Phi tần

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
John frederick lewis-reception1873.jpg

Phi tần (chữ Hán: 妃嬪, tiếng Anh: Imperial consort / Royal concubine), Thứ phi (次妃), Tần ngự (嬪御) là tên gọi chung cho nàng hầu, vợ lẽ của các vị quân chủ trong xã hội phong kiến phương Đông, như Hoàng đế, Quốc vương hay chúa Trịnh, chúa Nguyễn thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh trong lịch sử Việt Nam.

Phi tần mang danh phận thứ thiếp đứng dưới người vợ chính là Hoàng hậu hay Vương hậu, giữ trách nhiệm trông nom, cất đặt và thừa hành các công việc nội cung. Phi tần trong xã hội phong kiến là một tập đoàn người đặc biệt, nhận sự sủng ái của đế vương, giữ sự cân bằng quyền lực giữa các thế lực trong triều và mối hòa hiếu giữa các nước láng giềng, ảnh hưởng lớn đến cục diện chính trị. Phi tần mang nhiều danh phận với thứ bậc cao thấp khác nhau ở từng quốc gia và triều đại.

Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Hạ - Thương - Chu[sửa | sửa mã nguồn]

Trước thời nhà Hạ, chúa tể cai trị thiên hạ gọi là Thiên tử (天子), thuở sinh thời xưng là Hậu (), khi mất thì triều thần mới tôn thụy là Đế (), vợ chính của Thiên tử gọi là Phi (). Từ triều nhà Thương, Thiên tử xưng Vương (), vợ chính gọi là Hậu.

Lễ ký - Hôn nghi ghi lại chế độ nội cung nhà Chu: "Noi gương cổ nhân dưới Hậu, Thiên tử lập sáu cung, lấy ba Phu nhân, chín Tần, hai mươi bảy Thế phụ, tám mươi mốt Ngự thê."

  • Hậu (), giữ ngôi chủ quỹ nơi cung cấm, người bạn đời cùng đế vương thành đôi giai ngẫu.
  • Phu nhân (夫人), 3 người, xứng trang nghi phạm về ý tiết thuần mỹ, giai hàm nhất phẩm..
  • Tần (), 9 người, giáo hóa bốn mỹ đức là công, dung, ngôn, hạnh.
  • Thế phụ (世婦), 27 người, coi việc lễ tiết.
  • Ngự thê (御妻), trong Chu lễ chép là Nữ ngự (女御), 81 người, hầu thú thanh sắc, yến tẩm của quân vương.

Đây là những ghi chép bằng văn tự sớm nhất trong lịch sử phong kiến về chế độ nội cung.

Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Refusing the Seat - Anonymous painter during the Song dynasty.jpg

Hán thư - Ngoại thích truyện ghi lại, chế độ nội cung nhà Tây Hán ban đầu xếp đặt thứ bậc theo cách gọi của nhà Tần, mẹ Hoàng đế gọi là Hoàng thái hậu (皇太后), bà nội gọi là Thái hoàng thái hậu (太皇太后), vợ chính gọi là Hoàng hậu (皇后), nàng hầu có các bậc Phu nhân, lại gọi là Mỹ nhân, Lương nhân, Bát tử, Thất tử, Trưởng sử, Thiếu sử. Sang thời Vũ Đế mới đặt thêm danh vị Tiệp dư, Nghinh nga, Dung hoa, Sung y, thời Nguyên Đế lại thêm bậc Chiêu nghi, tất cả gồm 19 chức danh, chia thành 14 bậc:

  • Chiêu nghi (昭儀), bậc sánh Thừa tướng (丞相), lộc ngang tước Vương của chư hầu (诸侯王).
  • Tiệp dư (婕妤), bậc sánh Thượng khanh (上卿), lộc ngang Liệt hầu (列侯).
  • Nghinh nga (娙娥), lộc ngang Quan nội hầu (關內侯).
  • Dung hoa (傛華), bậc sánh Đại thượng tạo (大上造).
  • Mỹ nhân (美人), bậc sánh Thiếu thượng tạo (少上造).
  • Bát tử (八子), bậc sánh Trung canh (中更).
  • Sung y (充依), bậc sánh Tả canh (左更).
  • Thất tử (七子), bậc sánh Hữu thứ trưởng (右庶长).
  • Lương nhân (良人), bậc sánh Tả thứ trưởng (左庶长).
  • Trưởng sử (長使), bậc sánh Ngũ đại phu (五大夫).
  • Thiếu sử (少使), bậc sánh Công thừa (公乘).
  • Ngũ quan (五官).
  • Thuận thường (順常).
  • Vũ quyên (舞涓), Cộng hòa (共和), Ngu linh (娛靈), Bảo lâm (保林), Lương sử (良使), Dạ giả (夜者), gọi chung là Cung nhân (宮人).

Vợ chính của Hoàng thái tử nhà Tây Hán gọi là Hoàng thái tử phi (皇太子妃), nàng hầu có các bậc Lương đệ (良娣), Nhụ tử (孺子).

Đông Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Quang Vũ Đế định lại thứ bậc nội cung, dưới Hoàng hậu đặt chức Quý nhân (貴人), Mỹ nhân (美人), Cung nhân (宮人), Thái nữ (采女) phân chia giúp việc nội trị. Hoàn Đế, Linh Đế hoang dâm, từ phi tần đến kẻ hầu người hạ tới hai vạn người. Chiếu theo lệ xưa, hàng năm đều tuyển người đẹp nhập cung, gọi là giản trạch hay thái tuyển.

Hán nghi chú ghi lại: "Vào tháng 8 âm lịch hằng năm, triều đình cử lễ quan tinh thông tướng số tới các miền quê quanh kinh đô Lạc Dương tuyển chọn người đẹp đang độ xuân thì, tuổi từ 13 tới 20, nét mày thanh tú, cử chỉ đoan trang, tướng mạo cát lợi."

Tào Ngụy[sửa | sửa mã nguồn]

Đông Hán mất nước, Văn Đế bức Hán Hiến Đế nhường ngôi. Chế độ nội cung phân chia thứ bậc theo cách gọi từ thuở còn là Ngụy Vương, đến thời Minh Đế mới hoàn thiện:

  • Quý tần (貴嬪).
  • Phu nhân (夫人).
  • Thục phi (淑妃), bậc sánh Tướng quốc (相國), lộc ngang tước Vương của chư hầu (诸侯王).
  • Thục viên (淑媛), bậc sánh Ngự sử đại phu (御史大夫), lộc ngang Huyện công (縣公).
  • Chiêu nghi (昭儀), lộc ngang Huyện hầu (縣侯).
  • Chiêu hoa (昭華), lộc ngang Hương hầu (鄉侯).
  • Tu dung (修容), lộc ngang Đình hầu (亭侯).
  • Tu nghi (修儀), lộc ngang Quan nội hầu (關內侯).
  • Tiệp dư (婕妤).
  • Dung hoa (容華).
  • Mỹ nhân (美人).
  • Lương nhân (良人).

Nam Bắc triều[sửa | sửa mã nguồn]

Bắc Tề[sửa | sửa mã nguồn]

Lacquer painting over wood, Northern Wei.jpg

Chế độ nội cung hoàn thiện dưới thời Vũ Thành Đế với hệ thống tước hiệu phức tạp bậc nhất trong lịch sử các triều đại phong kiến:

  • Thục phi (淑妃), thứ bậc sánh cùng Tướng quốc.
  • Tả Nga anh (左娥英), Hữu Nga anh (右娥英), thứ bậc sánh cùng Thừa tướng.
  • Tả Chiêu nghi (左昭儀), Hữu Chiêu nghi (右昭儀), thứ bậc sánh cùng Đại phu.
  • Phu nhân (夫人), 3 người: Hoằng đức (弘德), Chính đức (正德), Sùng đức (崇德), thứ bậc sánh cùng Tam công.
  • Tần (), 9 người:
    • Quang du (光猷), Chiêu huấn (昭訓), Long huy (隆徽), thứ bậc sánh cùng Tam khanh.
    • Tuyên huy (宣徽), Ngưng huy (凝暉), Tuyên minh (宣明), Thuận hoa (順華), Ngưng hoa (凝華), Quang huấn (光訓), thứ bậc sánh cùng Lục khanh.
  • Thế phụ (世婦), 27 người: Quảng huấn (廣訓), Tu huấn (修訓), Tĩnh huấn (靜訓), Kính huấn (敬訓), Kính uyển (敬婉), Kính tín (敬信), Chiêu ninh (昭寧), Chiêu hoa (昭華), Uyển hoa (婉華), Phương hoa (芳華), Phương du (芳猷), Chính hoa (正華), Quang chính (光正), Mậu quang (茂光), Minh phạm (明範), Minh tín (明信), Minh thục (明淑), Hoằng du (弘猷), Hoằng huy (弘徽), Lệnh tắc (令則), Huy tắc (暉則), Huy phạm (暉範), Trinh phạm (貞範), Diễm nghi (艷儀), Diệu nghi (曜儀), Diệu đức (曜德), Hòa đức (和德), hàm tòng tam phẩm.
  • Ngự nữ (御女), 81 người: Mậu đức (茂德), Kính mậu (敬茂), Mậu phạm (茂範), Diệu phạm (妙範), Tu phạm (修範), Anh phạm (英範), Huy chương (暉章), Quỳnh chương (瓊章), Dao chương (瑤章), Lương viên (良媛), Lương tín (良信), Chính tín (正信), Nhu hoa (柔華), Tư nhu (思柔), Lệnh nghi (令儀), Tú nghi (秀儀), Thận nghi (慎儀), Diệu nghi (妙儀), Uyển nghi (婉儀), Tu tĩnh (修靜), Mậu nghi (茂儀), Nhuận nghi (潤儀), Lệ nghi (麗儀), Hoằng nghi (弘儀), Túc nghi (肅儀), Mục nghi (穆儀), Mục khuê (穆閨), Mục hoa (穆華), Minh ý (明懿), Sùng minh (崇明), Minh huấn (明訓), Minh diễm (明艷), Kính thuận (敬順), Sùng kính (崇敬), Tu kính (修敬), Kính ninh (敬寧), Chiêu thuận (昭順), Chiêu dung (昭容), Chiêu thận (昭慎), Mục quang (穆光), Diệu quang (曜光), Quang phạm (光範), Nội phạm (內範), Diễm quang (艷光), Viên quang (媛光), Bành viên (彭媛), Túc dung (肅容), Tĩnh túc (靜肅), Túc khuê (肅閨), Hoài thuận (懷順), Hoài đức (懷德), Trinh ý (貞懿), Trinh ngưng (貞凝), Trinh mục (貞穆), Trinh viên (貞媛), Trinh thận (貞慎), Hoằng thận (弘慎), Huy thục (徽淑), Huy nga (徽娥), Hoằng diễm (弘艷), Diễm hoa (艷華), Uyển đức (婉德), Minh uyển (明婉), Diễm uyển (艷婉), Phương uyển (芳婉), Ngưng uyển (凝婉), Tu viên (修媛), Tu lễ (修禮), Anh thục (英淑), Thục ý (淑懿), Thục y (淑猗), Thừa nhàn (承閒), Tu nhàn (修閒), Nhàn hoa (閒華), Lệ tắc (麗則), Nhu tắc (柔則), Lương tắc (良則), Diệu tắc (妙則), Huấn thành (訓成), Ninh huấn (寧訓), hàm chính tứ phẩm.
  • Tài nhân (才人), Thái nữ (采女), không hạn định.

