Lockheed Martin F-35 Lightning II

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ F-35 Lightning II)
Bước tới: menu, tìm kiếm
F-35 Lightning II
X-35.jpg
Kiểu Máy bay tiêm kích tiến công/chiến đấu đa năng
Hãng sản xuất Lockheed Martin
Northrop Grumman
BAE Systems
Chuyến bay đầu tiên 15-12-2006
Được giới thiệu 2011
Hãng sử dụng chính Không quân Hoa Kỳ
Hải quân Hoa Kỳ
Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ
Không quân Hoàng gia Anh
Hải quân Hoàng gia Anh
Chi phí máy bay F-35A: 122 triệu đôla (2011)[1]
F-35B: 150 triệu đôla (avg. cost, 2011)[2]
F-35C: 139,5 triệu đôla (2011)[2][3]
Chú thích: các con số trên là giá thành sản xuất, chưa bao gồm chi phí cho nghiên cứu phát triển[2]
F-35A trang bị đủ vũ khí có giá 183.5 triệu đôla mỗi chiếc (2011)[1]
Được phát triển từ Lockheed Martin X-35

F-35 Lightning II được phát triển từ máy bay X-35 theo dự án máy bay tiêm kích tấn công kết hợp(JSF), là loại máy bay tiêm kích một chỗ ngồi, có khả năng tàng hình, đa năng, có thể thực hiện các nhiệm vụ như: yểm trợ trên không, ném bom chiến thuật, và chiến đấu không đối không. Việc phát triển nó đã được đưa vào kế hoạch tài chính của Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và các chính phủ liên minh khác. Nó được thiết kế và xây dựng bởi một tổ hợp công nghiệp hàng không do Lockheed Martin dẫn đầu và các thành viên khác là BAE SystemsNorthrop Grumman. Máy bay đã được thao diễn vào năm 2000 [4]; một kiểu mẫu sản xuất thử đã cất cánh lần đầu vào ngày 15-12-2006[5].

Tuy nhiên hiện nay chương trình F-35 không được như mong đợi và đang gặp nhiều vấn đề cũng như tranh cãi vì giá ngày càng cao cũng như không đạt tiêu chuẩn của quân đội đề ra và còn gặp nhiều vấn đề khi thử nghiệm. Vì thế nên Hoa Kỳ chỉ dùng F-35 để xuất khẩu và thử nghiệm chứ chưa trang bị và chế tạo như kế hoạch ban đầu[6][7][8]. Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ cho biết đã dời lại kế hoạch chế tạo hàng loạt đến năm 2019 vì chỉ mới thực hiện được 25% các cuộc bay thử nghiệm tính đến năm 2012 nên Lầu Năm Góc dự tính đến năm 2016 mới bắt đầu mua loại máy bay này để hãng phát triển có thời gian khắc phục các lỗi phát sinh và hoàn thiện thiết kế[9][10].

Lịch sử phát triển[sửa | sửa mã nguồn]

Lịch sử của Chương trình JSF (Joint Strike Fighter)[sửa | sửa mã nguồn]

Yêu cầu kỹ thuật[sửa | sửa mã nguồn]

Chương trình máy bay tiêm kích tấn công kết hợp (JSF) được đặt ra để thay thế một số loại máy bay khác nhau trong khi vẫn cắt giảm được chi phí phát triển, sản xuất và duy trì hoạt động. Điều này có thể đạt được bằng cách chế tạo 3 biến thể dựa trên một kiểu máy bay, chia sẻ đến 80% các linh kiện của chúng:

  • F-35A: CTOL - loại cất và hạ cánh bình thường.
  • F-35B: STOVL - loại cất cánh khoảng cách ngắn và đáp thẳng xuống.
  • F-35C: phiên bản trang bị cho hàng không mẫu hạm.

Khởi đầu, các phiên bản thử nghiệm X-32 và X-35[sửa | sửa mã nguồn]

Chương trình Joint Strike Fighter đặt ra nhiều yêu cầu cho một kiểu máy bay chiến đấu chung thay thế cho các loại máy bay đang có. Hợp đồng phát triển chính thức JSF được ký kết vào ngày 16-11-1996.

Hợp đồng phát triển và trình diễn hệ thống (SDD) được dành cho hãng Lockheed Martin vào ngày 26-10-2001, nhà cung cấp mẫu thử nghiệm X-35 vốn đã chiến thắng mẫu X-32 của hãng Boeing. Các quan chức của Bộ quốc phòng Mỹ và Anh Quốc tuyên bố rằng X-35 vượt trội hơn X-32, mặc dù cả hai đáp ứng và vượt các yêu cầu đặt ra. Tên đặt cho kiểu máy bay chiến đấu mới là "F-35" tạo ra sự ngạc nhiên cho chính hãng Lockheed, vốn thường gọi tên trong nội bộ hãng là "F-24".[11]

Đặt tên[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 7-7-2006, Không quân Hoa Kỳ chính thức thông báo tên của F-35 là Lightning II[12] nhằm tôn vinh chiếc máy bay chiến đấu cánh quạt 2 động cơ thời thế chiến thứ II P-38 Lightning và chiếc phản lực thời kỳ chiến tranh lạnh English Electric Lightning của Anh Quốc. Bộ phận máy bay của hãng English Electric đã được sáp nhập vào BAC, tiền thân của thành viên phát triển F-35 là BAE Systems. Những cái tên trước đây đã từng được đề nghị đặt gồm có: Kestrel, Phoenix, Piasa, Black Mamba và Spitfire II. Tên Lightning II cũng đã từng là tên trong nội bộ công ty đặt cho chiếc máy bay mà sau này chính thức trở thành F-22 Raptor.

Đặc điểm thiết kế[sửa | sửa mã nguồn]

Kiểu máy bay F-35A

F-35 trông giống như một đứa em nhỏ hơn, một động cơ và trông bình thường hơn so với đàn anh mượt mà hai động cơ F-22 Raptor, và dĩ nhiên, vay mượn một số yếu tố thiết kế của nó. Thiết kế ống xả động cơ chịu ảnh hưởng bởi kiểu máy bay thử nghiệm 200 của General Dynamics, một kiểu máy bay VTOL thiết kế cho chương trình Sea Control Ship[13] vào năm 1972.

Nhóm phát triển của Lockheed từng cộng tác với văn phòng thiết kế Yakovlev trong thập niên 90, tạo ra những suy đoán về sự tương đồng với kiểu máy bay hoàn toàn khác hẳn Yakovlev Yak-141 "Freestyle".[14]

Kỹ thuật tàng hình làm cho chiếc máy bay khó bị phát hiện bởi radar tầm ngắn.

