Phi tần

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
John frederick lewis-reception1873.jpg

Phi tần (chữ Hán: 妃嬪, tiếng Anh: Imperial consort hoặc Royal concubine), Thứ phi (次妃), Tần ngự (嬪御) là tên gọi chung cho nàng hầu, vợ lẽ của các vị quân chủ trong xã hội phong kiến phương Đông như Hoàng đế, Quốc vương hay chúa Trịnh, chúa Nguyễn thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh trong lịch sử Việt Nam.

Phi tần mang danh phận thứ thiếp đứng dưới chính thê là Hoàng hậu hay Vương phi, giữ trách nhiệm trông nom, cất đặt và thừa hành các công việc nội cung. Phi tần trong xã hội phong kiến là một tập đoàn người đặc biệt, nhận sự sủng ái của đế vương, giữ sự cân bằng quyền lực giữa các thế lực trong triều và mối hòa hiếu giữa các nước láng giềng, ảnh hưởng lớn đến cục diện chính trị. Phi tần mang nhiều danh phận với thứ bậc cao thấp khác nhau ở từng quốc gia và triều đại.

Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Hạ - Thương - Chu[sửa | sửa mã nguồn]

Admonitions Scroll Scene 6.jpg

Từ thuở hồng hoang đến triều đại nhà Hạ, chúa tể cai trị thiên hạ gọi là Thiên tử (天子), sinh thời xưng là Hậu (), khi mất thì triều thần cùng chư hầu tôn thụy hiệu là Đế (), vợ chính của Thiên tử gọi là Phi (). Từ triều nhà Thương, Thiên tử đổi xưng là Vương (), vợ chính gọi là Hậu ().

Lễ ký - Hôn nghi ghi lại chế độ nội cung nhà Chu: "Noi gương cổ nhân dưới Hậu, Thiên tử lập sáu cung, lấy ba Phu nhân, chín Tần, hai mươi bảy Thế phụ, tám mươi mốt Ngự thê."

  • Hậu (), giữ ngôi chủ quỹ trong cung, người bạn đời cùng bậc đế vương thành đôi giai ngẫu.
  • Phu nhân (夫人), 3 người, luận bàn về đức hạnh thuần mỹ, chí thiện của người hiền phụ.
  • Tần (), 9 người, giáo hóa bốn mỹ đức của bậc quần thoa là phụ đức, phụ ngôn, phụ dung, phụ công.
  • Thế phụ (世婦), 27 người, coi việc lễ tiết, tế tự.
  • Ngự thê (御妻), trong Chu lễ chép là Nữ ngự (女御), 81 người, hầu việc yến tẩm.

Đây là những ghi chép văn tự sớm nhất trong lịch sử phong kiến về chế độ nội cung.

Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Refusing the Seat - Anonymous painter during the Song dynasty.jpg

Hán thư - Ngoại thích truyện ghi lại, chế độ nội cung nhà Tây Hán ban đầu xếp đặt thứ bậc theo cách gọi của nhà Tần, thân mẫu của Hoàng đế gọi là Hoàng thái hậu (皇太后), tổ mẫu gọi là Thái hoàng thái hậu (太皇太后), chính thê gọi là Hoàng hậu (皇后), nàng hầu có các bậc Phu nhân (夫人), Mỹ nhân (美人), Lương nhân (良人), Bát tử (八子), Thất tử (七子), Trưởng sử (長使), Thiếu sử (少使) danh phận cao thấp khác nhau. Sang thời Hán Vũ Đế mới đặt thêm danh vị Tiệp dư (婕妤), Nghinh nga (娙娥), Dung hoa (傛華), Sung y (充依), thời Hán Nguyên Đế lại thêm bậc Chiêu nghi (昭儀), tất cả gồm 19 chức danh, chia thành 14 bậc:

  • Chiêu nghi (昭儀), thứ bậc sánh cùng Thừa tướng (丞相), bổng lộc sánh ngang tước Vương của chư hầu (诸侯王).
  • Tiệp dư (婕妤), cũng viết là (倢伃), thứ bậc sánh cùng Thượng khanh (上卿), bổng lộc sánh ngang Liệt hầu (列侯).
  • Nghinh nga (娙娥), bổng lộc sánh ngang Quan nội hầu (關內侯).
  • Dung hoa (傛華), thứ bậc sánh cùng Đại thượng tạo (大上造).
  • Mỹ nhân (美人), thứ bậc sánh cùng Thiếu thượng tạo (少上造).
  • Bát tử (八子), thứ bậc sánh cùng Trung canh (中更).
  • Sung y (充依), thứ bậc sánh cùng Tả canh (左更).
  • Thất tử (七子), thứ bậc sánh cùng Hữu thứ trưởng (右庶长).
  • Lương nhân (良人), thứ bậc sánh cùng Tả thứ trưởng (左庶长).
  • Trưởng sử (長使), thứ bậc sánh cùng Ngũ đại phu (五大夫).
  • Thiếu sử (少使), thứ bậc sánh cùng Công thừa (公乘).
  • Ngũ quan (五官).
  • Thuận thường (順常).
  • Vũ quyên (舞涓), Cộng hòa (共和), Ngu linh (娛靈), Bảo lâm (保林), Lương sử (良使), Dạ giả (夜者), gọi chung là Cung nhân (宮人).

Chính thê của Hoàng thái tử nhà Tây Hán gọi là Hoàng thái tử phi (皇太子妃), nàng hầu có các bậc Lương đệ (良娣), Nhụ tử (孺子).

Đông Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Admonitions Scroll Scene 4.jpg

Hán Quang Vũ Đế định lại thứ bậc nội cung, dưới Hoàng hậu đặt chức vị phi tần phân chia cai quản lục cung, gồm Quý nhân (貴人), Mỹ nhân (美人), Cung nhân (宮人), Thái nữ (采女). Hán Hoàn ĐếHán Linh Đế hoang dâm hiếu sắc, nội cung cũng theo đấy mà mặc sức kiêu sa dâm dật, từ phi tần đến kẻ hầu người hạ lên tới hai vạn người. Chiểu theo lệ đời xưa, hàng năm đều tuyển mỹ nữ nhập cung, gọi là giản trạch, thái tuyển hay tuyển mỹ. Hán nghi chú ghi lại: "Vào tháng 8 âm lịch hằng năm, triều đình cử lễ quan tinh thông tướng số tới các miền quê quanh kinh đô Lạc Dương tuyển chọn mỹ nữ, độ tuổi từ 13 tới 20, nét mày thanh tú, cử chỉ đoan trang, tướng mạo cát lợi."

Tào Ngụy[sửa | sửa mã nguồn]

Admonitions Scroll Scene 12.jpg

Đông Hán bại vong, Ngụy Văn Đế bức Hán Hiến Đế thiện nhượng. Chế độ nội cung ban đầu xếp đặt thứ bậc theo cách gọi từ thời Ngụy Vũ Đế còn giữ chức Ngụy Vương, nàng hầu gọi là Phu nhân (夫人), Chiêu nghi (昭儀), Tiệp dư (婕妤), Dung hoa (容華), Mỹ nhân (美人). Đến thời Ngụy Văn Đế mới đặt thêm danh vị Quý tần (貴嬪), Thục viên (淑媛), Tu dung (修容), Thuận thành (順成), Lương nhân (良人). Thời Ngụy Minh Đế lại thêm Thục phi (淑妃), Chiêu hoa (昭華), Tu nghi (修儀), phế bỏ bậc Thuận thành (順成), tất cả chia làm 12 bậc:

  • Quý tần (貴嬪).
  • Phu nhân (夫人).
  • Thục phi (淑妃), thứ bậc sánh cùng Tướng quốc (相國), bổng lộc sánh ngang tước Vương của chư hầu (诸侯王).
  • Thục viên (淑媛), thứ bậc sánh cùng Ngự sử đại phu (御史大夫), bổng lộc sánh ngang Huyện công (縣公).
  • Chiêu nghi (昭儀), bổng lộc sánh ngang Huyện hầu (縣侯).
  • Chiêu hoa (昭華), bổng lộc sánh ngang Hương hầu (鄉侯).
  • Tu dung (修容), bổng lộc sánh ngang Đình hầu (亭侯).
  • Tu nghi (修儀), bổng lộc sánh ngang Quan nội hầu (關內侯).
  • Tiệp dư (婕妤).
  • Dung hoa (容華).
  • Mỹ nhân (美人).
  • Lương nhân (良人).
Admonitions Scroll Scene 9.jpg

Tấn Vũ Đế dựa theo cổ lễ từ đời nhà Chu mà chuẩn định lại danh phận nội cung tiền triều, lấy Quý tần (貴嬪), Phu nhân (夫人), Quý nhân (貴人), gọi chung là Phu nhân, lấy Thục phi (淑妃), Thục viên (淑媛), Thục nghi (淑儀), Tu hoa (修華), Tu dung (修容), Tu nghi (修儀), Tiệp dư (婕妤), Dung hoa (容華), Sung hoa (充華), gọi chung là Cửu tần. Lưu Tống giữ lệ cũ của tiền triều, lấy Chiêu nghi (昭儀), Chiêu hoa (昭華), Chiêu dung (昭容) thay cho Tam tu. Về sau lại khôi phục Tam tu, đặt dưới Tam chiêu, đem Tiệp dư (婕妤), Dung hoa (容華), Sung hoa (充華) đặt dưới Cửu tần.