Bắc Chu[sửa | sửa mã nguồn]

Tuyên Đế lập Hoàng hậu gồm 5 người là Thiên Nguyên Đại Hoàng hậu (天元大) Dương Lệ Hoa, Thiên Đại Hoàng hậu (天大) Chu Mãn Nguyệt, Thiên Trung Đại Hoàng hậu (天中大) Trần Nguyệt Nghi, Thiên Tả Đại Hoàng hậu (天左大) Uất Trì Sí Phồn, Thiên Hữu Đại Hoàng hậu (天右大) Nguyên Lạc Thượng.

Phẩm cấp các phi tần trong nội đình:

  • Phu nhân (夫人), 3 người.
  • Dặc (), 3 người.
  • Tần (), 6 người.
  • Ngự viên (御媛).
  • Ngự uyển (御婉).

Tùy - Đường[sửa | sửa mã nguồn]

Tùy[sửa | sửa mã nguồn]

虢国夫人游春图.jpg

Tùy thư ghi lại, Văn Đế mở nghiệp, phi tần khi ấy chỉ vài người đều thuộc dòng dõi trâm anh, con em các bậc huân thuần cung tiến, nhà vua cũng ít dịp được gần gũi do bà nguyên phối có tính ghen tuông:

  • Tần (), 3 người, giáo hóa bốn mỹ đức là công, dung, ngôn, hạnh, hàm chính tam phẩm.
  • Thế phụ (世婦), 9 người, coi việc lễ tiết, hàm chính ngũ phẩm.
  • Ngự nữ (御女), 38 người, coi việc dệt gấm, thêu hoa, hàm chính thất phẩm.

Lại theo điển lệ từ đời Tần - Hán đặt chức nữ quan Lục thượng (六尚) giáo hóa điển phạm.

Nhân Thọ năm thứ 2 (602), Văn Hiến Hoàng hậu qua đời, nhà vua sa vào mỹ sắc, từ cung cấm chọn ra những bậc tài sắc ban phong các chức phi tần:

  • Quý nhân (貴人), 3 người.
  • Tần (), 9 người.
  • Thế phụ (世婦), 27 người.
  • Ngự nữ (御女), 81 người.

Dạng Đế hoang dâm, mệnh thiên hạ phải cung tiến người đẹp để thỏa thú vui vầy, trở thành khuôn thước cho tam cung lục viện của các bậc đế vương sau này:

  • Quý phi (貴妃), Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃), hợp gọi là Phu nhân (夫人), hàm chính nhất phẩm.
  • Thuận nghi (順儀), Thuận dung (順容), Thuận hoa (順華), Tu nghi (修儀), Tu dung (修容), Tu hoa (修華), Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung hoa (充華), hợp gọi là Tần (九嬪), hàm chính nhị phẩm.
  • Tiệp dư (婕妤), 10 người, hàm chính tam phẩm.
  • Mỹ nhân (美人), Tài nhân (才人), hợp gọi là Thế phụ (世婦), 15 người, hàm chính tứ phẩm.
  • Bảo lâm (寶林), 24 người, hàm chính ngũ phẩm.
  • Ngự nữ (御女), 24 người, hàm chính lục phẩm.
  • Thái nữ (采女), 37 người, hàm chính thất phẩm.
  • Thừa y (承衣), Đao nhân (刀人), không hạn định.

Đường[sửa | sửa mã nguồn]

Đường thư ghi lại, Cao Tổ mở nghiệp, nội cung noi theo Chu lễ mà phân chia thứ bậc:

  • Quý phi (貴妃), Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃), Hiền phi (賢妃), hợp gọi là Phu nhân (夫人), hàm chính nhất phẩm.
  • Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu viên (昭媛), Tu nghi (修儀) Tu dung (修容), Tu viên (修媛), Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung viên (充媛), hợp gọi là Tần (), hàm chính nhị phẩm.
  • Thế phụ (世婦), 27 người:
    • Tiệp dư (婕妤), 9 người, hàm chính tam phẩm.
    • Mỹ nhân (美人), 9 người, hàm chính tứ phẩm.
    • Tài nhân (才人), 9 người, hàm chính ngũ phẩm.
  • Ngự thê (御妻), 81 người:
    • Bảo lâm (寶林), 27 người, hàm chính lục phẩm.
    • Ngự nữ (御女), 27 người, hàm chính thất phẩm.
    • Thái nữ (采女), 27 người, hàm chính bát phẩm.

Cao Tổ truy tặng bà thứ thất quá cố Mạc Lệ Phương làm Quý tần (貴嬪).

Vĩnh Huy năm thứ 6 (655), Cao Tông toan lập người thiếp yêu của Thái Tông là Võ Mỵ làm Thần phi (宸妃) nhưng sự không thành.

Long Sóc năm thứ 2 (662), định lại thứ bậc nội cung:

  • Tán đức (贊德), 2 người.
  • Tuyên nghi (宣儀), 4 người.
  • Thừa khuê (承閨), 5 người.
  • Thừa chỉ (承旨), 5 người.
  • Vệ tiên (衛仙), 6 người.
  • Cung phụng (供奉), 8 người.
  • Thị trất (侍櫛), 20 người.
Zhou Fang. Court Ladies Wearing Flowered Headdresses. (46x180) Liaoning Provincial Museum, Shenyang..jpg

Minh Hoàng những năm Khai Nguyên (713-741) đắm chìm vào đám mê vân sắc dục, chuộng thú phong nguyệt nơi ba ngàn giai lệ điểm chuốt sắc hương. Khai Nguyên năm thứ 12 (724), nhà vua truất bà nguyên phối họ Vương, ban dụ định lại thứ bậc nội cung:

  • Huệ phi (惠妃), Lệ phi (麗妃), Hoa phi (華妃), xứng trang nghi phạm về ý tiết thuần mỹ, giai hàm nhất phẩm.
  • Thục nghi (淑儀), Đức nghi (德儀), Hiền nghi (賢儀), Thuận nghi (順儀), Uyển nghi (婉儀), Phương nghi (芳儀), giáo hóa bốn mỹ đức là công, dung, ngôn, hạnh, giai hàm nhị phẩm.
  • Mỹ nhân (美人), 4 người, coi việc lễ tiết, giai hàm tam phẩm.
  • Tài nhân (才人), 7 người, hầu thú thanh sắc, yến tẩm của quân vương, giai hàm tứ phẩm.
  • Thượng cung (尚宮), Thượng nghi (尚儀), Thượng phục (尚服), 6 người, giai hàm ngũ phẩm.
  • Tư quan (司官), Điển quan (典官), theo cựu lệ mà xếp đặt giai hàm từ lục phẩm trở xuống.

Thiên Bảo năm thứ 4 (745), nhà vua mê đắm người con dâu là trang khuynh quốc Dương Thái Chân, bất chấp đạo luân thường lập bà làm Quý phi.

Túc Tông nối ngôi khôi phục chế độ nội cung thuở lập quốc.

Lệ gia tôn cho nội cung tiền triều, phi tần sinh hoàng nam tôn Thái phi (太妃), sinh hoàng nữ tôn Thái nghi (太儀).

Vợ chính Hoàng thái tử gọi là Hoàng thái tử phi (皇太子妃), nàng hầu có các bậc:

  • Lương đệ (良娣), 2 người, giai hàm tam phẩm.
  • Lương viên (良媛), 6 người, giai hàm ngũ phẩm.
  • Thừa huy (承徽), 10 người, giai hàm lục phẩm.
  • Chiêu huấn (昭訓), 16 người, giai hàm thất phẩm.
  • Phụng nghi (奉儀), 24 người, giai hàm cửu phẩm.

Các tông thất được phong Vương, thê thiếp đều gia ân cáo mệnh theo tước chồng, các bà Chiêu Thành, Trang Hiến thuở tiềm để đều phong là Nhụ nhân (孺人).

