Aleksandr I của Nga

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Aleksandr I
Alexander I of Russia by G.Dawe (1826, Peterhof).jpg
Chân dung hoàng đế Aleksandr I
Emperor and Autocrat of All the Russias
Tại vị 23 tháng 3, 18011 tháng 9 năm 1825
Đăng cơ 15 tháng 9, 1801
Tiền nhiệm Pavel
Kế nhiệm Nicholas I
Thông tin chung
Phối ngẫu Công nương Louise xứ Baden
Hậu duệ Nữ Đại Công tước Maria Alexandrovna
Nữ Đại Công tước Elizabeth Alexandrovna
Tên đầy đủ Aleksandr Pavlovich Romanov
Hoàng tộc Nhà Holstein-Gottorp-Romanov
Thân phụ Pavel
Thân mẫu Sophie Dorothea xứ Württemberg
Sinh 23 tháng 12, 1777(1777-12-23)
Sankt-Peterburg
Mất 1 tháng 12, 1825 (47 tuổi)
Taganrog
An táng Peter and Paul Cathedral
Tôn giáo Russian Orthodox
Chữ ký của Aleksandr I

Aleksandr I (tiếng Nga: Александр Павлович, Aleksandr Pavlovich; 23 tháng 12 [ 12 tháng 12] năm 17771 tháng 12 [ 19 tháng 11] năm 1825[a][b][2]) là Hoàng đế của Nga từ 23 tháng 3 năm 1801 đến 1 tháng 12 năm 1825. Ông là người Nga đầu tiên trở thành Vua của Ba Lan, trị vì từ 1815 đến 1825, và cũng là vị Đại Công tước Phần Lan người Nga đầu tiên.

Ông chào đời ở Sankt-Peterburg, là hoàng nhi của Đại Công tước Pavel Petrovich, sau đó là hoàng đế Pavel, và kế vị ngai vàng sau khi phụ thân bị ám hại. Ông cai trị Nga quốc trong một thời gian hỗn loạn bởi Các cuộc chiến tranh của Napoleon. Là hoàng thân và hoàng đế, Aleksandr thường có những phát ngôn hướng về tự do, nhưng trên thực tế lại tiếp tục thi hành chính sách chuyên chế. Trong những năm đầu trị vì, ông đề xướng những cải cách xã hội nhỏ (1803 - 1804) và những cải cách lớn trong tự do giáo dục. Ông hứa sẽ cải cách hiến pháp và cải cách chế độ nông nô ở Nga nhưng không có những kế hoạch cụ thể và không có chuyện gì được thực hiện. Trong giai đoạn thứ hai trị vì, ông ngày càng độc đoán, phản động và sợ hãi trước những mưu toan chống lại ông; ông chấm dứt nhiều cải cách ban đầu. Ông thanh trừng những trường học có giáo viên ngoại quốc, và giáo dục trở nên mang khuynh hướng tôn giáo cũng như bảo thủ chính trị nhiều hơn.[3]

Trong quan hệ đối ngoại, ông bốn lần thay đổi chính sách của Nga quốc từ thái độ trung gian hòa giải cho phe chống đối Napoleon rồi làm đồng minh với Napoleon, quanh đi quẩn lại tới 1812 rồi lại trở thành kẻ thù của Napoleon. Năm 1805 ông tham gia cùng với người Anh vào Chiến tranh Liên minh thứ ba chống lại Napoleon, nhưng sau thất bại nặng nề ở Trận Austerlitz ông đổi phe và lập một liên minh với Napoleon bằng Hiệp ước Tilsit (1807) và gia nhập Hệ thống phong tỏa đại lục của Napoleon. Ông tham chiến trong một cuộc chiến tranh hải quân quy mô nhỏ chống lại Anh trong những năm 1807 - 1812. Ông và Napoleon không bao giờ bằng lòng với nhau, đặc biệt là về chuyện Ba Lan, và liên minh tan vỡ năm 1810. Chiến thắng vĩ đại nhất của Sa hoàng đến vào năm 1812 trong Cuộc xâm lược Nga quốc của Napoleon đây là một thảm bại toàn diện của người Pháp. Một phần trong chiến thắng trong cuộc chiến chống Napoleon ông thu được một số chiến lợi phẩm ở Phần LanBa Lan. Ông lập ra Liên minh Thần thánh để đàn áp những phong trào Cách mạng ở châu Âu vì ông coi chuyện đe dọa những vị quân vương là vô đạo đức. Ông giúp đỡ Klemens von Metternich của Áo đàn áp các phong trào dân tộcphong trào tự do.