Nam Bắc triều[sửa | sửa mã nguồn]

Bắc Tề[sửa | sửa mã nguồn]

Admonitions Scroll Scene 10.jpg

Vũ Thành Đế định lệ thứ bậc nội cung với hệ thống hiệu vị phức tạp bậc nhất trong lịch sử các triều đại phong kiến:

  • Thục phi (淑妃), thứ bậc sánh cùng Tướng quốc.
  • Tả Nga anh (左娥英), Hữu Nga anh (右娥英), thứ bậc sánh cùng Thừa tướng.
  • Tả Chiêu nghi (左昭儀), Hữu Chiêu nghi (右昭儀), thứ bậc sánh cùng Đại phu.
  • Phu nhân (夫人), 3 người: Hoằng đức (弘德), Chính đức (正德), Sùng đức (崇德), thứ bậc sánh cùng Tam công.
  • Tần (), 9 người:
    • Quang du (光猷), Chiêu huấn (昭訓), Long huy (隆徽), thứ bậc sánh cùng Tam khanh.
    • Tuyên huy (宣徽), Ngưng huy (凝暉), Tuyên minh (宣明), Thuận hoa (順華), Ngưng hoa (凝華), Quang huấn (光訓), thứ bậc sánh cùng Lục khanh.
  • Thế phụ (世婦), 27 người: Quảng huấn (廣訓), Tu huấn (修訓), Tĩnh huấn (靜訓), Kính huấn (敬訓), Kính uyển (敬婉), Kính tín (敬信), Chiêu ninh (昭寧), Chiêu hoa (昭華), Uyển hoa (婉華), Phương hoa (芳華), Phương du (芳猷), Chính hoa (正華), Quang chính (光正), Mậu quang (茂光), Minh phạm (明範), Minh tín (明信), Minh thục (明淑), Hoằng du (弘猷), Hoằng huy (弘徽), Lệnh tắc (令則), Huy tắc (暉則), Huy phạm (暉範), Trinh phạm (貞範), Diễm nghi (艷儀), Diệu nghi (曜儀), Diệu đức (曜德), Hòa đức (和德), hàm tòng tam phẩm.
  • Ngự nữ (御女), 81 người: Mậu đức (茂德), Kính mậu (敬茂), Mậu phạm (茂範), Diệu phạm (妙範), Tu phạm (修範), Anh phạm (英範), Huy chương (暉章), Quỳnh chương (瓊章), Dao chương (瑤章), Lương viên (良媛), Lương tín (良信), Chính tín (正信), Nhu hoa (柔華), Tư nhu (思柔), Lệnh nghi (令儀), Tú nghi (秀儀), Thận nghi (慎儀), Diệu nghi (妙儀), Uyển nghi (婉儀), Tu tĩnh (修靜), Mậu nghi (茂儀), Nhuận nghi (潤儀), Lệ nghi (麗儀), Hoằng nghi (弘儀), Túc nghi (肅儀), Mục nghi (穆儀), Mục khuê (穆閨), Mục hoa (穆華), Minh ý (明懿), Sùng minh (崇明), Minh huấn (明訓), Minh diễm (明艷), Kính thuận (敬順), Sùng kính (崇敬), Tu kính (修敬), Kính ninh (敬寧), Chiêu thuận (昭順), Chiêu dung (昭容), Chiêu thận (昭慎), Mục quang (穆光), Diệu quang (曜光), Quang phạm (光範), Nội phạm (內範), Diễm quang (艷光), Viên quang (媛光), Bành viên (彭媛), Túc dung (肅容), Tĩnh túc (靜肅), Túc khuê (肅閨), Hoài thuận (懷順), Hoài đức (懷德), Trinh ý (貞懿), Trinh ngưng (貞凝), Trinh mục (貞穆), Trinh viên (貞媛), Trinh thận (貞慎), Hoằng thận (弘慎), Huy thục (徽淑), Huy nga (徽娥), Hoằng diễm (弘艷), Diễm hoa (艷華), Uyển đức (婉德), Minh uyển (明婉), Diễm uyển (艷婉), Phương uyển (芳婉), Ngưng uyển (凝婉), Tu viên (修媛), Tu lễ (修禮), Anh thục (英淑), Thục ý (淑懿), Thục y (淑猗), Thừa nhàn (承閒), Tu nhàn (修閒), Nhàn hoa (閒華), Lệ tắc (麗則), Nhu tắc (柔則), Lương tắc (良則), Diệu tắc (妙則), Huấn thành (訓成), Ninh huấn (寧訓), hàm chính tứ phẩm.
  • Tài nhân (才人), Thái nữ (采女), không hạn định nhân số.

Bắc Chu[sửa | sửa mã nguồn]

Bắc Chu Tuyên Đế lập Dương Lệ Hoa làm Thiên Nguyên Đại Hoàng hậu (天元大), Chu Mãn Nguyệt làm Thiên Đại Hoàng hậu (天大), Trần Nguyệt Nghi làm Thiên Trung Đại Hoàng hậu (天中大), Uất Trì Sí Phồn làm Thiên Tả Đại Hoàng hậu (天左大), Nguyên Lạc Thượng làm Thiên Hữu Đại Hoàng hậu (天右大). Lại đặt chức vị phi tần phân chia cai quản lục cung:

  • Phu nhân (夫人), 3 người, thứ bậc sánh cùng Tam công.
  • Dặc (㚤), 3 người, thứ bậc sánh cùng Tam cô.
  • Tần (嬪), 6 người, thứ bậc sánh cùng Lục khanh.
  • Ngự viên (御媛), thứ bậc sánh cùng Đại phu.
  • Ngự uyển (御婉), thứ bậc sánh cùng Sỹ.

Tùy - Đường[sửa | sửa mã nguồn]

Tùy[sửa | sửa mã nguồn]

揮扇仕女圖(局部).jpg

Tùy thư ghi lại, Tùy Văn Đế lập quốc do nguyên phối là Văn Hiến Hoàng hậu có tính ghen tuông, khiến Tùy Văn Đế không tiện sủng hạnh phi tần, chỉ theo điển lệ cũ từ đời Tần - Hán mà đặt ra các chức nữ quan Lục thượng (六尚) giáo hóa điển phạm nội cung:

  • Tần (嬪), 3 người, giáo hóa bốn mỹ đức của bậc quần thoa là phụ đức, phụ ngôn, phụ dung, phụ công, hàm "chính tam phẩm".
  • Thế phụ (世婦), 9 người, coi việc lễ tiết, tế tự, hàm "chính ngũ phẩm".
  • Ngự nữ (御女), 38 người, coi việc ươm tơ, dệt lụa, hàm "chính thất phẩm".

Năm Nhân Thọ thứ 2 (602), Văn Hiến Hoàng hậu qua đời, Tùy Văn Đế sa đà vào mỹ sắc, từ tam cung lục viện chọn ra những người đẹp quốc sắc thiên tư mà ban phong các chức phi tần:

  • Tuyên Hoa Phu nhân (宣華夫人), Dung Hoa Phu nhân (容華夫人), Hoằng Chính Phu nhân (弘政夫人), gọi chung là Quý nhân (貴人).
  • Tần (), 9 người.
  • Thế phụ (世婦), 27 người.
  • Ngự nữ (御女), 81 người.
A palace concert.jpg

Tùy Dạng Đế hoang dâm hiếu sắc, tuyển chọn trên khắp cả nước những giai nhân tuyệt sắc sung vào nội cung, lại định rõ thứ bậc phi tần, trở thành khuôn thước cho tam cung lục viện của các bậc đế vương sau này:

  • Quý phi (貴妃), Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃), gọi chung là Phu nhân (夫人), hàm "chính nhất phẩm".
  • Thuận nghi (順儀), Thuận dung (順容), Thuận hoa (順華), Tu nghi (修儀), Tu dung (修容), Tu hoa (修華), Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung hoa (充華), gọi chung là Cửu tần (九嬪), hàm "chính nhị phẩm".
  • Tiệp dư (婕妤), 10 người, hàm "chính tam phẩm".
  • Mỹ nhân (美人), Tài nhân (才人), gọi chung là Thế phụ (世婦), 15 người, hàm "chính tứ phẩm".
  • Bảo lâm (寶林), 24 người, hàm "chính ngũ phẩm".
  • Ngự nữ (御女), 24 người, hàm "chính lục phẩm".
  • Thái nữ (采女), 37 người, hàm "chính thất phẩm".
  • Thừa y (承衣), Đao nhân (刀人), không hạn định nhân số.

