Thượng Quan Uyển Nhi

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Thượng Quan Chiêu Dung
上官昭容
Shangguan zhao rong.jpg
Thông tin chung
Phối ngẫu Đường Trung Tông
Tên đầy đủ Thượng Quan Uyển Nhi
上官婉儿
Thụy hiệu Huệ Văn (惠文)
Hoàng tộc nhà Đường
Thân phụ Thượng Quan Đình Chi
Thân mẫu Trịnh phu nhân
Thượng Quan Uyển Nhi
tên tiếng Trung
Phồn thể 上官婉兒
Giản thể 上官婉儿
Tên tiếng Nhật
Kanji 上官婉児
Hiragana じょうかんえんじ

Thượng Quan Uyển Nhi (chữ Hán: 上官婉儿; 664 - 21 tháng 7, 710), còn gọi là Thượng Quan Chiêu dung (上官昭容), là một trong những nữ nhân nổi tiếng của lịch sử Trung Quốc vì tài năng về thơ phú, thư pháp, cũng như vai trò chính trị trong thời đại nhà Đường.

Bà được biết đến với vai trò là nữ quan thân cận của Nữ hoàng đế Võ Tắc Thiên, giữ phong hiệu Cân Quắc tể tướng (巾帼宰相), quản lý mọi việc văn bản, thi thơ trong triều đình. Về sau bà trở thành phi tần của Đường Trung Tông Lý Hiển, tiếp tục can dự lớn về triều chính. Khi xảy ra Đường Long chi biến (唐隆之变), bà bị Đường Huyền Tông Lý Long Cơ xử tử.

Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]

Thượng Quan Uyển Nhi có họ kép Thượng Quan, là người Thiểm Châu, nay là Hà Nam, Tam Môn giáp. Cha Uyển Nhi là Thượng Quan Đình Chi (上官庭芝), mẹ là Trịnh phu nhân. Thời Đường Cao Tông, ông nội bà là Thượng Quan Nghi (上官儀) vốn là tể tướng đương triều, vì bí mật theo lệnh vua soạn chiếu phế truất Võ hậu mà bị Võ hậu hại chết. Gia đình bà bị tru di, riêng Trịnh phu nhân có người em trai là Trịnh Hưu Viễn (郑休远), đang làm Thái thường Thiếu khanh nên được tha tội. Khi đó bà đang mang thai Uyển Nhi. Sau khi sinh ra, bà cùng với mẹ mình làm nô lệ trong Dịch đình.

Trong cung, Uyển Nhi được mẹ giáo dục văn thơ, lịch sử rất bài bản, bản thân bà xinh đẹp, thông minh mẫn tiệp dị thường, thông thuộc thi thư, ngâm thơ, viết văn, thấu hiểu chuyện xưa nay nên mau chóng nổi tiếng trong cung[1].

Phụ tá Võ Tắc Thiên[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Nghi Phụng thứ 2 (677), Võ hậu triệu kiến Uyển Nhi, lúc này mới 13 tuổi, ra đề mục khó khăn bắt nàng giải đáp. Uyển Nhi viết trôi chảy, chỉ trong giây lát đã hoàn thành, ngôn từ phong phú, hành văn hoa lệ, khiến Võ Hậu xem xong liền ban lệnh xóa bỏ thân phận nô tỳ, giao cho việc soạn thảo chiếu thư trong cung. Từ đó nàng trở thành tâm phúc của Võ hậu, lúc nào cũng theo hầu và đảm nhận trọng trách soạn chiếu thư, ban bố mệnh lệnh từ Võ hậu. Trong giai đoạn này, có giai thoại nàng thiếu nữ Uyển Nhi phải lòng Thái tử lúc đó là Lý Hiền. Tuy nhiên sau đó Lý Hiền bị Võ hậu phế bỏ.

Năm 683, Đường Cao Tông băng hà, Võ hậu trở thành Hoàng thái hậu, nắm toàn bộ chính sự. Năm 690, Võ hậu xưng làm Hoàng đế, cướp ngôi nhà Đường, lập ra nhà Võ Chu, đặt niên hiệu Thiên Thụ (天授), trở thành vị Nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Trung Quốc. Thượng Quan Uyển Nhi được ban làm Nội xá nhân (内舍人), cận thần của Nữ hoàng đế. Năm Thánh Lịch (698), Uyển Nhi được Võ Tắc thiên giao hoàn toàn trọng trách xử lý tấu chương, quyền thế bậc nhất triều đình, trở thành nhân vật chính trị quan trọng.