Một vài điểm cải tiến so với thế hệ máy bay chiến đấu hiện tại là:

  • Kỹ thuật tàng hình bền bỉ và bảo trì ít tốn kém hơn;
  • Hệ thống radar và cảm biến tích hợp phối hợp thông tin trên máy bay và từ mặt đất nhằm tăng cường khả năng nhận biết tình huống của phi công, nhận biết địch thủ và sử dụng vũ khí, cũng như chuyển tiếp thông tin nhanh chóng đến các nút chỉ huy và điều khiển khác;
  • Mạng lưới dữ liệu tốc độ cao bao gồm IEEE-1394b [15]Fibre Channel[16]
  • Chi phí duy trì vòng đời thấp.

Mặc dù kỹ thuật hiển thị thông tin lên mũ bay (helmet-mounted display) đã áp dụng trên một số máy bay chiến đấu thế hệ IV như JAS 39 Gripen của Thụy Điển, F-35 sẽ là máy bay đầu tiên mà kỹ thuật này sẽ hoàn toàn thay thế cho kỹ thuật hiển thị thông tin trước mặt (head-up display).[17]

Các cảm biến[sửa | sửa mã nguồn]

Cảm biến chính của F-35 là radar kiểu tương phản pha chủ động AN/APG-81, thiết kế bởi Northrop Grumman Electronic Systems.[18] Nó được bổ sung bởi hệ thống EOTS (Electro-Optical Targeting System; Nhận biết mục tiêu quang-điện tử) gắn dưới mũi máy bay, thiết kế bởi Lockheed Martin và BAE.[19] Các cảm biến quang-điện tử khác được phân bố trên thân máy bay là một phần của hệ thống AN/AAS-37 hoạt động như là hệ thống cảnh báo tên lửa, dẫn đường và bay đêm.

Tỉ số lực đẩy/khối lượng[sửa | sửa mã nguồn]

Kiểu cải biến F-35B có nguy cơ giảm các tính năng cơ động vì các trang bị nâng thẳng làm nó nặng hơn quá mức – đến 1 tấn (2.200 lbs) hay 8%. Để bù lại, Lockheed Martin đã tăng cường lực đẩy động cơ, giảm trọng lượng hơn 1 tấn do vỏ bọc máy bay mỏng hơn, thu nhỏ ngăn chứa vũ khí trong thân máy bay và cánh đứng, dẫn lại một phần lực đẩy sang ống thoát chính; và thiết kế lại kết nối cánh-thân, một phần hệ thống điện, và phần máy bay ngay sau khoang lái.[20]

Giải pháp chứa vũ khí bên trong thân nhằm tàng hình và tối ưu khí động học, nhưng làm cho quá trình kiểm tra tính tương thích vũ khí trở nên khó khăn hơn.

Trách nhiệm sản xuất[sửa | sửa mã nguồn]

  • Lockheed Martin Aeronautics (nhà thầu chính): lắp ráp tổng thành, tích hợp hệ thống chung, hệ thống kiểm soát phi vụ, thân trước, cánh, hệ thống kiểm soát bay.
  • Northrop Grumman: radar quét tương phản pha tích cực (AESA-Active Electronically Scanned Array), thân giữa, khoang vũ khí, bộ phận hạ cánh.
  • BAE Systems: thân sau và cánh ổn định, cánh đuôi ngang và đứng, hệ thống giúp thở và thoát hiểm, các hệ thống chiến tranh điện tử, hệ thống nhiên liệu, phần mềm kiểm soát bay (FCS1-Flight Control Software).

Lịch sử hoạt động[sửa | sửa mã nguồn]

Bay thử nghiệm[sửa | sửa mã nguồn]

Chiếc F-35A (phiên bản dành cho Không lực Hoa Kỳ) lăn bánh lần đầu tại Fort Worth, Texas, Hoa Kỳ vào ngày 19-02-2006. Nó trải qua quá trình thử nghiệm mở rộng trên mặt đất tại căn cứ Fort Worth của Không lực Hải quân trong mùa Thu 2006.

Vào ngày 15-09-2006, kiểu động cơ có đốt sau F135 được tích hợp và được đốt thử nghiệm, và việc thử nghiệm động cơ hoàn tất vào ngày 18-09 sau khi được thử nghiệm cố định tại chỗ có đốt sau toàn phần (công suất tối đa).[21] Vào ngày 15-09-2006, F-35 hoàn tất chuyến bay đầu tiên mỹ mãn.

Sự tham gia của quốc tế[sửa | sửa mã nguồn]

Các khách hàng đầu tiên cũng như là nhà tài trợ tài chính của chương trình là Hoa Kỳ và Anh Quốc. 8 quốc gia khác cũng tài trợ cho việc phát triển máy bay, và sẽ quyết định trong năm 2007 sẽ mua máy bay hay không. Tổng chi phí phát triển máy bay là hơn 40 tỉ đô la Mỹ (được đài thọ phần lớn bởi Hoa Kỳ), và việc mua khoảng 2.400 máy bay được ước tính sẽ tốn kém thêm khoảng 200 tỉ đô la Mỹ nữa.[22]

Có 3 cấp độ tham gia của các nước khác. Các cấp độ nói chung phản ảnh vai trò về tài chính, mức độ chuyển giao công nghệ và các gói thầu phụ mở ra cho các công ty quốc gia, và các đơn đặt hàng mà các quốc gia có thể sản xuất. Anh Quốc là nước duy nhất thuộc đồng minh cấp 1, đóng góp khoảng 2,5 tỉ đô la Mỹ hay là 10% chi phí phát triển máy bay[23], theo một Bản ghi nhớ ký năm 1995 để Anh Quốc chính thức tham gia đề án này[24]. Các đồng minh cấp 2 là Ý (1 tỉ đô la Mỹ) và Hoà Lan (800 triệu đô la Mỹ). Các nước cấp 3 là Canada (440 triệu đô la Mỹ), Thổ Nhĩ Kỳ (175 triệu đô la Mỹ), Úc (144 triệu đô la Mỹ), Na Uy (122 triệu đô la Mỹ), Đan Mạch (110 triệu đô la Mỹ). Israel và Singapore cũng đã tham gia như các thành viên cộng tác của dự án.[25]

Một vài quốc gia thành viên đã công khai bày tỏ ý định từ bỏ chương trình JSF, một cách bóng gió hay cảnh báo rằng trừ khi được nhận nhiều hợp đồng phụ hay chuyển giao công nghệ, họ sẽ từ bỏ JSF để chuyển sang Eurofighter Typhoon, Saab Gripen, Dassault Rafale, hoặc đơn giản là nâng cấp số máy bay hiện có. Na Uy đã nhiều lần đe dọa sẽ ngừng hỗ trợ trừ khi được đảm bảo gia tăng thị phần công nghiệp. Tuy nhiên, Na Uy đã đồng ý ký kết tất cả các bản ghi nhớ, kể cả bản mới nhất chi tiết hóa việc sản xuất của chương trình JSF trong tương lai. Dù vậy, họ vẫn cho biết sẽ tăng cường và cũng cố việc hợp tác với các đối thủ của JSF là TyphoonGripen.[26]

Vương Quốc Anh[sửa | sửa mã nguồn]

Anh Quốc dự định mua các phiên bản của F-35 cho Không quânHải quân Hoàng gia Anh.