Đường[sửa | sửa mã nguồn]

虢国夫人游春图.jpg

Đường thư ghi lại, Đường Cao Tổ lập quốc, chế độ nội cung ban đầu xếp đặt thứ bậc theo cách gọi cũ của tiền triều, sau lại theo Chu lễ mà đổi lại, phân thành chín bậc như các quan lại trong triều:

  • Quý phi (貴妃), Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃), Hiền phi (賢妃), gọi chung là Phu nhân (夫人), hàm "chính nhất phẩm".
  • Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu viên (昭媛), Tu nghi (修儀) Tu dung (修容), Tu viên (修媛), Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung viên (充媛), gọi chung là Cửu tần (九嬪), hàm "chính nhị phẩm".
  • Thế phụ (世婦), 27 người:
    • Tiệp dư (婕妤), 9 người, hàm "chính tam phẩm".
    • Mỹ nhân (美人), 9 người, hàm "chính tứ phẩm".
    • Tài nhân (才人), 9 người, hàm "chính ngũ phẩm".
  • Ngự thê (御妻), 81 người:
    • Bảo lâm (寶林), 27 người, hàm "chính lục phẩm".
    • Ngự nữ (御女), 27 người, hàm "chính thất phẩm".
    • Thái nữ (采女), 27 người, hàm "chính bát phẩm".

Năm Vĩnh Huy thứ 6 (655), Đường Cao Tông muốn ban cho Võ Chiêu nghi mỹ hiệu Thần phi (宸妃), lấy ý Bắc Thần ẩn dụ bậc đế vương, lại gặp sự phản đối quyết liệt từ Tể tướng đương triều nên việc không thành.

Đường Cao Tông niên hiệu Long Sóc (661 - 663) ban chỉ dụ định lại thứ bậc ở nội cung:

  • Tán đức (贊德), 2 người, thứ bậc sánh cùng Phu nhân.
  • Tuyên nghi (宣儀), 4 người, thứ bậc sánh cùng Tần.
  • Thừa khuê (承閨), 5 người, thứ bậc sánh cùng Mỹ nhân.
  • Thừa chỉ (承旨), 5 người, thứ bậc sánh cùng Tài nhân.
  • Vệ tiên (衛仙), 6 người, thứ bậc sánh cùng Bảo lâm.
  • Cung phụng (供奉), 8 người, thứ bậc sánh cùng Ngự nữ.
  • Thị trất (侍櫛), 20 người, thứ bậc sánh cùng Thái nữ.
  • Thị cân (侍巾), 20 người, hàm "chính cửu phẩm".

Các danh phận này ban hành hai năm thì phế bỏ.

Zhou Fang. Court Ladies Wearing Flowered Headdresses. (46x180) Liaoning Provincial Museum, Shenyang..jpg

Đường Huyền Tông những năm Khai Nguyên (713-741) bỏ bê triều chính, chuộng lối phong hoa với hậu cung ba ngàn giai lệ. Năm Khai Nguyên thứ 12 (724), xuống dụ định lại thứ bậc của các giai lệ chốn gác phượng cung loan:

  • Huệ phi (惠妃), Lệ phi (麗妃), Hoa phi (華妃), luận bàn về đức hạnh thuần mỹ, chí thiện của người hiền phụ, hàm "chính nhất phẩm".
  • Quý tần (貴嬪), hàm "tòng nhất phẩm".
  • Thục nghi (淑儀), Đức nghi (德儀), Hiền nghi (賢儀), Thuận nghi (順儀), Uyển nghi (婉儀), Phương nghi (芳儀), giáo hóa bốn mỹ đức của bậc quần thoa là phụ đức, phụ ngôn, phụ dung, phụ công, hàm "chính nhị phẩm".
  • Mỹ nhân (美人), 4 người, coi việc lễ tiết, tế tự, hàm "chính tam phẩm".
  • Tài nhân (才人), 7 người, hầu việc yến tẩm, hàm "chính tứ phẩm".
  • Thượng cung (尚宮), Thượng nghi (尚儀), Thượng phục (尚服), Thượng thực (尚食), Thượng tẩm (尚寢), Thượng công (尚功) mỗi danh vị 1 người, định rõ chức phận giữ nội chính cho được tề chỉnh, hàm "chính ngũ phẩm".
  • Tư quan (司官), Điển quan (典官), Chưởng quan (掌官), Đồng sử (彤史), Nữ sử (女史) theo lệ định cũ mà bố trí thứ bậc từ lục phẩm tới cửu phẩm.

Năm Thiên Bảo thứ 4 (745), Đường Huyền Tông khôi phục danh hiệu Quý phi (貴妃), tấn phong Dương Ngọc Hoàn làm Dương Quý phi. Sau thời Đường Túc Tông khôi phục chế độ nội cung đời Đường Cao Tổ lập quốc. Giai đoạn cáo chung của triều đại nhà Đường, nội cung phi tần được ban phong các tước hiệu của ngoại mệnh phụ như Quốc phu nhân (國夫人), Quận phu nhân (郡夫人). Đường Đức Tông năm Trinh Nguyên thứ 7 (791) xuống dụ, sau khi Tiên đế qua đời, sinh mẫu của Hoàng tử gọi là Thái phi (太妃), sinh mẫu của Công chúa gọi là Thái nghi (太儀).

Chính thê của Hoàng thái tử nhà Đường gọi là Hoàng thái tử phi (皇太子妃), hầu thiếp có các bậc:

  • Lương đệ (良娣), 2 người, hàm 'chính tam phẩm".
  • Lương viên (良媛), 6 người, hàm "chính ngũ phẩm".
  • Thừa huy (承徽), 10 người, hàm "chính lục phẩm".
  • Chiêu huấn (昭訓), 16 người, hàm "chính thất phẩm".
  • Phụng nghi (奉儀), 24 người, hàm "chính cửu phẩm".

Nam giới trong tông thất nhà Đường được ban tước tước Vương của chư hầu (诸侯王), chính thê gọi là Vương phi (王妃), nàng hầu, vợ lẽ cũng được ân phong cáo mệnh. Chiêu Thành Thuận Thánh Hoàng hậu, Trang Hiến Hoàng hậu khi còn là hầu lẽ của Hoàng tử đều phong làm Nhụ nhân (孺人).

Tống - Kim[sửa | sửa mã nguồn]

Tống[sửa | sửa mã nguồn]

Empress of Renzong of Song.jpg

Chế độ nội cung nhà Tống ban đầu xếp đặt thứ bậc theo cách gọi của nhà Đường. Tống Chân Tông năm Đại Trung Tường Phù thứ 6 (1013) mới đặt thêm danh vị:

  • Quý phi (貴妃), Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃), Hiền phi (賢妃), hàm "chính nhất phẩm".
  • Thái nghi (太儀), Quý nghi (貴儀), Thục nghi (淑儀), Thục dung (淑容), Thuận nghi (順儀), Thuận dung (順容), Uyển nghi (婉儀), Uyển dung (婉容), hàm "tòng nhất phẩm".
  • Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu viên (昭媛), Tu nghi (修儀) Tu dung (修容), Tu viên (修媛), Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung viên (充媛), hàm "chính nhị phẩm".
  • Tiệp dư (婕妤), hàm "chính tam phẩm".
  • Mỹ nhân (美人), hàm "chính tứ phẩm".
  • Tài nhân (才人), Quý nhân (貴人), hàm "chính ngũ phẩm".

Dưới phi tần là các cung nữ được thánh sủng, có Thị ngự (侍御), Tử hà bí (紫霞帔), Hồng hà bí (紅霞帔), Thính tuyên (聽宣), Thính trực (聽直), Thư trực (書直), lại ban phong các tước hiệu của ngoại mệnh phụ như Huyện quân (縣君), Quận quân (郡君), Quận phu nhân (郡夫人), Quốc phu nhân (國夫人). Năm Minh Đạo nguyên niên (1032), Chương Hiến Minh Túc Hoàng hậu tấn phong Chương Ý Hoàng hậu, sinh mẫu của Tống Nhân Tông làm Thần phi (宸妃), bà là Thần phi duy nhất của triều đại nhà Tống.

