Tiếng Kalash

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
Tiếng Kalash
Kalashamondr
Sử dụng tạiPakistan (huyện Chitral)
Khu vựcBumburet, Rumbur và Birir, Khyber Pakhtunkhwa
Tổng số người nói5.000 (2000)
Dân tộcNgười Kalash
Phân loạiẤn-Âu
Hệ chữ viếtChữ Ả Rập, chữ Latinh
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3kls
Glottologkala1372[1]
Linguasphere59-AAB-ab

Tiếng Kalash (nội danh Kalashamondr) là một ngôn ngữ Dard thuộc ngữ chi Ấn-Arya, ngữ tộc Ấn-Iran, được người Kalash nói.[2] Tiếng Kalash có hệ thống ngữ âm khác thường do nó phân biệt nguyên âm thường, dài, mũi hóa và quặt lưỡi, cũng như nguyên âm kết hợp những yếu tố đó (Heegård & Mørch 2004).

Tiếng Kalash là bản ngữ của người Kalash, một tộc người sinh sống trong những thung lũng hẻo lánh Bumburet, BirirRumbur, nằm cao trên dãy Hindu Kush của tỉnh Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan. Người Kalash có tôn giáo riêng (một dạng Hindu giáo cổ), với nhiều vị thần khác nhau. Ước tính có 5.000 người nói tiếng Kalash.[3]

Tiếng Kalash không nên bị nhầm lẫn với tiếng Waigal (Kalasha-ala) lân cận. Theo Badshah Munir Bukhari, một nhà nghiên cứu người Kalash, "Kalasha" cũng là tộc danh của một nhóm người Nuristan phía tây nam các thung lũng Kalash, trong huyện Waygal và giữa thung lũng Pech của tỉnh Nuristan thuộc Afghanistan. Cái tên "Kalasha" có vẻ đã được người Kalash tiếp nhận từ tộc người nói tiếng Waigal kia, vào thời họ lan rộng đến nam Chitral hàng thế kỉ trước.[4] Tuy vậy, mối quan hệ giữa Kalasha-mun (tiếng Kalash) và Kalasha-ala (tiếng Waigal) không gần gũi lắm, vì cả hai bắt nguồn từ hai nhánh khác nhau của ngữ tộc Ấn-Iran.

Nghiên cứu[sửa | sửa mã nguồn]

Tới tận cuối thế kỷ XX, tiếng Kalash vẫn là ngôn ngữ chưa được ghi nhận. Gần đây hơn, nhờ những hoạt động của NGO và già làng Kalash địa phương, những người tìm cách lưu giữ truyền thống văn học dân gian, một bảng chữ cái tiếng Kalash đã hình thành. Công tác với nhiều nhà nghiên cứu và nhà ngôn ngữ quốc tế, Taj Khan Kalash đã tổ chức "hội nghị phép chính tả tiếng Kalash" ở Islamabad.

Phân loại[sửa | sửa mã nguồn]

Trong hầu hết các ngôn ngữ Ấn-Âu ở tiểu lục địa, tiếng Kalash nằm trong hàng ít thay đổi nhất, cùng với tiếng Khowar gần đó.[5] Trong một số trường hợp, tiếng Kalash còn nặng tính "bảo toàn" hơn tiếng Khowar, ví dụ, ở sự lưu giữ phụ âm hữu thanh bật hơi.

Ngữ âm[sửa | sửa mã nguồn]

Bên dưới là hệ thống ngữ âm tiếng Kalash:[6]

Nguyên âm[sửa | sửa mã nguồn]

Trước Giữa Sau
Đóng i ĩ i˞ ĩ˞ u ũ u˞ ũ˞
Vừa e ẽ e˞ ẽ˞ o õ o˞ õ˞
Mở a ã a˞ ã˞

Phụ âm[sửa | sửa mã nguồn]

Giống ở những ngôn ngữ Dard khác, tính âm vị của loạt phụ âm hà hơi hữu thanh không rõ ràng. Không chắc là chúng là những âm vị riêng biệt hay cụm phụ âm có /h/.[7]

Môi Chân răng Quặt lưỡi Sau
chân răng
Ngạc mềm Lưỡi gà Thanh hầu
Mũi m n (ɳ) (ɲ) (ŋ)
Tắc vô thanh p t ʈ k (q)
hữu thanh b d ɖ ɡ
bật hơi ʈʰ
hữu thanh hà hơi ɖʱ ɡʱ
Tắc xát vô thanh ts
hữu thanh dz
bật hơi tsʰ tʂʰ tʃʰ
hữu thanh hà hơi dʒʱ
Xát vô thanh s ʂ ʃ (x) h
hữu thanh ʐ ʒ (ɣ)
Tiếp cận l j w
R r (ɽ)

/x ɣ q/ chỉ có trong từ mượn.