Phía Anh Quốc càng ngày càng bày tỏ lo ngại phía Mỹ không cho phép tiếp cận các kỹ thuật cho phép họ duy trì và nâng cấp những chiếc F-35 mà không có sự can thiệp của Mỹ. Đây được hiểu là liên quan đến phần mềm của máy bay. Trong 5 năm, các viên chức Anh đã khiếu nại về đảm bảo sẽ được chuyển giao công nghệ. Yêu cầu này, vốn được sự ủng hộ của chính quyền Bush, lại bị ngăn chặn luôn bởi Hạ nghị sĩ Henry Hyde, người nói rằng Anh Quốc cần thắt chặt luật pháp ngăn không cho chuyển giao trái phép các kỹ thuật tiên tiến của Mỹ cho bên thứ ba.[27]

Chủ tịch BAE SystemsMike Turner than phiền rằng phía Mỹ đã từ chối không cho phép công ty ông truy cập mã nguồn máy bay. Vào ngày 21 tháng 12 2005, một bài viết trên tờ Glasgow Herald trích lời Chủ tịch Ủy ban Quốc Phòng Hạ Viện Anh nói rằng "Anh Quốc có thể cân nhắc có nên tiếp tục tham gia chương trình" nếu không được quyền truy cập.[28] Huân tước Baron Drayson, viên chức Bộ Quốc phòng Anh, khẳng định mạnh mẽ hơn nhân chuyến thăm Washington vào tháng 5-2006: "Chúng tôi mong việc chuyển giao công nghệ phần mềm sẽ diễn ra. Nếu không nếu không chúng tôi không thể mua những chiếc máy bay này," và ông nói đến một "kế hoạch B" nếu việc thương lượng thất bại.[29] Đây có thể ám chỉ đến việc phát triển một phiên bản dành cho hải quân của Eurofighter Typhoon.[30]

Vào ngày 27 tháng 5-2006, Tổng thống George W. Bush và Thủ tướngTony Blair tuyên bố rằng "Cả hai chính phủ đồng ý rằng Anh Quốc có quyền sử dụng, sở hữu, nâng cấp và duy trì thành công JSF như là Anh Quốc có chủ quyền trên loại máy bay này."[31] Dù vậy, cho đến tháng 12-2006 vẫn còn nỗi lo ngại về vấn đề chuyển giao kỹ thuật. Đến ngày 12 tháng 12 2006, Huân tước Drayson ký bản thỏa thuận về điều kiện cho sự tham gia của Anh Quốc, như là, truy cập mã nguồn phần mềm và sở hữu việc sử dụng. Thỏa thuận cho phép "sự điều khiển liên tục không gián đoạn của Anh Quốc" trong việc điều khiển máy bay. Drayson nói rằng Anh Quốc sẽ "không cần nhờ đến một công dân Mỹ trong hệ thống chỉ huy của chính chúng ta".[32] Ông lại nói, dù sao, Anh Quốc vẫn đang xem xét một "Kế hoạch B" chưa xác định nhằm thay thế cho việc mua JSF.

Vào ngày 25 tháng 7-2007, Bộ Quốc phòng Anh xác nhận đã đặt đóng mới 2 hàng không mẫu hạm kiểu Queen Elizabeth, cho phép triển khai những chiếc F-35B đặt mua.[33]

Úc[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 5-2005, Chính phủ Úc tuyên bố quyết định mua JSF dự định vào năm 2006 sẽ hoãn lại đến năm 2008, quá nhiệm kỳ của chính phủ hiện nay. Úc, giống như Anh Quốc, từng nhấn mạnh họ cần được quyền truy cập mọi phần mềm cần thiết để cải biến và sửa chữa máy bay. Nghiên cứu của Không quân Hoàng gia Úc khẳng định F-35 "là kiểu máy bay phù hợp nhất cho nhu cầu của Úc".[34]

Đã xảy ra tranh luận tại Úc là liệu F-35 có phải là kiểu máy bay chiến đấu phù hợp cho Không quân Hoàng gia Úc. Các báo cáo trên phương tiện thông tin đại chúng, các nhóm vận động hành lang và các chính trị gia đưa ra những nghi ngờ liệu nó có sẵn sàng kịp thay thế cho đội bay tấn công F-111 và tiêm kích F/A-18 Hornet cũ kỷ không? Một số phê phán cho là chiếc F-22 đắt tiền hơn hoặc là Eurofighter có thể là những lựa chọn tốt hơn; cả hai đều cho tầm bay xa hơn, khả năng cận chiến và tốc độ siêu âm với giá không đắt hơn F-35 bao nhiêu[35] — và vấn đề được đưa ra xem xét tại Quốc hội Úc vào tháng 7-2006.[36]

Trong tuyên bố đưa ra vào tháng 8-2006, Bộ trưởng Quốc phòng Úc, Tiến sĩ Brendan Nelson cho biết rằng trong khi F-35 vẫn nhận được sự hỗ trợ từ phía chính quyền, Úc bắt đầu xem xét các kiểu máy bay khác nếu F-35 tỏ ra không phù hợp.[37] Vào tháng 10-2006, Phó Đô Đốc John Blackburn, Phó tư lệnh Không quân Hoàng gia Úc, công bố rằng Không quân đã loại bỏ khả năng mua một kiểu máy bay tấn công trung gian để bù vào việc chậm trễ của chương trình F-35, và tin rằng chiếc F-35 là phù hợp.[38] Tuy vậy, ngày 6 tháng 3 2007, TS. Nelson công bố Chính phủ Úc sẽ mua 24 chiếc F/A-18E/F Super Hornet từ hãng Boeing để lấp vào chỗ trống do máy bay tấn công ném bom F-111 nghỉ hưu để lại, trị giá 6 tỉ Đô la Úc.[39] Dù sao, TS. Nelson nói ông tiếp tục tán thành việc mua F-35. Phát biểu trên truyền hình Úc vào tháng 3-2007, TS. Nelson nhấn mạnh rằng 5% tính năng của F-35 là thông tin tuyệt mật, nhưng "chính 5% đó là giá trị nhất."[40]

Vào ngày 13 tháng 12-2006, Bộ trưởng Nelson đã ký Bản ghi nhớ về việc sản xuất, duy trì và tiếp tục phát triển JSF. Thỏa thuận này đặt ra khung hợp tác cho việc sở hữu và hỗ trợ JSF trọn đời.[41] Úc dự định mua 100 chiếc F-35A trị giá khoảng 16 tỉ Đô la Úc.[42]

Thổ Nhĩ Kỳ[sửa | sửa mã nguồn]

Vào ngày 12 tháng 7-2002, Thổ Nhĩ Kỳ trở thành thành viên quốc tế thứ 7 của chương trình JSF, sau Anh Quốc, Ý, Hà Lan, Canada, Đan Mạch và Na Uy. Thổ Nhĩ Kỳ ký kết bản ghi nhớ tham gia vào việc sản xuất F-35 vào ngày 25 tháng 1-2007, dự định sẽ đặt hàng 100 chiếc F-35A CTOL dành cho Không quân trị giá 11 tỉ Đô la Mỹ.[43] Số máy bay này sẽ được sản xuất nhượng quyền tại Thổ Nhĩ Kỳ bởi Turkish Aerospace Industries (TAI).