Hậu Thục[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Quảng Chính thứ 3 (941), chúa đất Hậu ThụcMạnh Sưởng nhân yến hội tiết Thượng nguyên định lệ bốn bậc cung tần:

  • Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiếu hoa (照華), thứ bậc sánh cùng Công.
  • Bảo phương (保芳), Bảo hương (保香), Bảo y (保衣), thứ bậc sánh cùng Khanh.
  • An thần (安宸), An tất (安蹕), An tình (安情), thứ bậc sánh cùng Đại phu.
  • Tu dung (修容), Tu viên (修媛), Tu quyên (修涓), thứ bậc sánh cùng Sỹ.

Kim[sửa | sửa mã nguồn]

Zhou Fang. Court Ladies Playing Double-sixes. Freer Gallery of Art.jpg

Chế độ nội cung nhà Kim ban đầu cũng xếp đặt thứ bậc theo cách gọi của nhà Đường. Kim Tuyên Tông niên hiệu Trinh Hựu (1213 - 1217) xuống dụ định lại thứ bậc ở nội cung:

  • Nguyên phi (元妃), Quý phi (貴妃), Chân phi (真妃), Thục phi (淑妃), Lệ phi (麗妃), Nhu phi (柔妃).
  • Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu viên (昭媛), Tu nghi (修儀) Tu dung (修容), Tu viên (修媛), Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung viên (充媛).
  • Tiệp dư (婕妤).
  • Lệ nhân (麗人), Tài nhân (才人).
  • Thuận nghi (順儀), Thục hoa (淑華), Thục nghi (淑儀).

Kim Phế Đế định ra 12 danh xưng cho các phi tử, gọi là Nguyên phi (元妃), Xu phi (姝妃), Huệ phi (惠妃), Quý phi (貴妃), Hiền phi (賢妃), Thần phi (宸妃), Lệ phi (麗妃), Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃), Chiêu phi (昭妃), Ôn phi (溫妃), Nhu phi (柔妃), lấy các mỹ từ "Nguyên", "Xu", "Huệ", "Quý"... mà phân biệt tôn ty.

Minh[sửa | sửa mã nguồn]

明憲宗元宵行樂圖6.jpg

Minh Thái Tổ năm Hồng Vũ thứ 5 (1372) ban chỉ dụ định rõ thứ bậc cung giai. Bậc phi trừ Quý phi kế dưới Hoàng hậu có danh phận cao nhất, còn có các tước vị Hiền phi (賢妃), Thục phi (淑妃), Trang phi (莊妃), Kính phi (敬妃), Huệ phi (惠妃), Thuận phi (順妃), Khang phi (康妃), Ninh phi (寧妃) lấy các mỹ từ "Hiền", "Thục", "Trang", "Kính"... làm huy hiệu mà phân biệt tôn ty. Dưới hậu phi là hạng tần ngự, có Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Tiệp dư (婕妤), Quý nhân (貴人), Mỹ nhân (美人).

Minh Đại Tông năm Cảnh Thái thứ 6 (1456) phong sủng phi Đường thị làm Hoàng quý phi. Sau khi Minh Anh Tông phục vị, danh phận của Đường thị bị phế bỏ. Minh Hiến Tông năm Thành Hóa thứ 2 (1466) lại ban cho Vạn Quý phi tôn hiệu "Hoàng", gọi là Hoàng quý phi (皇貴妃), từ đó định lệ Hoàng quý phi là danh phận tôn quý nhất của phi tần.

Minh Thế Tông Gia Tĩnh năm thứ 10 (1531) dựa theo cổ lễ lập thêm "Cửu tần" gồm Đức tần (德嬪), Hiền tần (賢嬪), Trang tần (莊嬪), Lệ tần (麗嬪), Huệ tần (惠嬪), An tần (安嬪), Hòa tần (和嬪), Hy tần (僖嬪), Khang tần (康嬪), danh phận dưới phi.

Vợ chính của Hoàng thái tử nhà Minh gọi là Hoàng thái tử phi (皇太子妃), hầu thiếp có các bậc Tài nhân (才人), Tuyển thị (選侍), Thục nữ (淑女).

Thanh[sửa | sửa mã nguồn]

《心写治平》贵妃部分.jpg

Lúc đầu triều, nhà Thanh chưa định chế độ nội cung. Theo lệ cũ từ thời Hậu Kim, hậu phi xưng hiệu Phúc tấnCách cách, chính thê gọi là Đại phúc tấn (大福晉). Hoàng Thái Cực năm Sùng Đức nguyên niên (1636) lập "Đại phúc tấn"Hiếu Đoan Văn Hoàng hậu làm Thanh Ninh cung Hoàng hậu (清寧宮皇后), tấn phong bốn vị "Trắc phúc tấn" làm Quan Thư cung Thần phi (關雎宮宸妃), Lân Chỉ cung Quý phi (麟趾宮貴妃), Diễn Khánh cung Thục phi (衍慶宮淑妃), Vĩnh Phúc cung Trang phi (永福宮莊妃).

Năm Thuận Trị Đế thứ 15 (1657), theo kiến nghị của lễ quan mới ban dụ định phẩm cấp phi tần:

  • Càn Thanh cung (乾清宮):
    • Phu nhân (夫人), 1 người.
    • Thục nghi (淑儀), 1 người.
    • Uyển thị (婉侍), 6 người.
    • Nhu uyển (柔婉'), Phương uyển (芳婉), 30 người.
  • Từ Ninh cung (慈寧宮):
    • Trinh dung (貞容), 1 người.
    • Thận dung (慎容), 2 người.
    • Cần thị (勤侍), không hạn định nhân số.
荣寿固伦公主.jpg

Theo Thanh sử cảo, sau đời Khang Hi Đế chế độ nội cung mới được hoàn chỉnh:

  • Hoàng quý phi (皇貴妃), 1 người.
  • Quý phi (貴妃), 2 người.
  • Phi (妃), 4 người.
  • Tần (嬪), 6 người.
  • Quý nhân (貴人), không hạn định nhân số.
  • Thường tại (常在), không hạn định nhân số.
  • Đáp ứng (答應), không hạn định nhân số.
  • Quan nữ tử (官女子), không hạn định nhân số.

Chiểu theo lệ định đương thời, trước đại hôn tuyển chọn 8 cung nữ có nhan sắc cùng phẩm hạnh tham dạy các bí thuật phòng the, gọi là Tư trướng (司帳), Tư tẩm (司寝), Tư nghi (司儀), Tư môn (司門).

Theo Cung nữ đàm vãn lục (宫女谈往录), Hoàng hậu được gọi là "Chủ tử", phi tần đều gọi là "Tiểu chủ", nhưng căn cứ theo một số hồ sơ về việc dùng than, vụ án trong cung thì các cấp phi tần thường được các nô tài gọi tôn trọng là "Nương nương", không phân biệt. Riêng Quan nữ tử chỉ những cung nữ được sủng hạnh, nên thực tế không khác gì các cung nữ bình thường. Phi tần được tuyển chọn từ những Tú nữ (秀女) tham gia tuyển tú hoặc con gái các dòng dõi công thần. Thứ bậc giữa họ còn được phân định một cách không chính thức theo thánh sủng, mỹ hiệu được ban tặng cùng xuất thân gia thế, theo thứ tự là Mãn quân kỳ, Mông quân kỳ và Hán quân kỳ.

Triều Tiên[sửa | sửa mã nguồn]

Princess Consort Sunheon.JPG

Nội mệnh phụ nhà Triều Tiên ban đầu xếp đặt thứ bậc theo cách gọi của tiền triều Cao Ly, Triều Tiên Thái Tổ định lệ gọi thân mẫu của vua là Vương đại phi (왕대비, 王大妃), chính thê tấn phong tước Phi, lại lấy các mỹ từ như "Tiết", "Hiển", "Tĩnh"... làm huy hiệu, gọi là Tiết phi (절비, 節妃), Hiển phi (현비, 顯妃) hay Tĩnh phi (정비, 靜妃), sau khi mất đều truy phong thụy hiệu Vương hậu (왕후, 王后). Nàng hầu gọi là Cung chúa (궁주, 宮主), Ông chúa (옹주, 翁主), đến năm Triều Tiên Thái Tổ thứ 6 (1397) lại đặt thêm các danh vị Hiền nghi (현의, 賢儀), Thục nghi (숙의, 淑儀), Tán đức (찬덕, 贊德), Thuận thành (순성, 順成).

