sơn Nga, Phùng Xá, Ngô Xá, Tiên Lương... đồi, gò và đồng bằng xen kẽ.

Đồi, gò Cẩm Khê có đỉnh bằng, tròn, sườn thoải, độ cao tuyệt đối (so với mực nước biển) phần lớn dưới 40 m, độ cao tương đối dưới 20m, cá biệt có đỉnh cao tới trên 100m (gò Chò cao 118m). Trên đồi trồng nhiều cọ. Ở đây cọ mọc thành rừng. Cẩm Khê từng là xứ sở của cây cọ ở Việt Nam. Trước đây, lá cọ là nguồn thu nhập đáng kể. Ngày nay, rừng cọ vẫn còn, nhưng trong rừng cọ, Nhà nước đã đầu tư để nhân dân trồng xen các loại cây lấy gỗ lâu năm như bạch đàn, keo tai tượng...Một hệ sinh thái mới đang hình thành với nhiều triển vọng. Nông sản chính là lúa, ngô, sắn, chè...Lâm sản chính là lá cọ... Ngoài ra còn có thuỷ sản, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ và thương mại.

Cẩm Khê có lợi thế nhiều hồ, đầm lớn và đồng chiêm trũng với diện tích mặt nước là 3.370 ha và diện tích trồng lúa một vụ là 1.900 ha. Rất thuận lợi cho nuôi trồng thuỷ sản. Bởi vậy mà nhiều tôm, cá và thuỷ sản khác. Nghề cá nuôi ở Cẩm Khê xuất hiện từ rất sớm. Với sản lượng 2.200 tấn cá hàng năm, cá Cẩm Khê không chỉ đáp ứng nhu cầu trong tỉnh mà còn có mặt ở các tỉnh, thành khác.

Cẩm Khê đã có đề án phát triển nuôi trồng thủy sản, trong đó, người chăn nuôi được hỗ trợ về giống, vốn và kỹ thuật. Đề án đã tạo nên phong trào nuôi trồng thủy sản rộng khắp. Đến nay, diện tích nuôi trồng thuỷ sản của toàn huyện đã đạt được 1.609 ha. Nghề nuôi cá lồng cũng bước đầu phát triển. Ngoài những loại cá truyền thống như trôi, mè, trắm, chép,... đã xuất hiện một số giống có năng suất, chất lượng cao như tôm càng xanh, rô phi đơn tính, chép lai ba máu,... Nghề nuôi ba ba cũng đã hình thành và đang mở rộng.

Là địa phương dẫn đầu tỉnh về phát triển làng nghề tiểu thủ công nghiệp.[cần dẫn nguồn]

Năm 2004, tỉnh Phú Thọ được công nhận 5 làng nghề tiểu thủ công nghiệp thì 2 làng nghề thuộc huyện Cẩm Khê.[cần dẫn nguồn]

Trong đó, phải kể đến nghề làm nón Sai Nga, Sơn Nga, Thanh Nga với những sản phẩm nón trắng bền, đẹp, rẻ. Ngoài ra, Cẩm Khê còn nổi tiếng bởi nghề ươm tơ, thêu ren, mây, giang đan, nghề trồng nấm, làm mộc nhĩ,... góp phần làm tăng thu nhập và thu hút lực lượng lao động nhàn rỗi trong huyện. Với mục tiêu lấy tiểu thủ công nghiệp làm nòng cốt, ngoài việc giữ gìn, phát huy những làng nghề cũ, huyện sẽ tập trung mở rộng một số nghề mới. Phát triển hình thức du lịch làng nghề.

Nông lâm nghiệp chiếm 43,8%; Công nghiệp - Tiểu thủ công nghiệp: 20%; Dịch vụ - Thương mại: 36,2%.

Ở Cẩm Khê hiện nay đang phát triển nghề làm gạch, trong huyện hiện nay có nhiều nhà máy gạch tuynel sản phẩm chất lượng cao.

Giao thông[sửa | sửa mã nguồn]

Với tuyến đường Cao tốc Nội Bài - Lào Cai (đường cao tốc dài nhất Việt Nam) và Quốc lộ 32C bên hữu ngạn sông Hồng cùng tuyến đường sắt Hà Nội - Lào Cai bên tả ngạn Sông Hồng kết nối Cẩm Khê với Thủ đô Hà Nội và các tỉnh thành khác một cách thuận lợi. Ngoài ra các tuyến Đường tỉnh, huyện lộ trong huyện đã được thảm nhựa kết nối dễ dàng với các địa phương trong vùng. Đường liên thôn, liên xã đang ngày càng được bê tông hóa.

Quốc lộ 32C.

Danh nhân[sửa | sửa mã nguồn]

Về tên gọi Cấm Khê[sửa | sửa mã nguồn]

Cuốn Việt Nam những sự kiện lịch sử (1858-1918), tác giả: Dương Kinh Quốc (Viện sử học, đã mất), NXB Giáo dục, 2001, là cuốn sách duy nhất dùng tên gọi Cấm Khê để chỉ huyện Cẩm Khê ở tỉnh Phú Thọ trong các văn bản thời Pháp thuộc cuối thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20 (tại 6 thời điểm và trong phần tra cứu cuối sách, trong khi không có tên Cẩm Khê).

Tuy nhiên, nhiều tư liệu nhắc đến Cấm Khê là căn cứ kháng chiến cuối cùng của Hai Bà Trưng và có vẻ như không trùng với Cẩm Khê. Các tác giả bộ Cương Mục cho rằng: "Cấm Khê ở về địa hạt Vĩnh Tường tỉnh Sơn Tây" (Tiền biên - quyển 2) (Vĩnh Tường nay là một huyện thuộc tỉnh Vĩnh Phúc). Học giả Đào Duy Anh lại đoán định Cấm Khê là xã Cẩm Khê (hay còn gọi là Cẩm Viên) ở huyện Yên Lạc cũng thuộc tỉnh Vĩnh Phúc (Cổ đại Việt Nam - Tập IV - trang 65). Henri Maspero trong L'expédition de Ma Yuan - BEFEO XVIII - cho rằng Cấm Khê là Cẩm Khê và coi đó là huyện Cẩm Khê, tỉnh Yên Bái (có thời kỳ -15 tháng - Cẩm Khê thuộc Yên Bái). Nhưng cũng chính ông đã tìm ra cái tên huyện Cẩm Khê mới chỉ có từ năm 1841, trước đó là huyện Hoa Khê. Cho nên ông không nghiên cứu tiếp vấn đề Cấm Khê nữa, coi như chưa biết ở đâu.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Huyện Cẩm Khê trong Từ điển Bách khoa Việt Nam

Việt Nam Các đơn vị hành chính cấp huyện thị trực thuộc tỉnh Phú Thọ, Việt Nam
Thành phố (1): Việt Trì
Thị xã (1): Phú Thọ
Huyện (11): Cẩm Khê | Đoan Hùng | Hạ Hòa | Lâm Thao | Phù Ninh | Tam Nông | Tân Sơn | Thanh Ba | Thanh Sơn | Thanh Thủy | Yên Lập