Thỏa thuận sơ bộ giữa TAI và Northrop Grumman ISS (NGISS) International được ký vào ngày 6 tháng 2-2007, theo đó TAI trở thành nhà thầu chính thứ hai cung cấp phần thân giữa của F-35 trong chương trình JSF. Số lượng thân giữa sản xuất bởi TAI sẽ được xác định căn cứ vào số lượng F-35 Thổ Nhĩ Kỳ sẽ đặt mua cũng như số lượng F-35 bán được toàn thế giới. Thỏa thuận này trị giá trên 3 tỉ Đô la Mỹ.

Các quốc gia khác[sửa | sửa mã nguồn]

Israel[sửa | sửa mã nguồn]

Trong năm 2003, Israel ký kết một thỏa thuận trị giá 20 triệu Đô la Mỹ, để tham gia nhóm phát triển và thử nghiệm hệ thống (SDD: system development and demonstration) F-35 với tư cách là "thành viên hợp tác an ninh" (SCP: security cooperation participant).[44] Năm 2006 Không lực Israel (IAF) cho biết F-35 là phần cốt lỏi của kế hoạch tái trang bị, và Israel dự định mua trên 100 chiếc F-35A trị giá ước lượng 5 tỉ Đô la Mỹ để thay thế dần phi đội F-16 của họ.[45] Sau khi sự tham gia của Israel bị tạm ngưng do sự cố hợp đồng mua bán vũ khí với Trung Quốc, họ đã được tạm thời gia nhập trở lại nhóm phát triển F-35 vào ngày31 tháng 7-2006.[46]

Ấn Độ[sửa | sửa mã nguồn]

F-35 được giới thiệu cho Không quân Ấn Độ vào tháng 7-2007. Đây được hiểu là một phần của dự án nhằm bán chiếc F-16 như là một máy bay chiến đấu đa năng cho Không quân Ấn Độ.[47]

Các phiên bản[sửa | sửa mã nguồn]

F-35 được phát triển thành 3 phiên bản khác nhau đáp ứng nhu cầu của những người dùng khác nhau.

F-35A[sửa | sửa mã nguồn]

F-35A là kiểu cất cánh và hạ cánh thông thường (CTOL-conventional takeoff and landing) dự định trang bị cho Không lực Hoa Kỳ và không quân các nước khác. Đây là phiên bản nhỏ nhất, nhẹ nhất, và là phiên bản duy nhất được trang bị pháo GAU-12/U gắn bên trong thân. Khẩu pháo 25 mm này được phát triển từ loại pháo M61 Vulcan 20 mm được trang bị trên các loại máy bay chiến đấu của Không lực Hoa Kỳ kể từ thời F-104 Starfighter, và cũng được trang bị trên loại máy bay AV-8B Harrier II của Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ.

F-35A không chỉ tương đương với F-16 về độ cơ động, phản ứng nhanh, chịu trọng lực G cao, nhưng còn vượt trội ở tính tàng hình, tải trọng, tầm bay với nhiên liệu chứa bên trong, thiết bị dẫn đường, sử dụng hiệu quả, hỗ trợ và khả năng sống sót. Nó cũng có khả năng trang bị thiết bị laser và cảm biến hồng ngoại.

F-35B[sửa | sửa mã nguồn]

F-35B là phiên bản kiểu máy bay cất cánh đường bay ngắn và hạ cánh (STOVL-short take-off vertical landing). Về kích thước F-35B tương đương với F-35A của không quân, hy sinh một phần lượng nhiên liệu mang theo dành cho hệ thống bay thẳng đứng. Giống như AV-8 Harrier II, pháo trang bị được gắn trong một trụ treo dưới cánh. Bay thẳng đứng là một tính năng thử thách nhất, và sau hết, là yếu tố quyết định trong thiết kế.

Thay cho các động cơ nâng, hay là các đầu xoay trên cánh quạt và ống xả của động cơ như kiểu Harrier lắp động cơ Pegasus, F-35B dùng một ống xả "hướng hành trình" ở đuôi máy bay (ống xả phía sau hướng xuống dưới), và một quạt nâng vận hành bằng trục tiên tiến, sáng chế của Lockheed Martin và phát triển bởi Rolls-Royce.[48] Giống như kiểu động cơ turbo-cánh quạt gắn trong thân, lực xoay trục động cơ được phân bổ một phần ra phía trước bởi một hộp số đến một cặp cánh quạt lắp thẳng đứng, xoay ngược chiều nhau, bố trí phía trước động cơ chính ở giữa máy bay. Khí nén qua động cơ được thoát qua một cặp ống xả trong cánh hai bên thân, trong khi quạt nâng sẽ cân bằng lực đẩy phần đuôi. Hệ thống này gần giống với kiểu Yak-141 của Nga và VJ 101D/E [49] của Đức, hơn là các thiết kế STOVL trước đây, như là Harrier với ống xả xoay được.

Động cơ của F-35B có hiệu quả khuếch đại luồng khí thổi, gần giống như kiểu động cơ turbo-cánh quạt có hiệu quả đẩy luồng khí không cháy ở vận tốc thấp hơn, và đạt được hiệu quả tương đương như động cơ chính của máy bay Harrier, vốn to nhưng không hiệu quả ở tốc độ siêu âm. Giống như các động cơ nâng, các thiết bị bổ sung này làm nặng máy bay hơn khi bay, nhưng lực nâng mạnh hơn cũng giúp gia tăng tải trọng hữu ích khi cất cánh. Quạt mát hơn cũng giảm thiểu những tác hại của luồng khí nóng và mạnh gây ra cho lớp phủ đường băng hay sân đáp của hàng không mẫu hạm. Mặc dù mang đầy tính rủi ro và phức tạp, hệ thống được thiết kế đã hoạt động tốt và làm hài lòng các quan chức của bộ Quốc phòng Hoa Kỳ.