Triều Tiên Thế Tông ban dụ định lại thứ bậc ở nội đình, chính thê của vua đổi gọi làm Vương phi (왕비, 王妃), tôn kính gọi là Trung điện (중전, 中殿), kế dưới định lệ thứ bậc nội mệnh phụ từ "chính nhất phẩm" đến "tòng cửu phẩm" chia hai bậc chính là nội quan và cung quan. Nội quan thuộc hàng Tần được ban một mỹ hiệu khi sắc phong, như Hy tần (희빈, 禧嬪), Thục tần (숙빈, 淑嬪), Ánh tần (영빈, 暎嬪), từ Quý nhân đến Thục viên lấy họ mà phân biệt với những nội quan cùng danh phận. Sau án Trương Hy tần dùng thuật phù thủy mưu hại Nhân Hiển Vương hậu, Triều Tiên Túc Tông ban chỉ dụ cấm các hậu cung trở thành Trung điện. Các nội quan là thành viên của vương thất:

  • Tần (빈, 嬪), hàm "chính nhất phẩm".
  • Quý nhân (귀인, 貴人), hàm "tòng nhất phẩm".
  • Chiêu nghi (소의, 昭儀), hàm "chính nhị phẩm".
  • Thục nghi (숙의, 淑儀), hàm "tòng nhị phẩm".
  • Chiêu dung (소용, 昭容), hàm "chính tam phẩm".
  • Thục dung (숙용, 淑容), hàm "tòng tam phẩm".
  • Chiêu viên (소원, 昭媛), hàm "chính tứ phẩm".
  • Thục viên (숙원, 淑媛), hàm "tòng tứ phẩm".

Dưới nội quan còn có cung quan từ chính ngũ phẩm đến tòng cửu phẩm, họ là các Thượng cung (상궁, 尙宮) và Nội nhân (나인, 內人) giữ nhiệm vụ hầu hạ vua và các thành viên trong vương thất. Các cung nữ được vua sủng hạnh được tấn phong nội quan hoặc Thừa ân Thượng cung (승은상궁, 承恩尙宮), là danh phận tôn quý đứng đầu bậc cung quan. Bạo chúa Yên Sơn Quân hoang dâm vô độ, tuyển chọn trên khắp cả nước những giai nhân tuyệt sắc sung vào nội mệnh phụ, gọi là các nhạc kỹ Hưng thanh (흥청, 興淸), lại đặt thêm các bậc cung tần Thục hoa (숙화, 淑華), Lệ uyển (여완, 麗婉), Lệ viên (여원, 麗媛), Nhàn nga (한아, 閑娥). Triều Tiên Trung Tông phản chính, các danh hiệu trên đều bị phế bỏ.

Nội mệnh phụ hầu hạ Vương thế tử ở Đông cung:

  • Vương thế tử tần (왕세자빈, 王世子嬪), chính thê của Vương thế tử, tôn kính gọi là Tần cung (빈궁, 嬪宮).
  • Lương đệ (양제, 良娣), hàm "tòng nhị phẩm".
  • Lương viên (양원, 良媛), hàm "tòng tam phẩm".
  • Thừa huy (승휘, 承徽), hàm "tòng tứ phẩm".
  • Chiêu huấn (소훈, 昭訓), hàm "tòng ngũ phẩm".
  • Thủ khuê (수규, 守閨), Thủ tắc (수칙, 守則), hàm "tòng lục phẩm".

Nhật Bản[sửa | sửa mã nguồn]

Hoàng cung[sửa | sửa mã nguồn]

Asako Kujo.jpg

Thái Bảo luật lệnh - Hậu cung quan viên lệnh quy định phẩm cấp các phi tần:

  • Hoàng hậu (こうごう, 皇后).
  • Trung cung (ちゅうぐう, 中宮), từ triều Thiên hoàng Ichijō trở thành tôn hiệu dành cho vị chính thất thứ hai của Thiên hoàng, thứ bậc sánh cùng Hoàng hậu.
  • Nữ ngự (にょうご, 女御) còn gọi là Tần (ひん hoặc みめ, 嬪), thời kỳ Heian trở thành danh phận tôn quý nhất của phi tần, thường xuất thân Nội thân vương của hoàng thất hay con gái các dòng dõi huân thần Thái chính quan.
  • Canh y (こうい, 更衣).
  • Ngự tức sở (みやすんどころ, 御息所), cung tần hầu việc màn trướng, cũng là danh vị dành cho chính thê của các Hoàng tử.
  • Ngự hạp điện (みくしげどの, 御匣殿), cung tần coi việc thêu thùa may vá, dưới triều Thiên hoàng Ichijō, trong nội đình có người con gái thứ tư của quan đại thần Fujiwara no Michikane giữ chức Ngự hạp điện Biệt đương (みくしげとののべっとう, 御匣殿別当) phụng hầu việc phục sức.
  • Thượng thị (ないしのかみ, 尚侍), bậc nữ quan thủ đẳng trông nom sự vụ trong hậu cung thập nhị ty.
  • Điển thị (ないしのすけ, 典侍), bậc nữ quan thứ đẳng phụ tá giúp việc cho Thượng thị, thời kỳ Edo trở thành danh vị cho các cung nữ được ban ân sủng.

Mạc phủ[sửa | sửa mã nguồn]

Chiyoda Ooku Hanami.jpg

Thời kỳ Mạc phủ Tokugawa, nội cung thành Edo được biết đến với tên gọi Ōoku (おおおく, 大奥), một xã hội thu nhỏ tập hợp hơn một ngàn nữ nhi, được thành lập bởi Shōgun Hidetada. Từ chính thất tới các cung tần mỹ nữ, người hầu kẻ hạ trong Ōoku gọi chung là Áo nữ trung (おくじょちゅう, 奥女中), giữ nhiệm vụ phụng sự Tướng quân và gia tộc Tokugawa. Trong đó chỉ một số ít các cung nhân được hưởng ân huệ diện kiến tướng quân, số còn lại chỉ là hạng hầu bộc chuyên nấu nướng, may vá và những việc nặng nhọc khác. Chính thê của tướng quân gọi là Ngự đài sở (みだいどころ, 御台所) mang danh phận tôn quý nhất, đứng trên hết thảy trong Ōoku. Tuy vậy quyền lực thực tế lại thuộc về các nữ quan tổng quản, những người chịu trách nhiệm trông nom việc nội chính. Các cung nữ có nhan sắc cùng phẩm hạnh đoan trang theo hầu Ngự đài sở gọi là Trung lạp (ちゅうろう, 中臈), được cất nhắc làm nàng hầu của Shōgun. Nàng hầu sinh được con trai nối dõi gọi là Ngự bộ ốc dạng (おへやさま, 御部屋様), sinh con gái gọi là Ngự phúc dạng (おはらさま, 御腹様).

Chính thê và hầu lẽ của Shōgun quá cố, theo điển lệ của giới quý tộc Nhật Bản, được Thiên triều và Mạc phủ ban phong các pháp danh, xuống tóc và lui về thiền tự tu hành như Tenshōin (てんしょういん, 天璋院), chính thê của Tokugawa Iesada hay KazunoMiya Chikako (せいかんいんのみや, 静寛院宮), chính thê của Tokugawa Iemochi.

Các tổng quản phụng sự gia tộc Mạc chúa chịu trách nhiệm trông nom việc nội chính:

  • Thượng lạp Ngự niên ký (じょうろうおとしより, 上臈御年寄), con gái các dòng dõi huân thần tại kinh đô Kyoto bồi giá theo chính thất Ngự đài sở, bảo trợ lễ nghi và giáo hóa các cung nhân.
  • Ngự niên ký (おとしより, 御年寄), xuất thân từ tầng lớp Samurai quyền quý, nắm thực quyền cất đặt sự vụ trong Ōoku.

Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

Lý - Trần[sửa | sửa mã nguồn]

Dương Vân Nga.JPG

Đại Việt thông sử do Lê Quý Đôn biên soạn có đoạn viết:

.

Tục đa hậu của tiền nhân trái với lễ tiết rạch ròi giữa đích thê và thiếp của đạo Khổng Mạnh, sử gia Lê Văn Hưu nhận xét:

.

Lý Thần Tông tháng 2 năm Thiên Thuận nguyên niên sách lập con gái của Điện tiền Chỉ huy sứ Lý Sơn là Lý thị làm Lệ Thiên Hoàng hậu (儷天皇后). Do sự tiếp thu đạo Khổng Mạnh và lễ giáo cung đình phương Bắc hoặc bản thân tục đa hậu của tiền nhân vốn gây nhiều hệ lụy, các bậc Thiên tử trời Nam sau này chỉ lập một Hoàng hậu, giữ nết thuận tòng mà coi việc nội trị, tề chỉnh nghi lễ chốn cung nghiêm.

Đại Việt sử ký toàn thư - Kỷ nhà Lý ghi lại, năm Càn Phu Hữu Đạo thứ ba, Lý Thái Tông ban chỉ dụ đặt phẩm cấp các cung nữ, Hoàng hậu và phi tần mười ba người, Ngự nữ (御女) mười tám người, Nhạc kỹ (樂妓) hơn trăm người. Theo Trần triều vạn thế ngọc phả của dòng dõi Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc, nội cung của Lý Anh TôngChiêu Linh Hoàng hậu, Thần phi Bùi Chiêu Dương, Quý phi Hoàng Ngân Hoa, Đức phi Đỗ Kim Hằng, Thục phi Đỗ Thụy Châu và Hiền phi Lê Mỹ Nga.