Thời đại của ông cũng chứng kiến sự chinh phục và sáp nhập những lãnh thổ bây giờ là Georgia, Dagestan, và phần lớn Azerbaijan từ Ba Tư vào Nga,[4] bằng Chiến tranh Nga-Ba Tư (1804–1813) và kết quả là Hiệp ước Gulistan.[4][5]

Aleksandr chết mà không có con hợp pháp sống sót và sau một thời gian hỗn loạn bao gồm thất bại của Cuộc nổi dậy tháng chạp của các sĩ quan tự do trong quân đội, em trai ông là, Nikolai I lên kế tự.

Cuộc sống ban đầu[sửa | sửa mã nguồn]

Chân dung của Đại Công tước Aleksandr Pavlovich, 1800

Aleksandr và em trai ông Konstantin được nuôi dưỡng bởi hoàng tổ mẫu, Catherine Đại Đế.[6] Một vài nguồn[7] cáo buộc rằng bà ta lên kế hoach loại bỏ con trai (cha của Aleksandr) Pavel I khỏi địa vị thừa kế. Trong không gian của những tư tưởng tự do trong triều đình của Ekaterina và gia sư người Thụy Sĩ, Frédéric-César de La Harpe, ông tiếp thu những nguyên tắc về chủ nghĩa nhân đạo của Rousseau. Nhưng cũng từ người thầy môn quân sự, Nikolay Saltykov, ông cũng tiếp thu những truyền thống của chế độ chuyên chế ở Nga.[8] Andrey Afanasyevich Samborsky, người mà bà của ông chọn là gia sư môn tôn giáo học, là một người không theo kiểu cách, một linh mục Chính Thống giáo không có râu. Samborsky sống nhiều năm ở Anh và dạy cho Aleksander (và Konstantin) về tiếng Anh rất nhiều, điều không phù hợp đối với một nhà cai trị chuyên chế ở Nga vào thời điểm đó.

Ngày 9 tháng 10 năm 1793, khi Aleksandr vẫn chỉ mới 15 tuổi, ông kết hôn với Louise xứ Baden 14 tuổi, người nhận tên Nga là Elizabeth Alexeievna.[9]

Việc kế tự ngai vàng[sửa | sửa mã nguồn]

Cái chết của Ekaterina II của Nga (tức Catherine đại đế) tháng 11 năm 1796 diễn ra trước khi bà ta có thể đưa Aleksandr trở thành tự quân, đã khiến cho Pavel, cha của ông, có thể đặt chân lên ngai vua. Những chính sách mất lòng dân của Pavel dễn đến một vụ ám sát thành công mà ông là nạn nhân. Con trai ông, Aleksandr 23 tuổi, thực sự đã ở trong cung điện vào thời điểm diễn ra vụ ám sát, mà tướng Nikolai Zubov, một trong những kẻ chủ mưu, đã ủng hộ quyền thừa kế của ông. Các sử gia vẫn còn tranh luận về vai trò của Aleksandr đối với cái chết của phụ thân ông. Những ý kiến thường thấy nhất là ông bí mật tham gia vào âm mưu và sẵn sàng lên ngôi vua nhưng ông đã nhấn mạnh rằng cha ông không thể bị giết. Aleksandr trở thành Sa hoàng thông qua một hành động tội lỗi và cái giá là cái chết của phụ thân mang đến cho ông một sự hối hận và xấu hổ sâu sắc.[10]

Aleksandr I bước lên ngai vàng ngày 24 tháng 3 năm 1801, và được gia miện tại Điện Kremli ngày 15 tháng 9 năm đó.

Chính sách trong nước[sửa | sửa mã nguồn]

Do Aleksandr I không có con nối dõi, mặc nhiên quyền thừa kế ngôi báu được chuyển qua người em trai thứ là Đại công tước -Konstantin Pavlovich nhưng bà Joanna Grudzinska - vợ của Konstantin Pavlovich lại không thuộc dòng dõi Hoàng tộc, bởi vậy Đại công tước đành khước từ quyền kế vị khi Sa hoàng Alexander I còn sống. Như vậy, người em áp út là Hoàng tử Nicholas sẽ được chọn thừa hưởng ngôi báu với tước hiệu là Nicholas I.[11]

Nghi vấn sống ẩn cư[11][sửa | sửa mã nguồn]

Mười năm sau cái chết, tin đồn Aleksandr I vẫn còn sống lại rộ lên từ việc có một tu sĩ già tự xưng là Feodor Kuzmich, gương mặt rất giống Aleksandr I, xuất hiện ở vùng Tomsk thuộc Siberia.