Trong quá trình phát triển, Lockheed sử dụng 2 khung máy bay khác nhau để thử nghiệm: khung X-35A (sau này được cải biến thành X-35B), và khung X-35C lớn hơn.[50] Động cơ cho F-35 cải tiến từ kiểu Pratt & Whitney F119 hay GE Rolls Royce F136 dành cho máy bay chiến đấu, trong khi biến thể STOVL của F136 tích hợp cụm quạt nâng của Rolls-Royce.

Được tranh luận nhiều nhất là sự trình diễn đầy thuyết phục khả năng của X-35 ở vòng cuối trong chương trình thử nghiệm máy bay chiến đấu JSF, trong đó chiếc X-35B STOVL cất cánh trong vòng 150 m (500 ft), bay ở tốc độ siêu âm, và hạ cánh thẳng đứng—một thách thức mà chiếc Boeing X-32 không thể vượt qua.[51]

Phiên bản này được dự định sẽ thay thế cho các kiểu sau cùng của máy bay Harrier Jump Jet, là kiểu máy bay chiến đấu STOVL đầu tiên trên thế giới được đưa vào hoạt động. Không quân Hoàng gia và Hải quân Hoàng gia Anh sẽ sử dụng phiên bản này để thay thế kiểu máy bay Harrier GR7/GR9. Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ sẽ dùng F-35B để thay thế cho cả hai loại máy bay chiến đấu AV-8B Harrier IIF/A-18 Hornet. Dù vậy không quân Hoa Kỳ hiện đã từ chối loại máy bay này[8][52].

F-35C[sửa | sửa mã nguồn]

F-35C

Phiên bản F-35C dành cho hải quân sẽ có cánh lớn hơn và gấp được, diện tích các cánh điều khiển lớn hơn nhằm giúp điều khiển dễ dàng ở tốc độ thấp, và hệ thống hạ cánh chắc chắn hơn để chịu tải trọng khi hạ cánh trên hàng không mẫu hạm. Diện tích cánh lớn hơn giúp gia tăng tầm bay và tải trọng, tầm bay đạt gấp đôi F/A-18C Hornet với nhiên liệu chứa bên trong, đạt đến mức tương đương với máy bay F/A-18E/F Super Hornet vốn nặng hơn nhiều.

Hải quân Hoa Kỳ dự định mua 480 F-35C để thay thế cho F/A-18 các kiểu A, B, C và D – vốn đã đưa vào để thay các loại máy bay tấn công tầm xa tốc độ thấp A-7 Corsair và A-6 Intruder. Nó cũng được dùng như lực lượng bổ sung có tính tàng hình cho đội bay F/A-18E/F Super Hornet.[53] Vào ngày 27-06-2007, phiên bản F-35C đạt được quy trình duyệt xét CDR (Air System Critical Design Review), điều này cho phép bắt đầu đưa F-35C vào kế hoạch sản xuất thử (Low Rate Initial Production).[54]

Đặc điểm kỹ thuật(F-35 Lightning II)[sửa | sửa mã nguồn]

F-35A three-view.PNG

Lưu ý: một số thông tin chỉ là ước lượng.[55]

Đặc điểm chung[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đội bay: 01 người
  • Chiều dài: 15,37 m (50 ft 6 in)
  • Sải cánh: 10,65 m (35 ft)
  • Chiều cao: 5,28 m (17 ft 4 in)
  • Diện tích bề mặt cánh: 42,7 m² (459.6 ft²)
  • Trọng lượng không tải: 12.000 kg (26.000 lb)
  • Trọng lượng có tải: 20.100 kg (44.400 lb)
  • Trọng lượng cất cánh lớn nhất: 27.200 kg (60.000 lb)
  • Động cơ:
    • Động cơ ban đầu: 01 động cơ Pratt & Whitney F135, lực đẩy 128 kN (28.000 lbf), lực đẩy khi có đốt sau 191 kN (43.000 lbf)[56].
    • Động cơ thế hệ sau (đang phát triển): 01 động cơ General Electric/Rolls-Royce F136 có đốt sau, lực đẩy > 178 kN (40.000 lbf)
    • Động cơ nâng (STOVL): 01 hệ thống nâng Rolls-Royce kết hợp với cả 2 loại động cơ F135 hay F136, lực nâng 80 kN (18.000 lbf)

Đặc tính bay[sửa | sửa mã nguồn]

  • Tốc độ lớn nhất: 1,8 Mach (1.930 km/h; 1.200 mph)
  • Tầm bay tối đa: 2.200 km (1.200 nmi; 1.400 mi)
  • Bán kính chiến đấu: 1.100 km (600 nmi; 690 mi)
  • Tốc độ lên cao: thông tin mật không công bố
  • Lực nâng của cánh: 446 kg/m² (91,4 lb/ft²)
  • Tỉ lệ lực đẩy/khối lượng: khi đầy nhiên liệu: 0,968; khi nạp 50% nhiên liệu: 1,22[56]

Vũ khí[sửa | sửa mã nguồn]

  • 1 × pháo GAU-12/U 25 mm — gắn trong thân F-35A với 180 quả đạn hoặc gắn bên ngoài cánh F-35B và F-35C với 220 quả đạn.
  • Bằng cách đánh đổi tính năng tàng hình (dễ phát hiện hơn bằng radar), nhiều tên lửa, bom và thùng nhiên liệu phụ có thể gắn trên 4 đế dưới cánh và 2 vị trí đầu chót cánh. Vị trí đầu chót cánh chỉ mang được tên lửa đối không tầm ngắn (AIM-9), trong khi Storm Shadow và tên lửa hành trình JASSM có thể được mang bổ sung ở các vị trí khác. Vũ khí đối không có thể mang (cả trong và ngoài thân) gồm 12 tên lửa AIM-120 và 2 tên lửa AIM-9; hoặc 6 bom 2.000 lb, 2 tên lửa AIM-120 và 2 tên lửa AIM-9.