Tống - Kim[sửa | sửa mã nguồn]

Tống[sửa | sửa mã nguồn]

Chế độ nội cung nhà Tống ban đầu phân chia thứ bậc theo cách gọi của nhà Đường, được hoàn thiện dưới thời Chân Tông:

  • Quý phi (貴妃), Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃), Hiền phi (賢妃), hàm chính nhất phẩm.
  • Thái nghi (太儀), Quý nghi (貴儀), Thục nghi (淑儀), Thục dung (淑容), Thuận nghi (順儀), Thuận dung (順容), Uyển nghi (婉儀), Uyển dung (婉容), hàm tòng nhất phẩm.
  • Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu viên (昭媛), Tu nghi (修儀) Tu dung (修容), Tu viên (修媛), Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung viên (充媛), hàm chính nhị phẩm.
  • Tiệp dư (婕妤), hàm chính tam phẩm.
  • Mỹ nhân (美人), hàm chính tứ phẩm.
  • Tài nhân (才人), Quý nhân (貴人), hàm chính ngũ phẩm.

Minh Đạo nguyên niên (1032), sách tặng thân sinh của Nhân Tông là bà họ Lý làm Thần phi (宸妃).

Empress of Renzong of Song.jpg

Lệ cung nữ thừa hạnh được ban làm Ngự thị (御侍), Tử hà bí (紫霞帔), Hồng hà bí (紅霞帔), lại gia phong thêm vị hiệu của bậc cáo mệnh như Quốc phu nhân (國夫人), Quận quân (郡君), Huyện quân (縣君).

Hậu Thục[sửa | sửa mã nguồn]

Quảng Chính năm thứ 3 (941), chúa đất Hậu ThụcMạnh Sưởng nhân yến hội tiết Thượng nguyên định lệ thứ bậc cung tần:

  • Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu hoa (昭華).
  • Bảo phương (保芳), Bảo hương (保香), Bảo y (保衣).
  • An thần (安宸), An tất (安蹕), An tình (安情).
  • Tu dung (修容), Tu viên (修媛), Tu quyên (修娟).

Kim[sửa | sửa mã nguồn]

Chế độ nội cung nhà Kim ban đầu phân chia thứ bậc theo cách gọi của nhà Đường, được hoàn thiện vào niên hiệu Trinh Hựu dưới thời Tuyên Tông:

  • Nguyên phi (元妃), Quý phi (貴妃), Chân phi (真妃), Thục phi (淑妃), Lệ phi (麗妃), Nhu phi (柔妃).
  • Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu viên (昭媛), Tu nghi (修儀) Tu dung (修容), Tu viên (修媛), Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung viên (充媛).
  • Tiệp dư (婕妤).
  • Lệ nhân (麗人), Tài nhân (才人).
  • Thuận nghi (順儀), Thục hoa (淑華), Thục nghi (淑儀).

Hải Lăng Vương đặt 12 mỹ hiệu cho các phi tử nơi cung cấm là Nguyên phi (元妃), Xu phi (姝妃), Huệ phi (惠妃), Quý phi (貴妃), Hiền phi (賢妃), Thần phi (宸妃), Lệ phi (麗妃), Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃), Chiêu phi (昭妃), Ôn phi (溫妃), Nhu phi (柔妃).

Minh[sửa | sửa mã nguồn]

Thái Tổ năm Hồng Vũ thứ 5 (1372) ban chỉ dụ định thứ bậc nội cung. Bậc phi lấy Quý phi kế dưới Hoàng hậu có danh phận cao nhất, lại đặt Hiền phi (賢妃), Thục phi (淑妃), Trang phi (莊妃), Kính phi (敬妃), Huệ phi (惠妃), Thuận phi (順妃), Khang phi (康妃), Ninh phi (寧妃) lấy các mỹ từ "Hiền", "Thục", "Trang", "Kính"... làm tên hiệu mà phân biệt ngôi thứ. Dưới hàng phi là các cung tần Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Tiệp dư (婕妤), Quý nhân (貴人), Mỹ nhân (美人).

Cảnh Thái năm thứ 6 (1456), Đại Tông lập bà phi họ Đường làm Hoàng quý phi, Anh Tông phục vị lại phế đi. Hiến Tông năm Thành Hóa thứ 2 (1466) ngự ban cho Vạn Quý phi huy hiệu "Hoàng", gọi là Hoàng quý phi (皇貴妃), từ đó lấy Hoàng quý phi là danh phận cao quý nhất của tần phi.

Gia Tĩnh năm thứ 10 (1531), Thế Tông dựa theo Chu lễ đặt thêm Cửu tần, gồm Đức tần (德嬪), Hiền tần (賢嬪), Trang tần (莊嬪), Lệ tần (麗嬪), Huệ tần (惠嬪), An tần (安嬪), Hòa tần (和嬪), Hy tần (僖嬪), Khang tần (康嬪), danh phận dưới phi.

Vợ chính của Hoàng thái tử gọi là Hoàng thái tử phi (皇太子妃), nàng hầu có các bậc Tài nhân (才人), Tuyển thị (選侍), Thục nữ (淑女).

Thanh[sửa | sửa mã nguồn]

《心写治平》贵妃部分.jpg

Lúc đầu triều, nhà Thanh chưa định chế độ nội cung. Theo lệ cũ từ thời Hậu Kim, hậu phi xưng hiệu Phúc tấn (福晋) và Cách cách (格格), vợ chính gọi là Đại phúc tấn (大福晉). Hoàng Thái Cực năm Sùng Đức nguyên niên (1636) lập Đại phúc tấn Triết Triết làm Thanh Ninh cung Hoàng hậu (清寧宮皇后), tấn phong bốn vị Trắc phúc tấn làm Quan Thư cung Thần phi (關雎宮宸妃), Lân Chỉ cung Quý phi (麟趾宮貴妃), Diễn Khánh cung Thục phi (衍慶宮淑妃), Vĩnh Phúc cung Trang phi (永福宮莊妃).

Năm Thuận Trị thứ 15 (1657), theo kiến nghị của lễ quan mới ban dụ định phẩm cấp phi tần:

  • Càn Thanh cung (乾清宮):
    • Phu nhân (夫人), 1 người.
    • Thục nghi (淑儀), 1 người.
    • Uyển thị (婉侍), 6 người.
    • Nhu uyển (柔婉), Phương uyển (芳婉), 30 người.
  • Từ Ninh cung (慈寧宮):
    • Trinh dung (貞容), 1 người.
    • Thận dung (慎容), 2 người.
    • Cần thị (勤侍), không hạn định nhân số.

Theo Thanh sử cảo, sau đời Khang Hy chế độ nội cung mới được hoàn chỉnh:

  • Hoàng quý phi (皇貴妃), 1 người.
  • Quý phi (貴妃), 2 người.
  • Phi (), 4 người.
  • Tần (), 6 người.
  • Quý nhân (貴人), không hạn định.
  • Thường tại (常在), không hạn định.
  • Đáp ứng (答應), không hạn định.
  • Quan nữ tử (官女子), không hạn định.

Chiểu theo lệ định đương thời, trước đại hôn tuyển chọn 8 cung nữ có nhan sắc cùng phẩm hạnh tham dạy các bí thuật phòng the, gọi là Tư trướng (司帳), Tư tẩm (司寝), Tư nghi (司儀), Tư môn (司門).

Hoàng quý phi đến Tần tôn kính gọi là "nương nương", được ban quyền làm chủ một cung thất trong nội đình. Quý nhân đến Đáp ứng gọi là "tiểu chủ", riêng Quan nữ tử chỉ những cung nữ được sủng hạnh. Phi tần được tuyển chọn từ những Tú nữ (秀女) tham gia tuyển tú hoặc con gái các dòng dõi công thần. Thứ bậc giữa họ còn được phân định một cách không chính thức theo thánh sủng, mỹ hiệu được ban tặng cùng xuất thân gia thế, theo thứ tự là Mãn quân kỳ, Mông quân kỳ và Hán quân kỳ.

Triều Tiên[sửa | sửa mã nguồn]

Princess Consort Sunheon.JPG

Nội mệnh phụ nhà Triều Tiên ban đầu xếp đặt thứ bậc theo cách gọi của tiền triều Cao Ly, Thái Tổ định lệ gọi mẹ vua là Vương đại phi (왕대비, 王大妃), vợ chính tấn phong tước Phi, lại lấy các mỹ từ như "Tiết", "Hiển", "Tĩnh"... làm huy hiệu, gọi là Tiết phi (절비, 節妃), Hiển phi (현비, 顯妃) hay Tĩnh phi (정비, 靜妃), sau khi mất đều truy phong thụy hiệu Vương hậu (왕후, 王后). Nàng hầu gọi là Cung chúa (궁주, 宮主), Ông chúa (옹주, 翁主), đến năm Thái Tổ thứ 6 (1397) lại đặt thêm các danh vị Hiền nghi (현의, 賢儀), Thục nghi (숙의, 淑儀), Tán đức (찬덕, 贊德), Thuận thành (순성, 順成).

Thế Tông ban dụ định lại thứ bậc ở nội đình, vợ chính của vua đổi gọi làm Vương phi (왕비, 王妃), tôn kính gọi là Trung điện (중전, 中殿), kế dưới định lệ thứ bậc nội mệnh phụ từ chính nhất phẩm đến tòng cửu phẩm chia hai bậc chính là nội quan và cung quan. Nội quan thuộc hàng Tần được ban một mỹ hiệu khi sắc phong, như Hy tần (희빈, 禧嬪), Thục tần (숙빈, 淑嬪), Ánh tần (영빈, 暎嬪), từ Quý nhân đến Thục viên lấy họ mà phân biệt với những nội quan cùng danh phận. Sau án Trương Hy tần dùng thuật phù thủy mưu hại Nhân Hiển Vương hậu, Túc Tông ban chỉ dụ cấm các hậu cung trở thành Trung điện. Các nội quan là thành viên của vương thất:

  • Tần (, ), hàm chính nhất phẩm.
  • Quý nhân (귀인, 貴人), hàm tòng nhất phẩm.
  • Chiêu nghi (소의, 昭儀), hàm chính nhị phẩm.
  • Thục nghi (숙의 淑儀), hàm tòng nhị phẩm.
  • Chiêu dung (소용, 昭容), hàm chính tam phẩm.
  • Thục dung (숙용, 淑容), hàm tòng tam phẩm.
  • Chiêu viên (소원, 昭媛), hàm chính tứ phẩm.
  • Thục viên (숙원, 淑媛), hàm tòng tứ phẩm.