Lê - Trịnh[sửa | sửa mã nguồn]

Nhà Lê sơ có lệ không lập Hoàng hậu, chỉ lấy bậc Quý phi đứng đầu giúp việc nội trị. Trong Đại Việt thông sử có đoạn viết: "Triều Lê ta gia pháp thuận đạo cương thường, kén chọn phi tần tất lấy con gái các dòng dõi công thần cùng con nhà hiền lương, mà lễ tiết phân biệt, tôn ty rạch ròi, không có cái tệ bất chính chốn buồng the của đời trước. Từ Thái Tổ không lập Hoàng hậu, lại trải năm đời vua, quen lấy đó làm phép thường. Các bà Cung Từ (恭慈), Tuyên Từ (宣慈), Quang Thục (光淑), Huy Gia (徽嘉) đều do tự quân lên nối ngôi mà tôn hiệu."

Khâm định Việt sử thông giám cương mục ghi lại, Lê Thánh Tông niên hiệu Hồng Đức (1470 - 1497) định rõ thứ bậc ở nội cung về danh phận cùng lệ cấp điền lộc, truy phong và ấm phong:

  • Tam phi (三妃) tức Quý phi (貴妃), Minh phi (明妃), Kính phi (敬妃). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 30 mẫu, ruộng 300 mẫu, bãi trồng dâu 60 mẫu, ruộng tế tự 150 mẫu. Truy phong nhị đại, cha phong Tả Đô đốc (左都督), mẹ phong Đoan nhân (端人), ông nội phong Đô đốc Đồng tri (都督同知), bà nội phong Thuận nhân (順人).
  • Cửu tần (九嬪):
    • Tam chiêu (三昭) tức Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu viên (昭媛). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 24 mẫu, ruộng 200 mẫu, bãi trồng dâu 50 mẫu, ruộng tế tự 100 mẫu. Truy phong nhất đại, cha phong Đô đốc Đồng tri (都督同知), mẹ phong Thuận nhân (順人).
    • Tam tu (三修) tức Tu nghi (修儀) Tu dung (修容), Tu viên (修媛). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 21 mẫu, ruộng 150 mẫu, bãi trồng dâu 45 mẫu, ruộng tế tự 90 mẫu. Truy phong nhất đại, cha phong Đô đốc Thiêm sự (都督僉事), mẹ phong Thục nhân (淑人).
    • Tam sung (三充) tức Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung viên (充媛). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 20 mẫu, ruộng 100 mẫu, bãi trồng dâu 30 mẫu, ruộng tế tự 80 mẫu. Truy phong nhất đại, cha phong Đô đốc Chỉ huy sứ (都督指揮使), mẹ phong là Trinh nhân (貞人).
  • Lục chức (六職) tức sáu chức cung giai là Tiệp dư (婕妤), Dung hoa (容華), Tuyên vinh (宣榮), Tài nhân (才人), Lương nhân (良人), Mỹ nhân (美人). Điền lộc được ban đất thế nghiệp 18 mẫu, ruộng 70 mẫu, bãi trồng dâu 15 mẫu, ruộng tế tự 70 mẫu. Truy phong nhất đại, cha phong Tổng tri (總知), mẹ phong Huy nhân (徽人).

Nguyễn[sửa | sửa mã nguồn]

NamPhuong.jpg

Nhà Nguyễn theo lệ cũ nhà Lê sơ, để khuyết Chính cung nhằm tránh mối họa ngoại thích tiếm quyền, trừ Thừa Thiên Cao Hoàng hậu, người vợ tào khang theo phò Gia Long từ thuở hàn vi và Nam Phương Hoàng hậu, Hoàng hậu cuối cùng của chế độ phong kiến Việt Nam. Từ Minh Mạng đến Khải Định chỉ kén người hiền đức giữ ngôi Phi đứng đầu giúp việc nội trị. Riêng Lệ Thiên Anh Hoàng hậu là trường hợp đặc biệt, với danh phận hoàng tẩu của tân quân Hiệp Hòa được tôn huy hiệu Khiêm Hoàng hậu (謙皇后) theo cố mệnh của tiên đế Tự Đức.

Nội các triều Nguyễn - Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ ghi lại, vào đầu thời nhà Nguyễn, thứ bậc nội cung được quy định: "Lúc quốc sơ định lệ cung giai. Tam phi là Quý phi, Minh phi, Kính phi. Tam tu là Tu nghi, Tu dung, Tu viên. Cửu tần là Quý tần, Hiền tần, Trang tần, Đức tần, Thục tần, Huệ tần, Lệ tần, An tần, Hòa tần. Tam chiêu là Chiêu nghi, Chiêu dung, Chiêu viên. Tam sung là Sung nghi, Sung dung, Sung viên. Lục chức là Tiệp dư, Dung hoa, Nghi nhân, Tài nhân, Linh nhân, Lương nhân."

Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), Minh Mạng có chỉ dụ định lại thứ bậc ở nội cung: "Nay theo gương cổ nhân, đặt chín bậc phi tần ở nội cung, khiến cho chốn khuê môn trật tự phân minh, phong hóa tôn nghiêm, nối đến muôn đời. Từ hàng nhất giai trở lên thì đặt Hoàng quý phi giúp Hoàng hậu là ngôi chủ quỹ trong cung, cai quản mẫu mực sáu viện, giúp việc nội trị, giữ nghiêm nội chính."

  • Quý phi (貴妃), Hiền phi (賢妃), Thần phi (宸妃) làm bậc nhất hay "Nhất giai phi" (一階妃).
  • Đức phi (德妃), Thục phi (淑妃), Ý phi (惠妃) làm bậc nhì hay "Nhị giai phi" (二階妃).
  • Quý tần (貴嬪), Hiền tần (賢嬪), Trang tần (莊嬪) làm bậc ba hay "Tam giai tần" (三階嬪).
  • Đức tần (德嬪), Thục tần (淑嬪), Huệ tần (惠嬪) làm bậc bốn hay "Tứ giai tần" (四階嬪).
  • Lệ tần (麗嬪), An tần (安嬪), Hòa tần (和嬪) làm bậc năm hay "Ngũ giai tần" (五階嬪).
  • Tiệp dư (婕妤) làm bậc sáu hay "Lục giai Tiệp dư" (六階婕妤).
  • Quý nhân (貴人) làm bậc bảy hay "Thất giai Quý nhân" (七階貴人).
  • Mỹ nhân (美人) làm bậc tám hay "Bát giai Mỹ nhân" (八階美人).
  • Tài nhân (才人) làm bậc chín hay "Cửu giai Tài nhân" (九階才人).
  • Tài nhân vị nhập giai (才人未入階).
  • Cung nga (宮娥), Thể nữ (婇女), gọi chung là Cung nhân (宮人).

Sách phong truy tặng bà nguyên phối là Chiêu nghi (昭儀) Hồ thị làm Thần phi, lấy tên thụy là Thuận Đức (順德), tấn phong Ngô thị làm Hiền phi, còn từ Trang tần trở xuống gồm 26 người.

Mot hoang hau.jpg

Chuẩn định lệ cấp bổng lộc hằng năm:

  • Hoàng quý phi 1000 quan tiền, 300 phương gạo.
  • Nhất giai phi 500 quan tiền, 250 phương gạo.
  • Nhị giai phi 450 quan tiền, 200 phương gạo.
  • Tam giai tần 400 quan tiền, 180 phương gạo.
  • Tứ giai tần 350 quan tiền, 140 phương gạo.
  • Ngũ giai tần 320 quan tiền, 120 phương gạo.
  • Lục giai Tiệp dư 300 quan tiền, 100 phương gạo.
  • Thất giai Quý nhân 280 quan tiền, 84 phương gạo.
  • Bát giai Mỹ nhân 260 quan tiền, 60 phương gạo.
  • Cửu giai Tài nhân 180 quan tiền, 48 phương gạo.

Các danh hiệu không cố định mà thay đổi qua các triều vua hoặc trong cùng một triều. Ngay trong năm Minh Mạng thứ 17, Đức phi ở nhị giai được đổi thành Gia phi (嘉妃) và sau đó hai năm, vào năm Minh Mạng thứ 19 (1838), Minh Mạng có chỉ dụ thay đổi trong bậc ngũ giai như sau: "Nguyên trước định lệ cung giai, Lệ tần, An tần, Hòa tần làm bậc ngũ giai, nay đổi làm An tần, Hòa tần, Lệ tần."