Vũ khí năng lượng định hướng[sửa | sửa mã nguồn]

Vũ khí năng lượng định hướng có thể gắn được trên phiên bản F-35A CTOL (cất cánh và hạ cánh thông thường), việc bỏ bớt quạt nâng thẳng đứng giúp tiết kiệm chỗ được 2,8 m³ (100 ft³) giúp bổ sung một máy phát dẫn động bằng trục mạnh đến 27.000 hp (20 MW).[57][58] Một số khái niệm vũ khí mới, bao gồm vũ khí laser bán dẫn và vũ khí chùm sóng ngắn năng lượng cao, sắp được đưa ra sử dụng.[59]

Trục trặc[sửa | sửa mã nguồn]

Khi thử nghiệm F-35 đã xuất hiện những lỗi trong thiết kế như nhiều vết nứt vỡ trên máy bay mà lẽ ra không thể có với lượng thời gian bay chỉ mới bằng 1/10 thời gian dự tính khiến việc bảo dưỡng tốn nhiều tiền hơn dự tính[60]. Các lỗi chính khác của dòng máy bay F-35 là hệ thống hiển thị công nghệ cao của mũ phi công hoạt động rất đáng thất vọng, hệ thống bơm nhiên liệu để lại nhiên liệu trên bề mặt máy bay, hệ thống cung cấp điện dự phòng không đảm bảo an toàn...[61][62][63]. Mẫu F-35C được chế tạo để sử dụng trên tàu sân bay thì lại không thể đáp trên tàu sân bay vì một khiếm khuyết nghiêm trọng ở phần đuôi[64].

Một vấn đề khác của F-35 là giá của máy bay ngày càng cao với chi phí đã đội lên đến 93% tính từ kế hoạch năm 2001[65]. Nhưng chất lượng sản phẩm thì bị chỉ trích là "Có khả năng gây vấn đề nghiêm trọng" với tỷ lệ buộc phải sửa và làm lại là 16%[66][67].

F-35 không chịu được sét đánh và hiện tại loại máy bay đã bị cấm hoạt động tại các khu vực thường xuyên có dông và khi hoạt động thì phải cách các khu vực này ít nhất 25 dặm. Hệ thống tạo khí trơ OBIGGS cần phải được thiết kế lại để duy trì một lượng chính xác oxy trong bình nhiên liệu để bảo vệ chúng trong trường hợp bị sét đánh. Thiết kế cung cấp nhiên liệu cũng có vấn đề, hệ thống thông gió không cho nó bay cao hơn 6.000 m cũng như tốc độ không được vượt quá 1.829 m/phút. Cũng như việc giảm độ bảo vệ thùng nhiên liệu để máy bay nhẹ hơn làm nó dễ bị tổn thương và nổ tung nếu ăn đạn[68]

Lốp của biến thể F-35 dành cho Lực lượng lính thủy đánh bộ Mỹ "Bị ăn mòn với tốc độ không thể chấp nhận được khi hoạt động như một máy bay chiến đấu bình thường.". Loại lốp mà Dunlop hiện đang cung cấp đã được cải tiến, nhưng chất lượng vẫn không thể chấp nhận được[69].

Mẫu F-35B dùng trên tàu sân bay thì đang gặp vấn đề với nhiệt lượng khí đẩy của mình khi sức nóng làm hỏng đường băng cũng như nhiều hệ thống gần sàn đáp có thể bị hư hỏng do F-35B hạ cánh và cất cánh quá gần với các loại vũ khí, ăng-ten, cửa thoát nhiên liệu, ống dẫn nhiên liệu, thuyền cứu sinh, lan can, lưới bảo vệ, một số thiết bị điện và hầu hết các thiết bị khác[70].

Mũ phi công được sản xuất bởi Công ty RCESA, có giá hơn 500.000USD mỗi chiếc. Nhiều phi công thử nghiệm báo cáo họ đã bị chóng mặt, mất phương hướng trong không gian khi điều khiển F-35, nghiêm trọng tới mức họ phải tắt dữ liệu và hạ cánh "thủ công". Nguyên nhân gây ra tình trạng này là do độ trễ nhất định của việc chuyển tín hiệu lên chiếc mũ, do máy tính của F-35 còn phải xác định xem phi công đang nhìn đi đâu để chuyển lệnh tới camera tương ứng. Một vấn đề nữa là không giống HUD gắn cố định trên máy bay, mũ của F-35 được thiết kế để phi công có thể quay đầu tự do bên trong, nên khi máy bay rung lắc trong lúc bay, phi công cũng sẽ thấy hình ảnh nhảy múa trước mắt[71].

Các lỗi kỹ thuật của mũ điều khiển khiến phi công của các chiếc máy bay có giá trên 100 triệu USD buộc phải bay trong tình trạng mù. Thay vì giúp phi công nhìn thấy tất cả các vật thể xung quanh, chiếc mũ bay hiện đại do BAE sản xuất khiến phi công bị rối tùng phéo lên vì đưa ra quá nhiều hình ảnh từ radar và camera. Một sự cố có tên gọi "ánh lục lờ mờ" hoàn toàn có thể đã gây ra thảm họa đối với 3 phi công Anh hiện tại đang huấn luyện. Bạn chỉ có thể hiển thị một lượng thông tin có hạn trước khi phi công bị loạn lên và các hình ảnh bắt đầu lẫn vào với nhau, đặc biệt là khi bay đêm. Các thông tin về tốc độ, độ cao, góc hạ cánh và cất cánh cũng như mức nhiên liệu và hệ thống vũ khí cộng với hình ảnh quang cảnhxung quanh khiến mọi thứ bị quá tải kết quả là phi công chả nhìn thấy gì. Việc này làm cho việc bay loại máy này gần như không thể được[72].

Ra đa của máy bay thường không làm việc và áo bay quá nóng. Với vấn đề bảo trì thì thay vì chỉ mất hai tiếng như kế hoạch để thay thế động cơ thì máy bay mất đến 52 tiếng. Nó cũng sẽ gặp trục trặc khi qua đêm ở nhiệt độ 15 C vì thế nó phải được cất trong nhà có máy sưởi. Máy bay đã không đáng tin cậy như mong đợi như nhiều cần bảo dưỡng nhiều hơn dự kiến[73].

Việc sử dụng chế độ đốt hậu của máy bay trong thời gian dài có thể khiến lớp sơn tàng hình ở phần đuôi máy bay bị bong ra. Kết quả là F-35 bị cấm bay siêu âm khi Lockheed tìm giải pháp xử lý. Sau khi xử lý xong, họ sẽ phải sơn lại 78 chiếc máy bay đã ra khỏi dây chuyền sản xuất. Hệ thống camera được dùng để thay thế cho việc phi công phải ngoái đầu lại phía sau lại có những điểm mù, khiến phi công không thu được hết hình ảnh. Máy bay thể ném bom, tham gia không chiến hoặc hỗ trợ bộ binh. Nguyên nhân đơn giản, do phần mềm cần thiết giúp nó có thể hoạt động hoàn chỉnh vẫn chưa hoàn thiện. Quan chức phụ trách thử nghiệm của Bộ Quốc phòng Mỹ là J. Michael Gilmore nói khả năng chiến đấu duy nhất của chúng hiện nay chỉ là lao thẳng vào máy bay khác tự sát. Nếu F-35 tải phần mềm Block 2B và tham gia chiến đấu ngay bây giờ, chúng sẽ cần sự hỗ trợ lớn từ các máy bay thế hệ 4 khác để chống lại các mối đe dọa nhằm vào bản thân. Nói một cách khác, chiếc máy bay lính thủy đánh bộ kỳ vọng có thể tham chiến trong năm 2015 không chỉ được trang bị tồi mà còn cần sự bảo vệ của những chiếc máy bay mà chúng ra đời để thay thế[74].