Ông này có thói quen khi trò chuyện thường cho ngón tay cái vào giữa dây thắt lưng hệt như Sa hoàng Aleksandr I. Ngoài ra, cô gái mồ côi mà Feodor Kuzmich nuôi lại rất giống con của Aleksandr I với tình nhân. Khi người xung quanh muốn mai mối cho cô, người cha nuôi dứt khoát từ chối, nói với cô rằng với thân phận cao quý, sau này phải cưới một người trong hoàng tộc hoặc ít ra là một sĩ quan cao cấp trong quân đội. Và sau này cô gái thường được cha nuôi dẫn đến gặp các gia đình quý tộc. Tuy Feodor Kuzmich luôn tế nhị thoái thác mọi chuyện đề cập tới quá khứ của bản thân, nhưng qua các cử chỉ cùng điệu bộ của đều toát lên phong thái cao quý, rất am tường lối sống thượng lưu chốn kinh kỳ, thậm chí còn rành rẽ về đời tư cùng thói quen của một vài nhân vật quyền thế trong triều đình. Mặt khác, Feodor Kuzmich rất tinh thông pháp luật và biết nhiều ngoại ngữ, tri thức của ông chứng tỏ ông là một cá nhân thừa hưởng nền giáo dục hoàn hảo, một đặc điểm nổi bật của giới tầng lớp đại quý tộc thời ấy.

Tin đồn lan khắp vùng Siberia buộc cảnh sát phải vào cuộc, tiến hành bắt giữ và thẩm vấn vị ẩn sĩ đáng ngờ này nhưng sau đó họ phải thả ra vì không có căn cứ. Sau một thời gian dài, Feodor Kuzmich chu du nhiều nơi rồi qua đời vào năm 1864. Lúc hấp hối, Feodor Kuzmich để lại một vài cuốn vở viết theo dạng "mã hóa", cùng lời trăn trối rằng "chúng sẽ giúp khám phá cuộc đời tôi". Nhưng không một ai có thể đọc nổi những cuốn vở ấy, bởi chẳng thể biết được cách giải mã chúng. Tuy nhiên, khi tiến hành so sánh chữ viết, người ta vô cùng kinh ngạc khi nhận thấy nét chữ của Sa hoàng Aleksandr I hoàn toàn trùng khớp với chữ viết của Feodor Kuzmich.

Ẩn sĩ Feodor Kuzmich thậm chí còn được Giáo hội Chính thống giáo Nga phong là một vị thánh. Trên bia mộ ông tạc dòng chữ: "Nơi đây yên nghỉ Sự lựa chọn của Thượng đế Feodor Kuzmich" - "Sự lựa chọn của Thượng đế" chính là danh hiệu của Aleksandr I khi chiến thắng Hoàng đế Pháp Napoleon Bonaparte.

Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Trong thời gian này nước Nga sử dụng lịch Julian (lịch cũ), nhưng trong bài viết này, nếu không có chú thích nào khác thì ngày tháng được dùng theo lịch Gregorian (lịch mới) — xem bài "" để có được lời giải thích chi tiết hơn.
  2. ^ Đôi khi ông cũng được gọi là Aleksandr Thần thánh.[1]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Troubetzkoy 2002, tr. 7, 205 và 258.
  2. ^ Maiorova 2010, tr. 114.
  3. ^ Walker 1992, tr. 343–360.
  4. ^ a ă Dowling 2014, tr. 728.
  5. ^ Noxçiyçö 2014.
  6. ^ “Alexander I”. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2009. 
  7. ^ McGrew 1992, tr. 184.
  8. ^ Phillips 1911, tr. 556.
  9. ^ Phillips 1911, tr. 559.
  10. ^ Palmer 1974, ch 3.
  11. ^ a ă “Bí ẩn quanh cái chết của Sa hoàng Alexander I”. 

Tài liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]