Quốc Sử quán ghi lại trong Đại Nam thực lục vào tháng 5 năm Thiệu Trị thứ 3 (1843), Thiệu Trị ban dụ định lại thứ tự chín bậc ở nội cung: "Đức chính hóa của nhà đế vương bắt nguồn từ chốn khuê môn, nên kinh Dịch có quẻ Gia nhân, kinh Lễ có thiên Nội tắc, để nghiêm chỉnh nghi lễ chốn cung nghiêm, giúp việc chính sự nơi cung khuyết. Từ những năm Minh Mạng đã chuẩn định nội cung chín bậc, định lệ cấp lương bổng và màu sắc xiêm y theo thứ bậc để tỏ rõ khuôn phép nối đến muôn đời. Trẫm từ khi nối ngôi tới nay, mở mang thái bình, sửa sang trị hóa, khiến cho cương kỷ trong nước được rõ ràng. Nhân nghĩ đến đức chính hóa của nhà đế vương, tất từ tề gia mà ra đến trị quốc, trật tự trong cung cũng nên định khác."

  • Quý phi (貴妃), Đoan phi (端妃), Lệnh phi (令妃) làm bậc nhất hay "Nhất giai phi" (一階妃).
  • Thành phi (誠妃), Trinh phi (貞妃), Thục phi (淑妃) làm bậc nhì hay "Nhị giai phi" (二階妃).
  • Quý tần (貴嬪), Lương tần (良嬪), Đức tần (德嬪) làm bậc ba hay "Tam giai tần" (三階嬪).
  • Huy tần (徽嬪), Ý tần (懿嬪), Nhu tần (柔嬪) làm bậc bốn hay "Tứ giai tần" (四階嬪).
  • Nhàn thần (嫻嬪), Nhã tần (雅嬪), Thuận tần (順嬪) làm bậc năm hay "Ngũ giai tần" (五階嬪).
  • Tiệp dư (婕妤) làm bậc sáu hay "Lục giai Tiệp dư" (六階婕妤).
  • Quý nhân (貴人) làm bậc bảy hay "Thất giai Quý nhân" (七階貴人).
  • Mỹ nhân (美人) làm bậc tám hay "Bát giai Mỹ nhân" (八階美人).
  • Tài nhân (才人) làm bậc chín hay "Cửu giai Tài nhân" (九階才人).
  • Tài nhân vị nhập giai (才人未入階).
  • Cung nga (宮娥), Thể nữ (婇女), gọi chung là "Cung nhân" (宮人).

Lại xuống dụ tấn phong cung tần Phạm thị làm Thành phi, truy tặng Đinh thị làm Quý tần. Đến tháng 1 năm Thiệu Trị thứ 6 (1846), theo từ chỉ của Nhân Tuyên Thái Hoàng thái hậu: "Từ trước đến nay, các phi tần giữ nết hạnh đoan trang, lo toan việc nội trị, nên tấn phong theo thứ bậc để tỏ ân trạch", Thiệu Trị ban ân mệnh cho đổi Đoan phi ở nhất giai làm Lương phi, Lương tần ở tam giai làm Thụy tần, tấn phong Phạm thị làm Quý phi, Vũ thị làm Lương phi, lại phong từ Lệnh phi, Thục phi, Thụy tần trở xuống. Chuẩn định lệ thứ bậc cao khi tấn phong được ban sách vàng, sách bạc theo lệ cũ, còn từ phi tần tam giai trở xuống thì đổi cấp sách bằng gấm vóc.

Quốc Sử quán ghi lại trong Đại Nam thực lục vào tháng 5 năm Tự Đức thứ 3 (1850), Tự Đức xuống dụ định rõ thứ bậc ở nội cung: "Đạo đế vương trước ở tề gia, nên thiên Chu quan thi hành phép tắc tất lấy ý của thơ Quan thư, Lân chỉ làm gốc, bởi lễ nghi nơi cung cấm là cái gốc của vương hóa. Thánh Tổ theo điển lễ đời xưa, chuẩn định thứ bậc nội cung, là phép hay muôn đời. Về Hoàng quý phi trở lên, đã có lệ sẵn, còn từ phi tần trở xuống, thì chia làm chín bậc với các danh xưng và mỹ từ."

  • Thuận phi (順妃), Thiện phi (善妃), Nhã phi (雅妃) làm bậc nhất hay "Nhất giai phi" (一階妃).
  • Cung phi (恭妃), Cần phi (勤妃), Chiêu phi (昭妃) làm bậc nhì hay "Nhị giai phi" (二階妃).
  • Khiêm tần (謙嬪), Thận tần (慎嬪), Nhân tần (仁嬪), Thái tần (泰嬪) làm bậc ba hay Tam giai tần (三階嬪).
  • Khoan tần (寬嬪), Giai tần (偕嬪), Tuệ tần (慧嬪), Giản tần (簡嬪) làm bậc bốn hay "Tứ giai tần" (四階嬪).
  • Tĩnh tần (靜嬪), Cẩn tần (謹嬪), Tín tần (信嬪), Uyển tần (婉嬪) làm bậc năm hay "Ngũ giai tần" (五階嬪).
  • Tiệp dư (婕妤) làm bậc sáu hay "Lục giai Tiệp dư" (六階婕妤).
  • Quý nhân (貴人) làm bậc bảy hay "Thất giai Quý nhân" (七階貴人).
  • Mỹ nhân (美人) làm bậc tám hay "Bát giai Mỹ nhân" (八階美人).
  • Tài nhân (才人) làm bậc chín hay "Cửu giai Tài nhân" (九階才人).
  • Tài nhân vị nhập giai (才人未入階).
  • Cung nga (宮娥), Thể nữ (婇女), gọi chung là "Cung nhân" (宮人).

Lại xuống dụ tấn phong cung tần Vũ thị làm Cần phi, Nguyễn Đình thị làm Chiêu phi, còn từ Thận tần trở xuống gồm 12 người. Đến tháng 1 năm Tự Đức thứ 13 (1860), theo từ huấn của Từ Dụ Hoàng thái hậu tôn phong các phi tần ở nội đình, tấn phong Vũ thị làm Thuần phi (純妃) sau đổi làm Trung phi (忠妃), Nguyễn Đình thị làm Thiện phi, Lê thị làm Cung phi, còn từ Tĩnh tần trở xuống gồm 14 người. Lại ban dụ định lại thứ bậc ở nội đình, đổi Uyên tần (淵嬪) ở tam giai làm Đoan tần (端嬪), Tuệ tần ở tứ giai làm Kiệm tần (儉嬪), đến tháng 12 Tự Đức năm thứ 14 (1861), Cần phi ở nhị giai được đổi thành Đôn phi (惇妃), Thái tần ở tam giai đổi thành Diệu tần (妙嬪), Giai tần ở tứ giai đổi thành Lượng tần (諒嬪), và sau đó một tháng, tức tháng 1 năm Tự Đức thứ 15 (1862), Chiêu phi ở nhị giai đổi thành Mẫn phi (敏妃), Tĩnh tần ở ngũ giai đổi thành Hậu tần (厚嬪). Năm Tự Đức thứ 23 (1870), tấn phong Nguyễn Văn thị được làm Khiêm phi (謙妃), sau đổi phong làm Học phi (學妃).

Năm Tự Đức thứ 4 (1851), tặng Tiệp dư tiên triều là Nguyên Khắc thị, sinh mẫu của Tùng Quốc công làm Thục tần (淑嬪), lấy tên thụy là Đoan Liệt (端烈). Nguyên trong năm Minh Mạng thứ 17 (1836), bà được phong làm Thục tần rồi can đến án quyến thuộc trộm vàng mà bị cách, sau đó một năm mới được khởi phục chức Tiệp dư.

Năm Tự Đức thứ 26 (1873), chuẩn định lệ thụy hiệu của phi tần, trừ những người có đức vọng lâm thời sẽ nghị bàn việc đặt tên thụy, còn lại đều theo lệ sẵn:

  • "Nhất giai phi" lấy tên thụy là Huy Thuận (徽順).
  • "Nhị giai phi" lấy tên thụy là Ý Thuận (懿順).
  • "Tam giai tần" lấy tên thụy là Nhã Thuận (雅順).
  • "Tứ giai tần" lấy tên thụy là Nhàn Thuận (嫻順).
  • "Ngũ giai tần" lấy tên thụy là Lệ Thuận (麗順).
  • "Lục giai Tiệp dư" lấy tên thụy là Nhu Thuận (柔順).
  • "Thất giai Quý nhân" lấy tên thụy là Trang Thuận (莊順).
  • "Bát giai Mỹ nhân" lấy tên thụy là Cẩn Thuận (謹順).
  • "Cửu giai Tài nhân" lấy tên thụy là Thục Thuận (淑順).