Winslow Wheeler, người phụ trách chương trình cải cách quân sự Straus (Straus Military Reform Project), Trung tâm nghiên cứu tình báo quốc phòng Mỹ thì F-35 bị đánh giá là không đạt được hiệu quả kỳ diệu mà một số người cố gắng thúc đẩy, đây là một sự thất bại lớn trên một số phương diện có thể nói là thụt lùi... Chỉ có thể làm một việc đối với nó là ném vào sọt rác. Lực lượng không quân Hoa Kỳ xứng đáng có một máy bay tốt hơn và người đóng thuế xứng đáng có một sản phẩm rẻ hơn nhiều[75].

Các phi công chiến đấu của Mỹ cũng đã nhìn ra những nhược điểm của F-35. Họ cho rằng các nhà sản xuất đã hứa hẹn quá nhiều, và F-35 có thể không đáp ứng được hết kì vọng. Nhiều người cũng nghi ngờ tính năng tàng hình của F-35. Chuyện muôn thưở của máy bay tàng hình, đó là kết cấu khí động học sẽ phải thay đổi nhiều, để phục vụ cho tính năng tàng hình của máy bay.[76]

Đặc điểm quan trọng nhất của loại máy bay này là tàng hình lại bị cho là có thể bị vô hiệu hóa bởi rada băng tần VHF và đây cũng không phải là một bí mật lớn. Những nghiên cứu mới đây đều chứng minh rằng, sóng dài đặc biệt có hiệu quả trong việc phát hiện các mục tiêu tàng hình, nhất là khi bước sóng bằng 2 lần kích thước mục tiêu. Để có thể tàng hình trước VHF thì trước tiên phải gỡ bỏ đuôi của máy bay nhưng chưa biết nên làm như thế nào. Những gì mà F-35 thực sự đang có là chức năng "tấn công điện tử" hay còn gọi là EA trong con mắt các nhà quân sự. Nó cũng có một hệ thống radar ngụy trang - BAE Systems ALE -70. Nhưng cả hai chức năng này đều nhằm mục đích đánh chặn tên lửa chứ không ngăn chặn việc bị phát hiện[77][78].

Chương trình F-35 bị mò ra có đến 363 lỗi có thể phát sinh 719 vấn đề một số lượng ấn tượng cho một dự án vốn đã tốn 400 tỷ USD[79][80].