Tuy nhiên, trong thời gian này, Uyển Nhi lại nghịch ý chỉ, phạm phải tội tử hình, nhưng Võ Tắc Thiên tiếc nuối tài năng của nàng, đặc biệt ân xá, chỉ cho người khắc chữ lên mặt nàng. Về sau, Uyển Nhi đã khắc phục vết khắc đó bằng cách vẽ thêm bông hoa trên trán, và bông hoa này lại càng khiến bà quyến rũ hơn, các phụ nữ quý tộc thấy thế và bắt chước theo, tạo nên phong cách trang trí đặc trưng của phụ nữ quý tộc nhà Đường.[2].

Đường Trung Tông phi tần[sửa | sửa mã nguồn]

Niên hiệu Thần Long (705), Trương Giản Chi ủng hộ Lý Hiển phát động Thần Long chính biến (唐隆之变), bắt Võ Tắc Thiên thoái vị, phục ngôi cho Đường Trung Tông. Sau cuộc binh biến này, Đường Trung Tông hiểu rõ sắc đẹp và tài năng của Uyển Nhi nên rất sủng ái, phong làm Chiêu dung (昭容), tiếp tục cai quản mảng soạn thảo văn tịch trong cung. Mẹ nàng được phong làm Phái quốc phu nhân (沛国夫人)[2].

Thượng Quan Uyển Nhi thường xuyên đi lại với Vi hoàng hậu, bên cạnh đó vẫn duy trì chức Chiêu dung trong hoàng cung, một sự nghiệp chưa từng có với một phi tần[1]

Công nguyên năm 707, cho rằng Thượng Quan Chiêu dung cấu kết Vi hậu, nâng đỡ An Lạc công chúa (安乐公主) lên làm Hoàng thái nữ để kế thừa vương vị, Thái tử Lý Trọng Tuấn giả mạo ý chỉ của Trung Tông, phát động Vũ lâm quân giết chết Võ Tam Tư, sau đó dẫn binh vào hoàng cung lùng bắt Vi hoàng hậu cùng An lạc công chúa. Tuy nhiên, Trung Tông dẫn binh chặn cửa thành, xua quân đánh nhau với quân của Thái tử. Lý Trọng Tuấn thất bại, bị giết chết.

Thế nhưng theo mộ chí ghi lại, Thượng Quan Uyển Nhi từng ba lần bốn lượt khuyên gián Đường Trung Tông, phản đối việc lập An Lạc công chúa làm Hoàng Thái Nữ, thậm chí vì khuyên giải mà muốn xin từ quan, cạo đầu làm ni, đều không được Trung Tông chấp nhận. Cuối cùng nàng lấy cái chết can gián. Sau khi uống thuốc độc, nhờ thái y vội vàng chữa trị mới có thể giữ được mạng[2].

Nhờ được lòng Lý Hiển và Vi hoàng hậu, cuối cùng Thượng Quan Chiêu dung cũng lật lại được vụ án sai của gia tộc. Cha nàng được truy nặng danh hiệu Hoàng môn thị lang, Kỳ Châu thứ sử. Từ đó nàng thường xuyên khuyên giải Lý Hiển, quản việc học trong triều, thường xuyên chiêu mộ các văn tài học sĩ, làm giám khảo trong các kỳ thi. Nhờ vậy, việc ngâm từ thi phú dần trở thành phong trào. Uyên Nhi đam mê sưu tầm thơ họa. Bộ sưu tầm của nàng hơn vạn cuốn, ướp hương thơm ngát. Trăm năm sau, bộ sưu tầm này dần lưu lạc trong dân gian, nhưng mùi hương vẫn thoang thoảng lưu truyền.

Thượng Quan Uyển Nhi là phi tần duy nhất được lập dinh thự bên ngoài hoàng cung, thường xuyên cùng các quan viên lui tới.

Kết cục[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 710, thế lực của Thái Bình công chúa lớn dần. Lý Hiển băng hà, triều chính rơi vào tay Vi Hậu, bà muốn một tay thao túng, trở thành Võ Tắc Thiên thứ hai. Nhưng Thượng Quan Uyển Nhi và Thái Bình công chúa đã theo ý nhà vua mà viết lại di chiếu, lập Lý Trọng Mậu làm Hoàng thái tử, để Lý Sáng phụ chính.

Ngày 21 tháng 7, Lý Long Cơ phát động chính biến, đánh vào cung, giết chết An Lạc công chúa và Vi hậu cũng như toàn bộ đồng đảng của bà. Khi đó, Thượng Quan Uyển Nhi dẫn cung nhân ra nghênh đón. Cả bà và Thái Bình Công chúa đều nghĩ có di chiếu làm minh chứng, chứng minh họ cùng phe với tôn thất Lý Đường. Nhưng Lý Long Cơ lại không đồng ý, ban chiếu giết Thượng Quan Uyển Nhi. Lúc bấy giờ, bà gần 46 tuổi[2]

Việc này khiến Thái Bình công chúa vô cùng tiếc thương, phái người đi lễ tế.