Dưới nội quan còn có cung quan từ chính ngũ phẩm đến tòng cửu phẩm, họ là các Thượng cung (상궁, 尙宮) và Nội nhân (나인, 內人) giữ nhiệm vụ hầu hạ nhà vua và các thành viên trong vương thất. Các cung nữ được nhà vua sủng hạnh được tấn phong nội quan hoặc Thừa ân Thượng cung (승은상궁, 承恩尙宮), là danh phận tôn quý đứng đầu bậc cung quan. Bạo chúa Yên Sơn Quân hoang dâm vô độ, tuyển chọn trên khắp cả nước những giai nhân tuyệt sắc sung vào nội mệnh phụ, gọi là các nhạc kỹ Hưng thanh (흥청, 興淸), lại đặt thêm các bậc cung tần Thục hoa (숙화, 淑華), Lệ uyển (여완, 麗婉), Lệ viên (여원, 麗媛), Nhàn nga (한아, 閑娥). Trung Tông phản chính, các danh hiệu trên đều bị phế bỏ.

Nội mệnh phụ hầu hạ Vương thế tử ở Đông cung:

  • Vương thế tử tần (왕세자빈, 王世子嬪), vợ chính của Vương thế tử, tôn kính gọi là Tần cung (빈궁, 嬪宮).
  • Lương đệ (양제, 良娣), hàm tòng nhị phẩm.
  • Lương viên (양원, 良媛), hàm tòng tam phẩm.
  • Thừa huy (승휘, 承徽), hàm tòng tứ phẩm.
  • Chiêu huấn (소훈, 昭訓), hàm tòng ngũ phẩm.
  • Thủ khuê (수규, 守閨), Thủ tắc (수칙, 守則), hàm tòng lục phẩm.

Nhật Bản[sửa | sửa mã nguồn]

Hoàng cung[sửa | sửa mã nguồn]

Asako Kujo.jpg

Thời kỳ Heian là đỉnh cao của trung ương tập quyền khi đạo Khổng Mạnh và những nét phồn hoa trong văn hiến du nhập từ nhà Đường với trung tâm quyền lực là dòng dõi Fujiwara quyền quý. Hoàng hậu và phi tần xuyên suốt thời kỳ Heian và kéo dài đến lịch sử cận đại đều là những hậu duệ của dòng tộc này.

  • Hoàng hậu (こうごう 皇后), đích phu nhân của Thiên hoàng, mang nhã xưng Trung cung (中宮) hay Thu cung (長の宮) do tiếp thu điển cố từ Trung Hoa. Dưới triều Thiên Hoàng Ichijō, dù đã lập chính thất nhưng trước ảnh hưởng từ Quan bạch Michinaga quyền uy bậc nhất triều đình, ngài đã tấn phong ái nữ của Michinaga làm hậu, tôn hiệu là Trung cung (ちゅうぐう 中宮), còn bà nguyên phối đổi thành Hoàng hậu cung (皇后宮), khởi nguồn cho tục đa hậu trong lịch sử Nhật Bản.
  • Nữ ngự (にょうご 女御), những cung phi giữ ngôi cao nơi cung cấm, giai hàm từ bậc chính nhị vị xuống đến tòng tứ vị, xuất thân con gái trong tông thất hay thiên kim của các quan đại thần dòng dõi Fujiwara quyền quý. Giới quý tộc cung đình thời Heian thường lấy tên cung thất để phân biệt các bà phi đương triều như Thừa Hương điện Nữ ngự (承香殿女御), Đằng Hồ Nữ ngự (藤壺女御), cũng có trường hợp gọi theo chức quan của cha như Tả Đại thần Nữ ngự (左大臣女御) hay các hoàng nữ tôn hiệu là Vương Nữ ngự (王女御).
  • Canh y (こうい 更衣), cung tần của Thiên hoàng, giai hàm từ bậc chính tứ vị trở xuống, xuất thân thiên kim của công khanh và sỹ đại phu.
  • Ngự Tức sở (みやすんどころ 御息所), danh vị của những bà nội cung bậc thấp đã sinh con nối dõi cho hoàng thất.
  • Ngự Hạp điện Biệt đương (みくしげとののべっとう 御匣殿別当), nữ quan hầu việc phục sức.
  • Thượng thị (ないしのかみ 尚侍), trưởng quan của Nội thị ty hầu cận Thiên hoàng, danh vị này là sự ân sủng đặc biệt chỉ dành cho những thiên kim, mệnh phụ thuộc dòng dõi Fujiwara.
  • Điển thị (ないしのすけ 典侍), phó quan của Nội thị ty hầu cận Thiên hoàng. Thời kỳ tôn sùng võ đạo khi dòng dõi Mạc chúa nắm quyền cai trị, cung nhân thừa hạnh chỉ được ân tứ Điển thị hoặc Quyền Điển thị (権典侍).

Mạc phủ[sửa | sửa mã nguồn]

Chiyoda Ooku Hanami.jpg

Thời kỳ Mạc phủ Tokugawa, nội cung thành Edo được biết đến với tên gọi Ōoku (Đại áo, おおおく, 大奥), một xã hội thu nhỏ tập hợp hơn một ngàn nữ nhi, được thành lập bởi Shōgun Hidetada. Từ người vợ chính thất tới các cung tần mỹ nữ, người hầu kẻ hạ trong Ōoku gọi chung là Áo nữ trung (おくじょちゅう, 奥女中), giữ nhiệm vụ phụng sự Tướng quân và gia tộc Tokugawa. Trong đó chỉ một số ít các cung nhân được hưởng ân huệ diện kiến Tướng quân, số còn lại chỉ là hạng hầu bộc chuyên nấu nướng, may vá và những việc nặng nhọc khác. Người vợ chính của Tướng quân gọi là Ngự đài sở (みだいどころ, 御台所) mang danh phận tôn quý nhất, đứng trên hết thảy trong Ōoku. Tuy vậy quyền lực thực tế lại thuộc về các nữ quan tổng quản, những người chịu trách nhiệm trông nom việc nội chính. Các cung nữ có nhan sắc cùng phẩm hạnh đoan trang theo hầu Ngự đài sở gọi là Trung lạp (ちゅうろう, 中臈), được cất nhắc làm nàng hầu của Shōgun. Nàng hầu sinh được con trai nối dõi gọi là Ngự bộ ốc dạng (おへやさま, 御部屋様), sinh con gái gọi là Ngự phúc dạng (おはらさま, 御腹様), hoặc trở thành vợ lẽ chính thức.

Vợ chính và hầu lẽ của Shōgun quá cố, theo điển lệ của giới quý tộc Nhật Bản, được Thiên triều và Mạc phủ ban phong các pháp danh, xuống tóc và lui về thiền tự tu hành như Thiên Chương viện (てんしょういん, 天璋院), vợ chính của Iesada, Tĩnh Khoan viện cung (せいかんいんのみや, 静寛院宮), vợ chính của Iemochi.

Các tổng quản phụng sự gia tộc Mạc chúa chịu trách nhiệm trông nom việc nội chính:

  • Thượng lạp Ngự niên ký (じょうろうおとしより, 上臈御年寄), con gái các dòng dõi huân thần tại kinh đô Kyoto bồi giá theo chính thất Ngự đài sở, bảo trợ lễ nghi và giáo hóa các cung nhân.
  • Ngự niên ký (おとしより, 御年寄), xuất thân từ tầng lớp Samurai quyền quý, nắm thực quyền cất đặt sự vụ trong Ōoku.

Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

Lý - Trần[sửa | sửa mã nguồn]

Dương Vân Nga.JPG

Đại Việt thông sử do Lê Quý Đôn biên soạn có đoạn viết:

.

Tục đa hậu của tiền nhân trái với lễ tiết rạch ròi giữa vợ đích, vợ thứ của đạo Khổng Mạnh, sử gia Lê Văn Hưu nhận xét:

.

Lý Thần Tông tháng hai năm Thiên Thuận nguyên niên sách lập con gái của Điện tiền Chỉ huy sứ Lý Sơn là Lý thị làm Lệ Thiên Hoàng hậu (儷天皇后)[10][11]. Do sự tiếp thu đạo Khổng Mạnh và lễ giáo cung đình phương Bắc hoặc bản thân tục đa hậu của tiền nhân vốn gây nhiều hệ lụy, các bậc Thiên tử trời Nam sau này chỉ lập một Hoàng hậu, giữ nết thuận tòng mà coi việc nội trị, tề chỉnh nghi lễ chốn cung nghiêm.

Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lý ghi lại, năm Càn Phu Hữu Đạo thứ ba, Thái Tông ban chỉ dụ đặt phẩm cấp các cung nữ, Hoàng hậu và phi tần mười ba người, Ngự nữ (御女) mười tám người, Nhạc kỹ (樂妓) hơn trăm người[12]. Nội cung có bậc Nguyên phi (元妃)[13] đứng đầu các cung thiếp, chúng thiếp có các Thứ phi (次妃) , lại gọi là Thần phi (宸妃)[14], Quý phi (貴妃), Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃), Hiền phi (賢妃)[15] và các Phu nhân (夫人). Hoàng hậu và phi tần lệ được ban hai mỹ từ làm huy hiệu, như Lý Thần Tông có ba người thiếp yêu là Cảm Thánh Phu nhân (感聖), Nhật Phụng Phu nhân (日奉), Phụng Thánh Phu nhân (奉聖).