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă "FY 2012 Budget Estimates", p. 01–1. U.S. Air Force, February 2011.
  2. ^ a ă â , Schwellenbach, Nick. "JSF Likely Far More Expensive Than Aircraft They're Replacing." Project on Government Oversight, 15 February 2011.
  3. ^ Fulghum, David A. "Canada Expects Much Higher JSF Unit Costs." Aviation Week, 10 March 2011.
  4. ^ Lockheed Martin statement
  5. ^ Lockheed Martin press release
  6. ^ http://www.dailymail.co.uk/news/article-2069340/U-S-official-wants-slow-F-35-fighter-production-problems-turning-testing.html
  7. ^ http://www.cbc.ca/news/politics/story/2012/03/26/pol-f35s-fighter-jets.html
  8. ^ a ă http://tinngan.vn/Sieu_co_F-35B_bi_chinh_Khong_quan_My_tu_choi_150-158-333863.html
  9. ^ http://www.ipolitics.ca/2012/08/21/wait-on-f-35-until-2019-u-s-defence-auditor-urges-canada/
  10. ^ http://giaoduc.net.vn/Giao-duc-Quoc-phong/Den-2019-My-moi-san-xuat-hang-loat-F35-Nhat-Ban-lo-sot-vo/138408.gd
  11. ^ Designation Systems.
  12. ^ "Lockheed Martin Joint Strike Fighter Officially Named 'Lightning II.'" Official Joint Strike Fighter program office press release. 7 tháng 7 2006.
  13. ^ "Vertiflight." Journal of the American Helicopter Society Jan. 2004.
  14. ^ Hayles, John. "Yakovlev Yak-41 'Freestyle'". Aeroflight, 28 tháng 3 2005.Yak-41. Aeroflight. Access date: 6 tháng 8 2006.
  15. ^ Philips, E. H. "The Electric Jet." Aviation Week & Space Technology, 5 tháng 2 2007.
  16. ^ Parker, Ian. "Reducing Risk on the Joint Strike Fighter." Avionics Magazine. [1]. Access date: 8 tháng 7 2007.
  17. ^ Jenkins, Jim. "Chief test pilot gives brief on F-35." dcmilitary.com, 2001. F-35. Access date: 10 tháng 4 2006
  18. ^ Northrop Grumman Electronic Systems. “APG-81 (F-35 Lightning II)”. Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007. 
  19. ^ Lockheed Martin Missiles and Fire Control. “Joint Strike Fighter Electro-Optical Targeting System”. Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007. 
  20. ^ Fulghum, David A. and Wall, Robert. "USAF Plans for Fighters Change." Aviation Week and Space Technology, 19 tháng 9 2004). USAF Plans. Access date: 8 tháng 2 2006.
  21. ^ "Mighty F-35 Lightning 2 Engine Roars To Life." Lockheed Martin (news release), 22 tháng 9 2006.Mighty F-35 Lightning 2 Engine Roars To Life.
  22. ^ Merle, Renae. "GAO Questions Cost Of Joint Strike Fighter." Washington Post, 15 tháng 3 2005. Cost Of Joint Strike Fighter. Access date: 15 tháng 7 2007.
  23. ^ "JSF Global Partners." JSF Partners. Access date: 30 tháng 3 2007.
  24. ^ "US, UK sign JAST agreement." Aerospace Daily New York: McGraw-Hill, 25 tháng 11 1995. p. 451.
  25. ^ Schnasi, Katherine V. "Joint Strike Fighter Acquisition: Observations on the Supplier Base." US Accounts Office. Joint Strike Fighter Acquisition. Access date: 8 tháng 2 2006.
  26. ^ Defense Industry Daily. F-35 Lightning II Faces Continued Dogfights in Norway
  27. ^ "UK denied waiver on US arms technology." Financial Times UK waiver. Access date: 11 tháng 10 2006.
  28. ^ "UK Defence Committee Statement." UK Parliament. MoD 'slippage' set to leave forces with reduced capability, says committee. Access date: 8 tháng 2 2006.
  29. ^ Chapman. Matt. "Britain warns US over jet software codes." vunet.com. Jet software codes. Access date: 16 tháng 3 2006.
  30. ^ Evidence to UK Defence Select Committee. Access date: 1 tháng 4 2006.
  31. ^ "Bush gives way over stealth fighter." Financial Times. Stealth fighter. Access date: 27 tháng 5 2006.
  32. ^ "Update 2 — UK signs memo with US on Joint Strike Fighter." Reuters, 12 tháng 12 2006. Reuters UK Joint Strike Fighter. Access date: 13 tháng 12 2006.
  33. ^ BBC News Online. "MoD confirms £3.8bn carrier order." news.bbc.co.uk.
  34. ^ Nelson, Brendan, The Hon. Dr. "Joint Strike Fighter." Minister for Defence, 1 tháng 2 2007. Press release. Access date: 1 tháng 2 2007
  35. ^ Related discussions and analyses on Air Power Australia web site although the F-22 is not for sale internationally.
  36. ^ Inquiry into Australian Defence Force Regional Air Superiority, Joint Standing Committee on Foreign Affairs, Defence, and Trade, Australian Parliament
  37. ^ "US decisions 'threaten' fighter project." The Age, 4 tháng 8 2006.US 'threaten' fighter. Access date: 19 tháng 8 2006.
  38. ^ Blenkin, Max. "RAAF 'won't need' interim jet." News.com.au RAAF interim jet. Access date: 10 tháng 10 2006.
  39. ^ "Australia to buy 24 F-18 Super Hornets from Boeing." Thanhnien News, 6 tháng 3 2007. [2]. Access date: 6 tháng 3 2007.
  40. ^ Bartlett, Liam. "Transcript of '60 Minutes' broadcast 'Project Joint Strike Fighter'" Ninemsn, (18 tháng 3 2006). '60 Minutes'. Access date: 18 tháng 3 2007.
  41. ^ "Australia commits to F-35 strike fighter]." The Age, 13 tháng 12 2006. Australia F-35.
  42. ^ Elliot, Geoff. "Troubled stealth fighter tackles first test flight." The Australian, 18 tháng 12 2006 First test flight.
  43. ^ Turkey Signs F-35 Production MoU
  44. ^ "Israel inks LOA to join Joint Strike Fighter program".
  45. ^ "Israel Plans to Buy Over 100 F-35s." DefenseIndustryDaily.com, 27 tháng 6 2006.
  46. ^ "Israel, US battling over sale of jets".
  47. ^ "US wants India's fighter jet order, dangles F-35 carrot".
  48. ^ . Design News magazine's Engineer of the Year award goes to lift fan inventor at Lockheed Martin. Lockheed Martin press release 26 tháng 2 2004.
  49. ^ Swivel nozzle VJ101D and VJ101E, S.27-29
  50. ^ Joint Strike Fighter official site - History page
  51. ^ PBS: Nova transcript "X-planes"
  52. ^ http://www.flightglobal.com/news/articles/usaf-f-35b-cannot-generate-enough-sorties-to-replace-a-10-371985/
  53. ^ F-35C Carrier Variant, globalsecurity.org
  54. ^ F-35 Navy Version Undergoes Successful Design Review, Readies for Production, 28 tháng 6 2007.
  55. ^ PDF file
  56. ^ a ă Lockheed-Martin Media Kit Fact Sheets (Zip File)
  57. ^ Fulghum, David A. "Lasers Being Developed for F-35 and AC-130." Aviation Week and Space Technology, (8 tháng 7 2002). Lasers. Access date: 8 tháng 2 2006.
  58. ^ Morris, Jefferson. "Keeping Cool A Big Challenge For JSF Laser, Lockheed Martin Says." Aerospace Daily, 26 tháng 9 2002. JSF Laser. Access date: 3 tháng 6 2007.
  59. ^ Fulghum, David A. "Lasers, HPM Weapons Near Operational Status." Aviation Week and Space Technology, 22 tháng 7 2002. Lasers, HPM Weapons. Access date: 8 tháng 2 2006.
  60. ^ http://www.flightglobal.com/news/articles/fatigue-cracks-raise-questions-about-key-decision-in-f-35-redesign-349905/
  61. ^ http://www.thanhnien.com.vn/pages/20120120/tu-huyet-cua-sieu-chien-dau-co-f-35.aspx
  62. ^ http://www.flightglobal.com/news/articles/power-failure-investigation-continues-for-f-35-354485/
  63. ^ www.stuff.co.nz/technology/7128066/Why-F-35-pilots-have-the-jitters
  64. ^ http://aviationintel.com/2012/01/10/f-35c-cannot-land-on-a-carrier/
  65. ^ http://nation.time.com/2012/07/09/f-35-nearly-doubles-in-cost-but-you-dont-know-thanks-to-its-rubber-baseline/
  66. ^ http://www.reuters.com/article/2012/06/06/us-lockheed-fighter-idUSBRE85503520120606
  67. ^ http://in.reuters.com/article/2012/06/08/lockheed-fighter-idINL1E8H8GO520120608
  68. ^ http://www.navytimes.com/article/20130114/NEWS/301140305/Report-Lightning-a-threat-to-the-F-35
  69. ^ http://soha.vn/quan-su/lop-tiem-kich-f35-mon-nhanh-khung-khiep-20130918220659353.htm
  70. ^ http://soha.vn/quan-su/f35-gap-van-de-ve-khi-thai-dong-co-20130610154449742.htm
  71. ^ http://laodong.com.vn/Vu-khi/F35-Vu-khi-toi-thuong-hay-cuc-sat-vo-dung-1/140214.bld
  72. ^ http://www.dailymail.co.uk/news/article-2485533/Technical-fault-left-RAF-pilots-unable-flying-100-million-aircraft.html
  73. ^ http://news.nationalpost.com/2013/03/06/f-35-design-problems-make-night-flying-impossible-increase-risk-of-being-shot-down-u-s-pilots-warn/
  74. ^ http://laodong.com.vn/vu-khi/f-35-vu-khi-toi-thuong-hay-cuc-sat-vo-dung-2/140215.bld
  75. ^ http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/04/26/the_jet_that_ate_the_pentagon?page=0,1
  76. ^ [3]
  77. ^ http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/28/new-u-s-stealth-jet-can-t-hide-from-russian-radar.html
  78. ^ http://baotintuc.vn/quan-su/sieu-tang-hinh-f35-my-khong-tron-khoi-mat-than-nga-20140429145515457.htm
  79. ^ http://www.dodig.mil/pubs/documents/DODIG-2013-140.pdf
  80. ^ http://www.theatlantic.com/national/archive/2013/10/the-f-35-fighter-jet-program-has-precisely-719-problems/280193/

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Media[sửa | sửa mã nguồn]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Bản mẫu:Lockheed Martin F-35 Lightning II