Năm Cảnh Vân thứ 2 (711), sách sử ghi nhận bà được khôi phục danh hiệu Chiêu dung, ban thụy hiệuHuệ Văn (惠文). Tuy nhiên tháng 9 năm 2013, lăng mộ Thượng Quan Uyển Nhi được khai quật, trên mộ có ghi "Cố Chiêu dung Đại Đường", có thể xác nhận mộ được hoàn thành vào tháng 8 cùng năm, tức sau khi Uyển Nhi chết không lâu đã được khôi phục danh hiệu Chiêu dung, chứ không phải sau khi bà mất đến 2 năm.

Khai Nguyên năm thứ nhất, Lý Long Cơ phái người thu gom những tác phẩm thơ văn của Thượng Quan Uyển Nhi, biên tập thành hai mươi cuốn Đường Chiêu Dung Thượng Quan Thị văn tuyển tập[2].

Đánh giá[sửa | sửa mã nguồn]

Thượng Quan Chiêu dung

Tài hoa thi họa không thua kém bất kỳ trang nam tử nào, cuộc đời Thượng Quan Uyển Nhi trở thành đề tài thảo luận phổ biến. Có người khen tài văn chương của bà, có người phê bình lối sống phóng đãng, có người vô cùng tôn sùng, cũng có người cực hạn khinh bỉ. Hơn nữa, hai mươi bảy năm sống cùng Võ Tắc Thiên cũng khiến cuộc đời bà bị bàn tán say sưa.

Các sử gia Nho giáo đều thể hiện Uyển Nhi là người nịnh hót quyền quý, thao túng chính trị. Nhưng đối với văn nhân thế hệ sau mà nói, Thượng Quan Uyển Nhi là biểu tượng văn phong của cả một thời đại. Nàng không chỉ có tài hoa thơ ca tuyệt mỹ, hơn nữa còn biết tuyển dụng nhân tài, bình luân thi văn, đồng thời khởi xướng các hoạt động văn học, là người tiên phong trong các phong trào thơ ca thời Trung Tông.[2]

Đối với mối quan hệ của Uyển Nhi cùng Võ Tam Tư và Thôi Thực, những người tình nổi tiếng của bà, điều này xuất phát từ Cựu Đường Thư, trong đó có một câu: "Lúc tuổi già cùng với bên ngoài thông kết đảng, tập trung quyền thế." Chữ 'thông' này có thể là tư thông, cũng có thể chỉ là giao tiếp tới lui, không thể chỉ vì vậy mà kết luận Uyển Nhi có mối quan hệ phóng đãng với bên ngoài. Thực tế, các tư liệu chính sử đều có phần khiếm khuyết, tuy không ai có thể chắc chắn, song có thể khẳng định, Thượng Quan Uyển Nhi trong thực tế khác xa với những gì mà sách sử đời sau lưu lại. Những khác biệt này có thể hình thành do quá trình các sử gia ghi chép, có ác cảm đặc biệt với việc phụ nữ tham gia chính sự, dần dần có tính công kích.

Đối với việc Thượng Quan Uyển Nhi trở thành Chiêu dung, Thôi Thụy Đức đã từng đưa ra giả thuyết, đây có thể là chiêu bài của Đường Trung Tông Lý Hiển sau khi lên ngôi. Bởi địa vị của Uyển Nhi lúc đó là rất cao, với kinh nghiệm và tài trí của mình, nàng xứng đáng được trọng dụng, song lại không thể phong quan tước cho nữ nhân. Vì vậy danh nghĩa là sắc phong Chiêu dung, nhưng lại lập dinh thự ở ngoài cung, việc này đối với phi tần thật sự trong hậu cung là chuyện không thể xảy ra[2].

Có một thực tế là, sự có mặt của Thượng Quan Uyển Nhi góp công rất lớn trong việc khôi phục triều đại Lý Đường, cũng như những đóng góp của nàng cho nền văn học thời kỳ đó là không thể chối cãi.

Bài tựa của Yên Quốc Công Trương Duyệt viết trong "Phong Nhã chi thanh, Lưu ư lai diệp" có đoạn[1]:

Người đời khen tặng Uyển Nhi:

Khuê gian hữu kỳ nữ,
Ý thái mạn thanh tân.
Chấp xứng xứng thiên hạ,
Hoài thư thư Hán Tần.
Ân ân lao án độc,
Mạch mạch niệm li nhân.
Đạm đãng giang hồ viễn,
Thuỳ kham đạo khổ tân ?
  • Dịch:
Nữ nhi có bậc kỳ tài,
Dung nghi đẹp đẽ, văn bài thanh tân.
Tài năng thiên hạ khó cân,
Ghi tên sử sách, Hán Tần chẳng thua.
Công lao giúp nước phò vua,
Văn chương bình phẩm, cợt đùa, ngợi khen.
Hồng nhan bạc mệnh có tên,
"Nữ lưu cân quắc" ai quên được nào ?