Họ Trần lập Hoàng hậu đều lấy chị em con chú con bác cùng họ, như các bà Nguyên Thánh Thiên Cảm (元聖天感), Khâm Từ Bảo Thánh (欽慈保聖), Thuận Thánh Bảo Từ (順聖保慈), Hiến Từ Tuyên Thánh (憲慈宣聖) và Huy Từ Tá Thánh (徽慈佐聖) đều là con gái trong tông thất. Chế độ nội cung ban đầu xếp đặt thứ bậc theo cách gọi của nhà Lý. Anh Tông đặt thêm hiệu vị cho các giai nhân nơi lầu quỳnh gác ngọc, như Bố lãm (㚴㜮) họ Vương được yêu quý mà sinh Công chúa Huệ Chân. Hai chị em họ Lê là cô của Lê Quý Ly, với vẻ đẹp sắc nước hương trời được Minh Tông sủng ái hơn cả. Người chị là Minh Từ (明慈)[16], em gái cùng mẹ với bà Hiến Từ[17], được yêu chiều mà sinh ra Hiến Tông và Nghệ Tông, lấy làm Anh Tư Nguyên phi (英姿元妃)[18] đứng đầu các cung thiếp. Người em là Đôn Từ (惇慈)[19], được kén làm Sung viên (充媛), sinh ra Duệ Tông, sau được sách tặng Quang Hiến Thần phi (光憲宸妃)[20].

Lê - Trịnh[sửa | sửa mã nguồn]

Nhà Lê sơ có lệ không lập Hoàng hậu, chỉ lấy bậc Quý phi đứng đầu giúp việc nội trị. Trong Đại Việt thông sử có đoạn viết: "Triều Lê ta gia pháp thuận đạo cương thường, kén chọn phi tần tất lấy con gái các dòng dõi công thần cùng con nhà hiền lương, mà lễ tiết phân biệt, tôn ty rạch ròi, không có cái tệ bất chính chốn buồng the của đời trước. Từ Thái Tổ không lập Hoàng hậu, lại trải năm đời vua, quen lấy đó làm phép thường. Các bà Cung Từ (恭慈), Tuyên Từ (宣慈), Quang Thục (光淑), Huy Gia (徽嘉) đều do tự quân lên nối ngôi mà tôn hiệu."

Khâm định Việt sử thông giám cương mục ghi lại, Thánh Tông niên hiệu Hồng Đức (1470 - 1497) định rõ thứ bậc ở nội cung về danh phận cùng lệ cấp điền lộc, truy phong và ấm phong:

  • Tam phi (三妃) tức Quý phi (貴妃), Minh phi (明妃), Kính phi (敬妃). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 30 mẫu, ruộng 300 mẫu, bãi trồng dâu 60 mẫu, ruộng tế tự 150 mẫu. Truy phong nhị đại, cha phong Tả Đô đốc (左都督), mẹ phong Đoan nhân (端人), ông nội phong Đô đốc Đồng tri (都督同知), bà nội phong Thuận nhân (順人).
  • Cửu tần (九嬪):
    • Tam chiêu (三昭) tức Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu viên (昭媛). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 24 mẫu, ruộng 200 mẫu, bãi trồng dâu 50 mẫu, ruộng tế tự 100 mẫu. Truy phong nhất đại, cha phong Đô đốc Đồng tri (都督同知), mẹ phong Thuận nhân (順人).
    • Tam tu (三修) tức Tu nghi (修儀) Tu dung (修容), Tu viên (修媛). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 21 mẫu, ruộng 150 mẫu, bãi trồng dâu 45 mẫu, ruộng tế tự 90 mẫu. Truy phong nhất đại, cha phong Đô đốc Thiêm sự (都督僉事), mẹ phong Thục nhân (淑人).
    • Tam sung (三充) tức Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung viên (充媛). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 20 mẫu, ruộng 100 mẫu, bãi trồng dâu 30 mẫu, ruộng tế tự 80 mẫu. Truy phong nhất đại, cha phong Đô đốc Chỉ huy sứ (都督指揮使), mẹ phong là Trinh nhân (貞人).
  • Lục chức (六職) tức sáu chức cung giai là Tiệp dư (婕妤), Dung hoa (容華), Tuyên vinh (宣榮), Tài nhân (才人), Lương nhân (良人), Mỹ nhân (美人). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 18 mẫu, ruộng 70 mẫu, bãi trồng dâu 15 mẫu, ruộng tế tự 70 mẫu. Truy phong nhất đại, cha phong Tổng tri (總知), mẹ phong Huy nhân (徽人).

Nguyễn[sửa | sửa mã nguồn]

NamPhuong.jpg

Nhà Nguyễn theo lệ cũ nhà Lê sơ, để khuyết Chính cung nhằm tránh mối họa ngoại thích tiếm quyền, trừ các bà Thừa Thiên, người vợ tào khang theo phò Cao Tổ từ thuở hàn vi và Nam Phương, Hoàng hậu cuối cùng của chế độ phong kiến Việt Nam. Từ Thánh Tổ đến Hoằng Tông chỉ kén người hiền đức giữ ngôi Phi đứng đầu giúp việc nội trị. Riêng bà Lệ Thiên là trường hợp đặc biệt, với danh phận hoàng tẩu của tân quân Hiệp Hòa được tôn huy hiệu Khiêm Hoàng hậu (謙皇后) theo cố mệnh của tiên đế Dực Tông.

Nội các triều Nguyễn - Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ ghi lại, vào đầu thời Nguyễn, thứ bậc nội cung được quy định: "Lúc quốc sơ định lệ cung giai. Tam phi là Quý phi, Minh phi, Kính phi. Tam tu là Tu nghi, Tu dung, Tu viên. Cửu tần là Quý tần, Hiền tần, Trang tần, Đức tần, Thục tần, Huệ tần, Lệ tần, An tần, Hòa tần. Tam chiêu là Chiêu nghi, Chiêu dung, Chiêu viên. Tam sung là Sung nghi, Sung dung, Sung viên. Lục chức là Tiệp dư, Dung hoa, Nghi nhân, Tài nhân, Linh nhân, Lương nhân."

Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), Thánh Tổ có chỉ dụ định lại thứ bậc ở nội cung: "Nay theo gương cổ nhân, đặt chín bậc phi tần ở nội cung, khiến cho chốn khuê môn trật tự phân minh, phong hóa tôn nghiêm, nối đến muôn đời. Từ hàng nhất giai trở lên thì đặt Hoàng quý phi giúp Hoàng hậu là ngôi chủ quỹ trong cung, cai quản mẫu mực sáu viện, giúp việc nội trị, giữ nghiêm nội chính."

  • Quý phi (貴妃), Hiền phi (賢妃), Thần phi (宸妃) làm bậc nhất hay Nhất giai phi (一階妃).
  • Đức phi (德妃), Thục phi (淑妃), Huệ phi (惠妃) làm bậc nhì hay Nhị giai phi (二階妃).
  • Quý tần (貴嬪), Hiền tần (賢嬪), Trang tần (莊嬪) làm bậc ba hay Tam giai tần (三階嬪).
  • Đức tần (德嬪), Thục tần (淑嬪), Huệ tần (惠嬪) làm bậc bốn hay Tứ giai tần (四階嬪).
  • Lệ tần (麗嬪), An tần (安嬪), Hòa tần (和嬪) làm bậc năm hay Ngũ giai tần (五階嬪).
  • Tiệp dư (婕妤) làm bậc sáu hay Lục giai Tiệp dư (六階婕妤).
  • Quý nhân (貴人) làm bậc bảy hay Thất giai Quý nhân (七階貴人).
  • Mỹ nhân (美人) làm bậc tám hay Bát giai Mỹ nhân (八階美人).
  • Tài nhân (才人) làm bậc chín hay Cửu giai Tài nhân (九階才人).
  • Tài nhân vị nhập giai (才人未入階).
  • Cung nga (宮娥), Thể nữ (婇女), gọi chung là Cung nhân (宮人).

Sách phong truy tặng bà nguyên phối là Chiêu nghi (昭儀) Hồ thị làm Thần phi, lấy tên thụy là Thuận Đức (順德), tấn phong Hiền tần Ngô thị làm Hiền phi, còn từ Trang tần trở xuống gồm 26 người.

Mot hoang hau.jpg

Chuẩn định lệ cấp bổng lộc hằng năm:

  • Hoàng quý phi 1000 quan tiền, 300 phương gạo.
  • Nhất giai phi 500 quan tiền, 250 phương gạo.
  • Nhị giai phi 450 quan tiền, 200 phương gạo.
  • Tam giai tần 400 quan tiền, 180 phương gạo.
  • Tứ giai tần 350 quan tiền, 140 phương gạo.
  • Ngũ giai tần 320 quan tiền, 120 phương gạo.
  • Lục giai Tiệp dư 300 quan tiền, 100 phương gạo.
  • Thất giai Quý nhân 280 quan tiền, 84 phương gạo.
  • Bát giai Mỹ nhân 260 quan tiền, 60 phương gạo.
  • Cửu giai Tài nhân 180 quan tiền, 48 phương gạo.

Các danh hiệu không cố định mà thay đổi qua các triều vua hoặc trong cùng một triều. Ngay trong năm Minh Mạng thứ 17, Đức phi ở nhị giai được đổi thành Gia phi (嘉妃) và sau đó hai năm, vào năm Minh Mạng thứ 19 (1838), Thánh Tổ có chỉ dụ thay đổi trong bậc ngũ giai như sau: "Nguyên trước định lệ cung giai, Lệ tần, An tần, Hòa tần làm bậc ngũ giai, nay đổi làm An tần, Hòa tần, Lệ tần."