So sánh từ vựng[sửa | sửa mã nguồn]

Bảng dưới đây so sánh từ vựng tiếng Kalash với của tiếng Phạn.[8]

Tiếng Việt Tiếng Kalash Tiếng Phạn
xương athi, aṭhí asthi
nước tiểu mutra, mútra mūtra
làng grom grama
đây thừng rajuk, raĵhú-k rajju
khói thum dhūma
thịt mos maṃsa
chó shua, śõ.'a śvan
kến pililak, pilílak pipīla, pippīlika
con trai put, putr putra
dài driga, dríga dīrgha
tám asht, aṣṭ aṣṭā
đứt, vỡ china, čhína chinna
giết nash nash, naś, naśyati

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin biên tập (2013). “Kalasha”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Đã bỏ qua tham số không rõ |chapterurl= (trợ giúp)
  2. ^ Bashir, Elena (2007). Jain, Danesh; Cardona, George (biên tập). The Indo-Aryan languages. tr. 905. ISBN 978-0415772945. 'Dard' là một thuật ngữ mang tính địa lý, chỉ những ngôn ngữ Ấn-Arya Tây bắc mà [..] đã phát triển những đặc điểm khác với những ngôn ngữ vùng châu thổ Ấn-Hằng. Dù nhóm Dard và Nuristan từng được gộp chung, Morgenstierne (1965) đã xác định rằng nhóm Dard nằm trong Ấn-Arya, trong khi Nuristan là một nhánh riêng trong ngữ tộc Ấn-Iran.
  3. ^ 1998 Census Report of Pakistan. (2001). Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan.
  4. ^ “Archived copy”. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 11 năm 2001. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2001.Quản lý CS1: bản lưu trữ là tiêu đề (liên kết), http://nuristan.info/Nuristani/Kalasha/kalasha.html
  5. ^ Georg Morgenstierne. Indo-Iranian Frontier Languages, Vol. IV: The Kalasha Language & Notes on Kalasha. Oslo 1973, p. 184, details pp. 195-237
  6. ^ Kochetov, Alexei; Arsenault, Paul (2008), Retroflex harmony in Kalasha: Agreement or spreading? (PDF), NELS, 39, Cornell University, tr. 4
  7. ^ Edelman, D. I. (1983). The Dardic and Nuristani Languages. Moscow: (Institut vostokovedenii︠a︡ (Akademii︠a︡ nauk SSSR). tr. 202.
  8. ^ R.T.Trail and G.R. Cooper, Kalasha Dictionary – with English and Urdu. National Institute of Pakistan Studies, Islamabad & Summer Institute of Linguistics, Dallas TX. 1999

Tài liệu[sửa | sửa mã nguồn]

  • Bashir, Elena L. (1988). Topics in Kalasha Syntax: An Areal and Typological Perspective. (Ph.D. dissertation) University of Michigan.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Cacopardo, Alberto M.; Cacopardo, Augusto S. (2001). Gates of Peristan: History, Religion, and Society in the Hindu Kush. Rome: Instituto Italiano per l'Africa e l'Oriente.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Decker, Kendall D. (1992). Languages of Chitral. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan. 5. National Institute of Pakistani Studies. tr. 257. ISBN 969-8023-15-1.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Gerard Fussman. Atlas Linguistique Des Parles Dardes Et Kafirs. (two umes).Quản lý CS1: ref=harv (liên kết) Maps showing distribution of words among people of Kafiristan.
  • Heegård, Jan; Mørch, Ida Elisabeth (tháng 3 năm 2004). “Retroflex vowels and other peculiarities in Kalasha sound system”. Trong Anju Saxena; Jadranka Gvozdanovic (biên tập). Synchronic and Diachronic Aspects of Himalayan Linguistics. Selected Proceedings of the 7th Himalayan Languages Symposium held in Uppsala, Sweden. The Hague: Mouton.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Jettmar, Karl (1985). Religions of the Hindu Kush. ISBN 0-85668-163-6.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Kochetov, Alexei; Arsenault, Paul (2008), Retroflex harmony in Kalasha: Agreement or spreading? (PDF), NELS, 39, Cornell University
  • Morgenstierne, Georg (1926). Report on a Linguistic Mission to Afghanistan. Serie C I-2. Oslo: Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning. ISBN 0-923891-09-9.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Morgenstierne, Georg (1973). The Kalasha Language & Notes on Kalasha. Indo-Iranian Frontier Languages. IV. Oslo. ISBN 4871875245.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Sir George Scott Robertson (1896). The Kafirs of the Hindukush.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Strand, Richard F. (1973). Notes on the Nûristânî and Dardic Languages. Journal of the American Oriental Society. 93. tr. 297–305.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Strand, Richard F. (2001). “The Tongues of Peristân”. Trong Alberto M. Cacopardo; Augusto S. Cacopardo (biên tập). Gates of Peristan: History, Religion and Society in the Hindu Kush. Rome: Instituto Italiano per l'Africa e l'Oriente. tr. 251–259.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)
  • Trail, Ronald L.; Cooper, Gregory R. (1999). Kalasha dictionary—with English and Urdu. Studies in Languages of Northern Pakistan. 7. Islamabad: National Institute of Pakistan Studies, Quaid-i-Azam University and Summer Institute of Linguistics. ISBN 4871875237.Quản lý CS1: ref=harv (liên kết)

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]