Truyền thuyết[sửa | sửa mã nguồn]

Có rất nhiều câu chuyện được lưu truyền về Thượng Quan Uyển Nhi. Tương truyền trước khi bà sinh ra, Trịnh thị, mẹ của bà mơ thấy một người khổng lồ nói: "Đứa trẻ này sẽ bình lượng nhân sĩ trong thiên hạ". Vì câu nói này mà Trịnh thị cho rằng đứa trẻ sẽ là con trai. Khi sinh ra Uyển Nhi, bà không vui. Tuy nhiên Uyển Nhi có dung mạo xinh đẹp, lại thông minh lanh lợi. Sau này Uyển Nhi trở thành nội cung, giúp triều đình bình luận thi văn, thật sự là bình lượng nhân sĩ trong thiên hạ.[2]

Đối với câu chuyện về bông hoa đỏ trên trán Uyển Nhi, sau này đã trở thành biểu tượng của phụ nữ thời nhà Đường, có rất nhiều tích khác nhau. Có tích nói Uyển Nhi cùng với Trương Xương Thông, nam sủng của Võ Tắc Thiên gian díu bị bắt gặp, có tích nói nàng nhìn lén Đường Cao Tông, lại có tích nói nàng ghét việc nam sủng của Võ Tắc Thiên trêu chọc mình mà phản ứng, sau cùng bị Võ Tắc Thiên cho khắc hình xăm, ban tội chết. Khi sắp tử hình, Võ hậu bèn thay đổi chủ ý tha chết. Song đối với những tích này đều không có cơ sở để tin tưởng.

Câu chuyện tình của Thượng Quan Uyển Nhi và Chương Hoài Thái tử Lý Hiền cũng có nhiều tiêu bản được dân gian ca tụng. Tương truyền, khi vừa cập kê, Uyển Nhi đã đem lòng yêu mến Thái tử, nhưng Thái tử đã có thê thiếp, còn Uyển Nhi lại được Võ hậu trọng dụng. Sau này Lý Hiền bị biếm làm thứ dân, phải đi lưu đày ở Tam Châu. Uyển Nhi đến Tam Châu thăm Lý Hiền, giữa đường nghe tin Lý Hiền bị hại chết, liền làm một bài thơ tiếc thương Lý Hiền[2].

Phát hiện lăng mộ Thượng Quan Uyển Nhi[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 9 năm 2013, viện khảo cổ Thiểm Tây tuyên bố đã phát hiện được lăng mộ của Thượng Quan Uyển Nhi, trên mộ chí có đề "Cố Chiêu dung Đại Đường Thượng Quan Thị Minh."

Mộ nằm cách di chỉ thành Trường An chỉ khoảng 25 km, quy mô không lớn, vật bồi táng không nhiều. Chí văn gần một ngàn chữ, có ghi lại cuộc đời cũng như thân thế của Thượng Quan Chiêu dung. Căn cứ theo mộ chí, Thượng Quan Uyển Nhi được mai táng vào tháng 8 năm 710, tương ứng với tư liệu lịch sử.[2]

Năm 2014, toàn bộ văn tự trên mộ chí Thượng Quan Uyển Nhi được công bố, cũng đồng thời làm rõ tính chân thật của nhân vật lịch sử này. Theo mộ chí, Uyển Nhi 13 tuổi được phong làm Tài nhân của Đường Cao Tông, 42 tuổi sắc phong làm Chiêu dung của Đường Trung Tông. Bên cạnh đó, văn tự trên mộ chí còn kể lại việc Thượng Quan Uyển Nhi khuyên can Đường Trung Tông không lập An Lạc công chúa làm Hoàng Thái Nữ, thậm chí lấy cái chết can gián.

Các chuyên gia sử học đều cho rằng, mộ ký lần này đã giúp ích rất nhiều cho việc nghiên cứu cuộc đời Thượng Quan Uyển Nhi, càng giúp mọi người tiếp cận chân tướng thật sự trong lịch sử.[2]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă â Thượng Quan Uyển Nhi, nữ 'Thủ tướng' đầu tiên ở TQ, Vietnamnet, 10/10/2007
  2. ^ a ă â b c d đ e ê g h [1]Wiki Tiếng Trung Thượng Quan Uyển Nhi

Xem Thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]