Quốc Sử quán ghi lại trong Đại Nam thực lục vào tháng 5 năm Thiệu Trị thứ 3 (1843), Hiến Tổ ban dụ định lại thứ tự chín bậc ở nội cung: "Đức chính hóa của nhà đế vương bắt nguồn từ chốn khuê môn, nên kinh Dịch có quẻ Gia nhân, kinh Lễ có thiên Nội tắc, để nghiêm chỉnh nghi lễ chốn cung nghiêm, giúp việc chính sự nơi cung khuyết. Từ những năm Minh Mạng đã chuẩn định nội cung chín bậc, định lệ cấp lương bổng và màu sắc xiêm y theo thứ bậc để tỏ rõ khuôn phép nối đến muôn đời. Trẫm từ khi nối ngôi tới nay, mở mang thái bình, sửa sang trị hóa, khiến cho cương kỷ trong nước được rõ ràng. Nhân nghĩ đến đức chính hóa của nhà đế vương, tất từ tề gia mà ra đến trị quốc, trật tự trong cung cũng nên định khác."

  • Quý phi (貴妃), Đoan phi (端妃), Lệnh phi (令妃) làm bậc nhất hay Nhất giai phi (一階妃).
  • Thành phi (誠妃), Trinh phi (貞妃), Thục phi (淑妃) làm bậc nhì hay Nhị giai phi (二階妃).
  • Quý tần (貴嬪), Lương tần (良嬪), Đức tần (德嬪) làm bậc ba hay Tam giai tần (三階嬪).
  • Huy tần (徽嬪), Ý tần (懿嬪), Nhu tần (柔嬪) làm bậc bốn hay Tứ giai tần (四階嬪).
  • Nhàn thần (嫻嬪), Nhã tần (雅嬪), Thuận tần (順嬪) làm bậc năm hay Ngũ giai tần (五階嬪).
  • Tiệp dư (婕妤) làm bậc sáu hay Lục giai Tiệp dư (六階婕妤).
  • Quý nhân (貴人) làm bậc bảy hay Thất giai Quý nhân (七階貴人).
  • Mỹ nhân (美人) làm bậc tám hay Bát giai Mỹ nhân (八階美人).
  • Tài nhân (才人) làm bậc chín hay Cửu giai Tài nhân (九階才人).
  • Tài nhân vị nhập giai (才人未入階).
  • Cung nga (宮娥), Thể nữ (婇女), gọi chung là Cung nhân (宮人).

Lại xuống dụ tấn phong cung tần Phạm thị làm Thành phi, truy tặng Diễm nhân (艷人) Đinh thị làm Quý tần. Đến tháng giêng năm Thiệu Trị thứ 6 (1846), theo từ chỉ của Nhân Tuyên Thái hoàng thái hậu: "Từ trước đến nay, các phi tần giữ nết hạnh đoan trang, lo toan việc nội trị, nên tấn phong theo thứ bậc để tỏ ân trạch", Hiến Tổ ban ân mệnh cho đổi Đoan phi ở nhất giai làm Lương phi, Lương tần ở tam giai làm Thụy tần (瑞嬪), tấn phong Thành phi Phạm thị làm Quý phi, Lương tần Vũ thị làm Lương phi, lại phong từ Lệnh phi, Thục phi, Thụy tần trở xuống. Chuẩn định lệ thứ bậc cao khi tấn phong được ban sách vàng, sách bạc theo lệ cũ, còn từ phi tần tam giai trở xuống thì đổi cấp sách bằng gấm vóc.

Quốc Sử quán ghi lại trong Đại Nam thực lục vào tháng 5 năm Tự Đức thứ 3 (1850), Dực Tông xuống dụ định rõ thứ bậc ở nội cung: "Đạo đế vương trước ở tề gia, nên thiên Chu quan thi hành phép tắc tất lấy ý của thơ Quan thư, Lân chỉ làm gốc, bởi lễ nghi nơi cung cấm là cái gốc của vương hóa. Thánh Tổ theo điển lễ đời xưa, chuẩn định thứ bậc nội cung, là phép hay muôn đời. Về Hoàng quý phi trở lên, đã có lệ sẵn, còn từ phi tần trở xuống, thì chia làm chín bậc với các danh xưng và mỹ từ."

  • Thuận phi (順妃), Thiện phi (善妃), Nhã phi (雅妃) làm bậc nhất hay Nhất giai phi (一階妃).
  • Cung phi (恭妃), Cần phi (勤妃), Chiêu phi (昭妃) làm bậc nhì hay Nhị giai phi (二階妃).
  • Khiêm tần (謙嬪), Thận tần (慎嬪), Nhân tần (仁嬪), Thái tần (泰嬪) làm bậc ba hay Tam giai tần (三階嬪).
  • Khoan tần (寬嬪), Giai tần (偕嬪), Tuệ tần (慧嬪), Giản tần (簡嬪) làm bậc bốn hay Tứ giai tần (四階嬪).
  • Tĩnh tần (靜嬪), Cẩn tần (謹嬪), Tín tần (信嬪), Uyển tần (婉嬪) làm bậc năm hay Ngũ giai tần (五階嬪).
  • Tiệp dư (婕妤) làm bậc sáu hay Lục giai Tiệp dư (六階婕妤).
  • Quý nhân (貴人) làm bậc bảy hay Thất giai Quý nhân (七階貴人).
  • Mỹ nhân (美人) làm bậc tám hay Bát giai Mỹ nhân (八階美人).
  • Tài nhân (才人) làm bậc chín hay Cửu giai Tài nhân (九階才人).
  • Tài nhân vị nhập giai (才人未入階).
  • Cung nga (宮娥), Thể nữ (婇女), gọi chung là Cung nhân (宮人).

Lại xuống dụ tấn phong cung tần Vũ thị làm Cần phi, Nguyễn Đình thị làm Chiêu phi, còn từ Thận tần trở xuống gồm 12 người. Đến tháng giêng năm Tự Đức thứ 13 (1860), theo từ huấn của Từ Dụ Hoàng thái hậu tôn phong các phi tần ở nội đình, tấn phong Cần phi Vũ thị làm Thuần phi (純妃), sau đổi làm Trung phi (忠妃), Chiêu phi Nguyễn Đình thị làm Thiện phi, Thận tần Lê thị làm Cung phi, còn từ Tĩnh tần trở xuống gồm 14 người. Lại ban dụ định lại thứ bậc ở nội đình, đổi Uyên tần (淵嬪) ở tam giai làm Đoan tần (端嬪), Tuệ tần ở tứ giai làm Kiệm tần (儉嬪), đến tháng 12 Tự Đức năm thứ 14 (1861), Cần phi ở nhị giai được đổi thành Đôn phi (惇妃), Thái tần ở tam giai đổi thành Diệu tần (妙嬪), Giai tần ở tứ giai đổi thành Lượng tần (諒嬪), và sau đó một tháng, tức tháng giêng năm Tự Đức thứ 15 (1862), Chiêu phi ở nhị giai đổi thành Mẫn phi (敏妃), Tĩnh tần ở ngũ giai đổi thành Hậu tần (厚嬪). Năm Tự Đức thứ 23 (1870), Lượng tần Nguyễn Văn thị được tấn phong làm Khiêm phi (謙妃), sau đổi phong làm Học phi (學妃).

Năm Tự Đức thứ 4 (1851), dụ tặng Tiệp dư tiên triều là Nguyên Khắc thị, sinh mẫu của Tùng Quốc công làm Thục tần (淑嬪), lấy tên thụy là Đoan Liệt (端烈). Nguyên trong năm Minh Mạng thứ 17 (1836), bà được phong làm Thục tần rồi can đến án quyến thuộc trộm vàng mà bị cách, sau đó một năm mới được khởi phục chức Tiệp dư.

Năm Tự Đức thứ 26 (1873), chuẩn định lệ thụy hiệu của phi tần, trừ những người có đức vọng lâm thời sẽ nghị bàn việc đặt tên thụy, còn lại đều theo lệ sẵn:

  • Nhất giai phi lấy tên thụy là Huy Thuận (徽順).
  • Nhị giai phi lấy tên thụy là Ý Thuận (懿順).
  • Tam giai tần lấy tên thụy là Nhã Thuận (雅順).
  • Tứ giai tần lấy tên thụy là Nhàn Thuận (嫻順).
  • Ngũ giai tần lấy tên thụy là Lệ Thuận (麗順).
  • Lục giai Tiệp dư lấy tên thụy là Nhu Thuận (柔順).
  • Thất giai Quý nhân lấy tên thụy là Trang Thuận (莊順).
  • Bát giai Mỹ nhân lấy tên thụy là Cẩn Thuận (謹順).
  • Cửu giai Tài nhân lấy tên thụy là Thục Thuận (淑順).
Hai ba vo cua vua Thanh Thai.jpg

Tháng 8 năm Hàm Nghi nguyên niên (1885), Cảnh Tông ban dụ: "Căn cứ theo tấu trình của Cơ Mật viện và Lễ bộ nói rằng nội chức cũng cần có người, nên xin xem xét ban phong để sáng tỏ quốc điển, vì vậy đành phải chuẩn y cho phép thi hành. Nay xét những cung tần gồm bốn người hầu hạ trong cung đã lâu ngày, nghiêm chỉnh tuân thủ phép tắc, truyền chuẩn y tấn phong cho Trần Đăng thị làm Quán phi (觀妃), Phan Văn thị làm Giai phi (偕妃), Hồ Văn thị làm Chính tần (政嬪), Lê Văn thị làm Nghi tần (宜嬪). Riêng Giai phi chuẩn cho làm Quyền nhiếp lục viện."

Tháng 10 năm Đồng Khánh nguyên niên (1886), truy tặng Phủ thiếp quá cố là Nguyễn thị làm Nghĩa tần (義嬪). Sau đó một năm, tức tháng 2 năm Đồng Khánh thứ 2 (1887), xuống dụ truất các phi tần trong nội đình: "Quán phi Trần Đăng thị lời nói, cử chỉ thô tục, giáng làm Tùy tần (隨嬪), Chính tần Hồ Văn thị không chăm lo việc công, giáng làm Mỹ nhân, Nghi tần Lê thị tính dữ tợn, tham lam, đố kỵ, truyền phải xử nặng, giáng làm Tài nhân, bọn Tài nhân ở cửu giai là Trịnh thị, Nguyễn Hữu thị tính khinh nhờn đã thành thói khó dứt, đều giáng làm Cung nhân. Hoàng quý phi không biết tu thân, để nội đình bất thuận ý đức, cũng quở trách ngặt hơn". Cũng trong năm ấy, Giai phi Phan Văn thị nguyên sung chức Thượng trân, kiểm xét các thứ trân bảo thiếu sót, lại giả ốm trễ nải, giáng làm Mỹ nhân.

Đại Nam thực lục ghi lại, tháng giêng năm Thành Thái thứ 9 (1897), sách phong Mậu tần (懋嬪) Nguyễn Gia thị, con gái của Diên Lộc Bá làm Hoàng quý phi, đến tháng 6 cùng năm, sách phong con gái Vĩnh Lại Quận công mới tuyển là Nguyễn Hữu thị làm Nhất giai Huyền phi (一階玄妃). Tháng 11 năm Thành Thái thứ 12 (1900), tấn phong cung giai cho phi tần trong nội đình gồm 20 người.

Tháng 2 năm Duy Tân thứ 4 (1910), chuẩn cho sao hành trạng của Lễ tần (禮嬪) tiên triều Nguyễn Nhược thị chép vào liệt truyện. Bà phụng hầu dưới Dực Tông, trải thăng tới tứ giai sung Giáo tập tam cung lục viện, về sau thị hầu hai cung được thăng tam giai, trải hết gian lao, rất có danh vọng. Năm Duy Tân thứ 10 (1916) xuống dụ: "Tuân theo ý chỉ của Lưỡng cung chuẩn thăng Mai Bá thị làm phi tần tam giai, bề tôi phủ Phụ chính tuân mệnh nghị bàn, Khâm sứ đại thần Charles chiểu lệ trong nội cung Thành Thái năm thứ 5, có ba vị, trong đó một vị phong làm Nhị giai phi. Nay xin tuân chiểu lệ trước, phong Mai Bá thị trong nội đình làm Nhị giai Diệu phi (二階妙妃) để trọng sự thể."

Năm Minh Mạng thứ 17 (1836) đặt Lục thượng (六尚) do các nữ quan đảm nhiệm, định rõ chức phận giữ nội chính cho được tề chỉnh:

  • Thượng nghi (尚儀), coi việc lễ tiết và giáo hóa điển phạm nội cung.
  • Thượng thực (尚食), sau đổi làm Thượng diên (尚筵), hầu ngự thiện và phụng tiến các thức thời trân.
  • Thượng trân (尚珍), coi giữ ngọc châu, trân bảo.
  • Thượng y (尚衣), phụng hầu mũ áo và coi giữ xiêm y bốn mùa.
  • Thượng phục (尚服), coi việc màn trướng.
  • Thượng khí (尚器), sau đổi làm Thượng thảng (尚帑), coi giữ nội khố.
Trương Như Thị Tịnh.jpg

Lại đặt sáu cấp nữ quan:

  • Quản sự (管事) cùng Tư nghi (司儀), Tư trân (司珍) làm bậc thủ đẳng, lương bổng hằng tháng 6 quan tiền, 3 phương gạo.
  • Thống sự (統事) cùng Tư hương (司香), Tư khí (司器) làm bậc thứ đẳng, lương bổng hằng tháng 5 quan tiền, 2 phương gạo.
  • Thừa sự (承事) cùng Tư y (司衣), Tư thảng (司帑) làm bậc trung đẳng, lương bổng hằng tháng 4 quan tiền, 2 phương gạo.
  • Tùy sự (隨事) cùng Quản ban (管班) làm bậc á đẳng, lương bổng hằng tháng 3 quan tiền, 1 phương gạo.
  • Tòng sự (從事) cùng Lãnh ban (領班) làm bậc hạ đẳng, lương bổng hằng tháng 2 quan tiền, 1 phương gạo.
  • Trưởng ban (長班) làm bậc mạt đẳng, lương bổng hằng tháng 1 quan 5 tiền, 1 phương gạo.

Mặc dù nội cung triều Nguyễn được phân làm chín bậc nhưng số lượng cung tần mỹ nữ thời bấy giờ không nhiều. Thánh Tổ có số lượng phi tần nhiều nhất với 43 phi tần sinh hạ 162 người con được chép trong Nguyễn Phúc tộc thế phả, nhưng dưới niên hiệu Minh Mạng, cung tần mỹ nữ chốn nội cung, kể cả nữ quan và thị nữ có lẽ không quá 200 người. Như năm Minh Mạng thứ 9 (1828), Kinh kỳ lụt to, Thánh Tổ xuống dụ: "Từ xưa đến nay lụt mùa thu, chưa bao giờ như thế. Nước là tượng âm, hoặc giả âm khí u uất mà thành ra thế chăng? Hiện nay cung nhân có danh vị chỉ có 16, 17 người, tất cả các ban chưa quá trăm người, đủ để sai khiến trong cung mà thôi."

Hoàng tử nhà Nguyễn khi đến tuổi trưởng thành được ban tước Thân công (親公), phải xuất phủ kén vợ gọi là nạp phi hay nạp thiếp. Nàng dâu được triều đình cưới hỏi gọi là Phủ thiếp (府妾), nàng hầu gọi là Đằng thiếp (藤妾) hay Dắng thiếp (媵妾).

Điển lệ nội cung nhà Nguyễn[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quốc Sử quán ghi lại trong Đại Nam thực lục, năm Tự Đức thứ 23 (1870), chuẩn định điển lễ hành xử trong nội cung. Các phi tần vào chầu Hoàng quý phi ở cung Khôn Thái, Phi, Tần lễ chắp tay cung kính hai vái, Hoàng quý phi đứng đáp lễ một vái, còn từ Tiệp dư xuống đến Tài nhân, đều lễ ba vái, Hoàng quý phi không vái đáp lễ, rồi chiểu theo thứ bậc cung giai mà xếp đặt đến chỗ ngồi, không ngồi cùng chiếu với Hoàng quý phi. Khi hầu chuyện xong xin cáo biệt lui về, các phi tần chiểu theo lệ trước mà hành lễ. Hoàng quý phi nhân coi việc nội trị mà ngự đến lầu hồng, điện thúy của phi tần, việc lễ tiết và chỗ ngồi đều chiểu theo lệ trước. Còn Phi, Tần tiếp kiến nhau hay như Tiệp dư xuống đến Tài nhân tiếp kiến nhau, khi mới tiếp kiến hay cáo biệt về đều lễ chào một vái, đáp lễ một vái. Tiệp dư xuống đến Tài nhân yết kiến Phi, Tần đều chắp tay hành lễ hai vái, Phi, Tần đối với Tiệp dư đáp lễ một vái, còn từ Quý nhân trở xuống đều không đáp lễ, còn chỗ ngồi cũng xếp đặt theo thứ bậc cung giai. Tài nhân vị nhập giai xuống đến Cung nga, Thể nữ, khi đến chầu các phi tần, Tài nhân vị nhập giai lễ lạy các Phi, Cung nhân trở xuống quỳ lễ lạy các Tần, đều hành lễ một lạy rồi chiểu theo thứ bậc mà đứng hầu hai bên tả hữu. Khi bề trên hỏi chuyện thì kẻ dưới tôn kính thưa "dạ", "bẩm", đáp lời kẻ dưới thì bề trên nên "vâng" giữ lễ.
  • Hoàng quý phi ngự ở cung Khôn Thái, điện Trinh Minh là nơi ở của các bà Phi, viện Thuận Huy là nơi ở của các bà Tần, viện Đoan Huy làm nơi ở của Tiệp dư, còn từ hàng Quý nhân trở xuống đến Cung nga, Thể nữ phân chia các viện Đoan Thuận, Đoan Hòa, Đoan Trang và Đoan Tường.
  • Theo lệ xưng hô trong nội cung nhà Nguyễn, phi tần từ Tiệp dư trở lên được gọi bằng "bà" , "lệnh bà", từ Quý nhân trở xuống được gọi bằng "chị", "lệnh chị" .

Thổ Nhĩ Kỳ[sửa | sửa mã nguồn]

Cormon Fernand Le harem Oil On Canvas.jpg

Hậu cung của đế quốc Ottoman gọi là Harām (حَرَام) có nghĩa là "Cấm". Chỉ có Sulṭān, vị chúa tể cai trị đế quốc và con trai của ngài mới được phép đặt chân tới Harām. Sự cấm kỵ khắc nghiệt tới mức nhà chép sử Dursun Bay ghi lại: "Nếu mặt trời là giống đực thì nó cũng bị cấm soi sáng vào hậu cung". Thánh luật của nhà tiên tri Muhammad nghiêm cấm đàn ông Hồi giáo có nhiều hơn bốn người vợ nhưng các ông hoàng với đặc quyền của bậc vương giả là sự ngoại lệ, coi những cung tần mỹ nữ là thước đo giàu sang và quyền lực.

Harām cũng có hệ thống thứ bậc chặt chẽ và mỗi danh vị đều có tên gọi riêng. Quyền lực tối cao nơi cung cấm thuộc về mẹ của Sulṭān gọi là Válıde Sulṭān (والده سلطان), giữ trách nhiệm trông nom, cất đặt việc nội trị với phụ tá là các nội quan cao cấp Kapı Ağa Kızlar Ağası. Cấp bậc thứ hai dành cho Kadın, bốn người vợ chính thức theo thánh luật của đạo Hồi, trong đó Chính cung Ḫāṣekī Sulṭān (خاصکى سلطان) có danh vị tôn quý đứng trên tất cả các phi tần, Kadın nguyên phối gọi là Baş Kadın. Dưới họ là Gedıklık, những cung tần được nhận sự sủng ái của Sulṭān và những nàng hầu Odalık. Phi tần được đế vương ân sủng với những đặc quyền riêng gọi là Ikbal, nhận bổng lộc, sống trong cung thất riêng và được người hầu kẻ hạ cung phụng. Những giai nhân tuyệt sắc từ khắp cả nước được chọn như cống phẩm dâng lên cho Sulṭān thường ở tuổi 13, độ tuổi bắt đầu trổ nét xuân thì của thiếu nữ, những người có phong tư xuất chúng nhất khi bước vào cung cấm được gọi là Gözde.

Một số phi tần nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Tiên[sửa | sửa mã nguồn]

Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Hạ - Thương - Chu[sửa | sửa mã nguồn]

Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Nam Bắc triều[sửa | sửa mã nguồn]

Tùy - Đường[sửa | sửa mã nguồn]

Tống[sửa | sửa mã nguồn]

Thanh[sửa | sửa mã nguồn]

Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

[sửa | sửa mã nguồn]

Trần[sửa | sửa mã nguồn]

[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyễn[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Đinh: Canh Ngọ, năm Thái Bình nguyên niên (Tống triều năm Khai Bảo thứ ba - 970), mùa xuân, tháng giêng, đặt niên hiệu. Lập năm Hoàng hậu, một là Đan Gia, hai là Trinh Minh, ba là Kiểu Quốc, bốn là Cồ Quốc, năm là Ca Ông. <庚午太平元年宋開寳三年立五皇后一曰丹嘉二曰貞明三曰矯國四曰瞿國五曰歌翁>.
  2. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lê: Nhâm Ngọ, năm Thiên Phúc thứ ba, (Tống triều năm Thái Bình Hưng Quốc thứ bảy - 982). Lập Hoàng thái hậu nhà Đinh là Dương thị làm Đại Thắng Minh Hoàng hậu. Hậu là vợ của Tiên Hoàng, mẹ của Vệ Vương Toàn. Khi Vua lấy được nước, đón vào cung, đến nay lập làm Hoàng hậu, cùng với Phụng Càn Chí Lý, Thuận Thánh Minh Đạo, Trịnh Quốc, Phạm Hoàng hậu là năm Hoàng hậu. <壬午三年宋太平國七年興立丁朝皇太后楊氏爲大勝明皇后與奉乾至理皇后順聖明道皇后鄭國皇后范皇后並爲五皇后>.
  3. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lê: Lập sáu Hoàng hậu, duy có đích phu nhân gọi là Lập Giáo Hoàng hậu, quy chế xe kiệu và y phục khác hẳn với các cung khác. <立皇后六惟嫡夫人爲立教皇后車服之制特異於諸宫 >.
  4. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lý - Thái Tổ Hoàng đế: Bính Thìn, năm Thuận Thiên thứ bảy (Tống triều năm Đại Trung Tường Phù thứ chín - 1016). Mùa xuân, tháng ba, lại lập ba Hoàng hậu là Tá Quốc, Lập Nguyên, Lập Giáo.Chiê年宋大中祥符九年春三月再立皇后三佐國皇后立元簧后立教皇后>.
  5. ^ Lý Thái Tổ năm 1009 lập sáu Hoàng hậu, lấy Lập Giáo Hoàng hậu đứng đầu, có quy chế xe kiệu và y phục riêng, sau lại lập thêm ba Hoàng hậu nữa mà tên Lập Giáo lại kể sau cùng, điều này chắc sử chép có sự nhầm lẫn.
  6. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lý - Thái Tông Hoàng đế: Ất Hợi, năm Thông Thụy thứ hai (Tống triều năm Cảnh Hựu thứ hai - 1035). Mùa thu, tháng bảy, lập người thiếp yêu làm Thiên Cảm Hoàng hậu. <乙亥通瑞二年宋景祐二年秋七月立寵姬缺名為天感皇后>.
  7. ^ Tên hiệu của hai Hoàng hậu Thánh CựcChiêu Thánh chỉ được nhắc đến trong Đại Việt sử lược. Tháng sáu năm Hội Phong thứ tư (1095), Thánh Cực Hoàng hậu mất. Năm Long Phù Nguyên Hóa thứ tám (1108), Chiêu Thánh Hoàng hậu từ trần.
  8. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lý - Nhân Tông Hoàng đế: Ất Mùi, năm Hội Tường Đại Khánh thứ sáu, (Tống triều năm Chính Hòa thứ năm - 1115). Mùa xuân, tháng giêng, phong ba Hoàng hậu là Lan Anh, Khâm Thiên, Chấn Bảo và ba mươi sáu Cung nhân. <乙未六年宋政和五年春正月封蘭英欽天震寳三皇后三十六宫人>.
  9. ^ Lưu Thông tức Chiêu Vũ Đế nhà Hán Triệu, lập mười Hoàng hậu. Thiên Nguyên tức Tuyên Đế nhà Bắc Chu, lập năm Hoàng hậu.
  10. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lý - Thần Tông Hoàng đế: Lập Lý thị làm Hoàng hậu. Trước đó Vua sai Viên ngoại lang Lý Khánh Thần và vợ đón con gái của Điện tiền Chỉ huy sứ Lý Sơn, Viên ngoại lang Trần Ngọc Độ và vợ đón con gái của Lê Xương là cháu chú bác của Thái úy Lê Bá Ngọc, sách lập con gái của Sơn làm Lệ Thiên Hoàng hậu, con gái của Xương làm Minh Bảo Phu nhân. <戊申天順元年宋建炎二年立李氏爲皇侯先是遣員外郎李慶臣及其妻迎殿前指揮使李山之女員外郎陳玉度及其妻迎太尉黎伯玉姪黎昌之女冊立山女爲儷天皇后昌女爲明寳夫人>.
  11. ^ Đại Việt sử lược chép Lý Thần Tông lập ba Hoàng hậu, đều không rõ tên hiệu. Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục đều chỉ chép việc lập bà Lệ Thiên Hoàng hậu.
  12. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lý - Thái Tông Hoàng đế: Tân Tỵ, năm Càn Phu Hữu Đạo thứ ba, (Tống triều năm Khánh Lịch nguyên niên - 1041). Mùa hạ, tháng năm, đặt phẩm cấp các cung nữ, Hoàng hậu và phi tần mười ba người, Ngự nữ mười tám người, Nhạc kỹ hơn trăm người. <辛巳三年宋慶曆元年夏五月置宫女皆品皇后妃嬪十三御女十八樂妓一百有餘>.
  13. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lý - Thánh Tông Hoàng đế: Hoàng thái tử Càn Đức lên ngôi trước linh cữu, đổi niên hiệu là năm Thái Ninh nguyên niên. Bấy giờ Vua mới bảy tuổi, tôn mẹ đẻ là Ỷ Lan Nguyên phi làm Hoàng thái phi, <皇太子乾德即位于柩前改元太寕元年時方七歲尊生母倚蘭元妃爲皇太妃>.
  14. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lý - Thánh Tông Hoàng đế: Bính Ngọ, năm Long Chương Thiên Tự nguyên niên, (Tống triều năm Trị Bình thứ ba - 1066). Mùa xuân, tháng giêng, ngày 25, giờ Hợi, Hoàng tử Càn Đức sinh. Ngày hôm sau, lập làm Hoàng thái tử, đổi niên hiệu, đại xá phong mẹ Thái tử là Ỷ Lan Phu nhân làm Thần phi. <丙午龍章天嗣元年宋治平三年春正月二十五日亥時皇子乾德生後日立爲皇太子改元大赦封其母倚蘭夫人爲宸妃 >.
  15. ^ Theo Trần triều vạn thế ngọc phả của dòng dõi Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc, nội cung của Lý Anh Tông có các bà Chiêu Linh Hoàng hậu họ Vũ, Thần phi Bùi Chiêu Dương, Quý phi Hoàng Ngân Hoa, Đức phi Đỗ Kim Hằng, Thục phi Đỗ Thụy ChâuHiền phi Lê Mỹ Nga.
  16. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Trần - Hiến Tông Hoàng đế: Hiến Tông Hoàng đế. Tên húy là Vượng, con thứ của Minh Tông, mẹ đích là Hiến Từ Tuyên Thánh Hoàng thái hậu, mẹ sinh là Minh Từ Hoàng thái phi họ Lê. <憲宗皇帝諱旺明宗次子嫡母憲慈宣聖皇太后親生母明慈皇太妃黎氏>.
  17. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Trần - Nghệ Tông Hoàng đế: Nghệ Tông Hoàng đế. Tên húy là Phủ, con thứ ba của Minh Tông. Mẹ đích là Hiến Từ Tuyên Thánh Thái hoàng thái hậu, mẹ sinh là Thứ phi họ Lê, em gái cùng mẹ với Hiến Từ, do con gái của Nguyễn Thánh Huấn lấy một người họ lê sinh ra. <諱暊明宗弟三子也嫡母憲慈宣聖太皇太后親生母與憲慈同母即阮聖訓女嫁黎氏之所生女明宗次妃黎氏者也>.
  18. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Trần - Nghệ Tông Hoàng đế: Tân Hợi, năm Thiệu Khánh thứ hai, (Minh triều năm Hồng Vũ thứ tư - 1371). Mùa xuân, tháng giêng, truy tôn mẹ sinh là Anh Tư Nguyên phi làm Minh Từ Hoàng thái phi. <辛亥二年明洪武四年春正月追尊親生母英姿元妃為明慈皇太妃>.
  19. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Trần - Duệ Tông Hoàng đế: Duệ Tông Hoàng đế. Tên húy là Kính, con thứ mười một của Minh Tông, em Nghệ Tông. Mẹ là Đôn Từ Hoàng thái phi. <睿宗皇帝諱曔明宗第十一子藝宗弟也母惇慈皇太妃>.
  20. ^ Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Trần - Nghệ Tông Hoàng đế: Tháng mười năm Thiệu Khánh thứ hai (1371), truy phong mẹ sinh Hoàng thái tử là Sung viên họ Lê làm Quang Hiến Thần phi. <辛亥二年明洪武四年十二月追封皇太子親生母充媛黎氏為光憲宸妃>.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]