Tháng 8 năm Hàm Nghi nguyên niên (1885), Đồng Khánh ban dụ: "Căn cứ theo tấu trình của Cơ Mật viện và Lễ bộ nói rằng nội chức cũng cần có người, nên xin xem xét ban phong để sáng tỏ quốc điển, vì vậy đành phải chuẩn y cho phép thi hành. Nay xét những cung tần gồm bốn người hầu hạ trong cung đã lâu ngày, nghiêm chỉnh tuân thủ phép tắc, truyền chuẩn y tấn phong cho Trần Đăng thị làm Quán phi (觀妃), Phan Văn thị làm Giai phi (偕妃), Hồ Văn thị làm Chính tần (政嬪), Lê Văn thị làm Nghi tần (宜嬪). Riêng Giai phi chuẩn cho làm Quyền nhiếp lục viện."

Tháng 10 năm Đồng Khánh nguyên niên (1886), truy tặng Phủ thiếp quá cố là Nguyễn thị làm Nghĩa tần (義嬪). Sau đó một năm, tức tháng 2 năm Đồng Khánh thứ 2 (1887), xuống dụ truất các phi tần trong nội đình: "Quán phi Trần Đăng thị lời nói, cử chỉ thô tục, giáng làm Tùy tần (隨嬪), Chính tần Hồ Văn thị không chăm lo việc công, giáng làm Mỹ nhân, Nghi tần Lê thị tính dữ tợn, tham lam, đố kỵ, truyền phải xử nặng, giáng làm Tài nhân, bọn Tài nhân ở cửu giai là Trịnh thị, Nguyễn Hữu thị tính khinh nhờn đã thành thói khó dứt, đều giáng làm Cung nhân. Hoàng quý phi không biết tu thân, để nội đình bất thuận ý đức, cũng quở trách ngặt hơn". Cũng trong năm ấy, Giai phi Phan Văn thị nguyên sung chức Thượng trân, kiểm xét các thứ trân bảo thiếu sót, lại giả ốm trễ nải, giáng làm Mỹ nhân.

Đại Nam thực lục ghi lại, tháng 1 năm Thành Thái thứ 9 (1897), sách phong Nguyễn Gia thị, con gái của Diên Lộc Bá làm Hoàng quý phi, đến tháng 6 cùng năm, sách phong con gái Vĩnh Lại Quận công là Nguyễn Hữu thị làm Nhất giai Huyền phi (一階玄妃). Tháng 11 năm Thành Thái thứ 12 (1900), tấn phong cung giai cho phi tần trong nội đình gồm 20 người.

Tháng 2 năm Duy Tân thứ 4 (1910), chuẩn cho sao hành trạng của Lễ tần (禮嬪) tiên triều Nguyễn Nhược thị chép vào liệt truyện. Bà phụng hầu dưới Tự Đức, trải thăng tới tứ giai sung Giáo tập tam cung lục viện, về sau thị hầu hai cung được thăng tam giai, trải hết gian lao, rất có danh vọng. Năm Duy Tân thứ 10 (1916) xuống dụ: "Tuân theo ý chỉ của Lưỡng cung chuẩn thăng Mai Bá thị làm phi tần tam giai, bề tôi phủ Phụ chính tuân mệnh nghị bàn, Khâm sứ đại thần Charles chiểu lệ trong nội cung Thành Thái năm thứ 5, có ba vị, trong đó một vị phong làm Nhị giai phi. Nay xin tuân chiểu lệ trước, phong Mai Bá thị trong nội đình làm Nhị giai Diệu phi (二階妙妃) để trọng sự thể."

Năm Minh Mạng thứ 17 (1836) đặt Lục thượng (六尚) do các nữ quan đảm nhiệm, định rõ chức phận giữ nội chính cho được tề chỉnh:

  • Thượng nghi (尚儀), coi việc lễ tiết và giáo hóa điển phạm nội cung.
  • Thượng thực (尚食), sau đổi làm Thượng diên (尚筵), hầu ngự thiện và phụng tiến các thức thời trân.
  • Thượng trân (尚珍), coi giữ ngọc châu, trân bảo.
  • Thượng y (尚衣), phụng hầu mũ áo và coi giữ xiêm y bốn mùa.
  • Thượng phục (尚服), coi việc màn trướng.
  • Thượng khí (尚器), sau đổi làm Thượng thảng (尚帑), coi giữ nội khố.
Trương Như Thị Tịnh.jpg

Lại đặt sáu cấp nữ quan:

  • Quản sự (管事) cùng Tư nghi (司儀), Tư trân (司珍) làm bậc thủ đẳng, lương bổng hằng tháng 6 quan tiền, 3 phương gạo.
  • Thống sự (統事) cùng Tư hương (司香), Tư khí (司器) làm bậc thứ đẳng, lương bổng hằng tháng 5 quan tiền, 2 phương gạo.
  • Thừa sự (承事) cùng Tư y (司衣), Tư thảng (司帑) làm bậc trung đẳng, lương bổng hằng tháng 4 quan tiền, 2 phương gạo.
  • Tùy sự (隨事) cùng Quản ban (管班) làm bậc á đẳng, lương bổng hằng tháng 3 quan tiền, 1 phương gạo.
  • Tòng sự (從事) cùng Lãnh ban (領班) làm bậc hạ đẳng, lương bổng hằng tháng 2 quan tiền, 1 phương gạo.
  • Trưởng ban (長班) làm bậc mạt đẳng, lương bổng hằng tháng 1 quan 5 tiền, 1 phương gạo.

Mặc dù nội cung triều Nguyễn được phân làm chín bậc nhưng số lượng cung tần mỹ nữ thời bấy giờ không nhiều. Minh Mạng có số lượng phi tần nhiều nhất với 43 phi tần sinh hạ 162 người con được chép trong Nguyễn Phúc tộc thế phả, nhưng dưới niên hiệu Minh Mạng, cung tần mỹ nữ chốn nội cung, kể cả nữ quan và thị nữ có lẽ không quá 200 người. Như năm Minh Mạng thứ 9 (1828), Kinh kỳ lụt to, Thánh Tổ xuống dụ: "Từ xưa đến nay lụt mùa thu, chưa bao giờ như thế. Nước là tượng âm, hoặc giả âm khí u uất mà thành ra thế chăng? Hiện nay cung nhân có danh vị chỉ có 16, 17 người, tất cả các ban chưa quá trăm người, đủ để sai khiến trong cung mà thôi."

Hoàng tử nhà Nguyễn khi đến tuổi trưởng thành được ban tước Thân công (親公), phải xuất phủ kén vợ gọi là nạp phi hay nạp thiếp. Nàng dâu được triều đình cưới hỏi gọi là Phủ thiếp (府妾), nàng hầu gọi là Đằng thiếp (藤妾) hay Dắng thiếp (媵妾).

Điển lệ nội cung nhà Nguyễn[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quốc Sử quán ghi lại trong Đại Nam thực lục, năm Tự Đức thứ 23 (1870), chuẩn định điển lễ hành xử trong nội cung. Các phi tần vào chầu Hoàng quý phi ở cung Khôn Thái, Phi, Tần lễ chắp tay cung kính hai vái, Hoàng quý phi đứng đáp lễ một vái, còn từ Tiệp dư xuống đến Tài nhân, đều lễ ba vái, Hoàng quý phi không vái đáp lễ, rồi chiểu theo thứ bậc cung giai mà xếp đặt đến chỗ ngồi, không ngồi cùng chiếu với Hoàng quý phi. Khi hầu chuyện xong xin cáo biệt lui về, các phi tần chiểu theo lệ trước mà hành lễ. Hoàng quý phi nhân coi việc nội trị mà ngự đến lầu hồng, điện thúy của phi tần, việc lễ tiết và chỗ ngồi đều chiểu theo lệ trước. Còn Phi, Tần tiếp kiến nhau hay như Tiệp dư xuống đến Tài nhân tiếp kiến nhau, khi mới tiếp kiến hay cáo biệt về đều lễ chào một vái, đáp lễ một vái. Tiệp dư xuống đến Tài nhân yết kiến Phi, Tần đều chắp tay hành lễ hai vái, Phi, Tần đối với Tiệp dư đáp lễ một vái, còn từ Quý nhân trở xuống đều không đáp lễ, còn chỗ ngồi cũng xếp đặt theo thứ bậc cung giai. Tài nhân vị nhập giai xuống đến Cung nga, Thể nữ, khi đến chầu các phi tần, Tài nhân vị nhập giai lễ lạy các Phi, Cung nhân trở xuống quỳ lễ lạy các Tần, đều hành lễ một lạy rồi chiểu theo thứ bậc mà đứng hầu hai bên tả hữu. Khi bề trên hỏi chuyện thì kẻ dưới tôn kính thưa "dạ", "bẩm", đáp lời kẻ dưới thì bề trên nên "vâng" giữ lễ.
  • Hoàng quý phi ngự ở cung Khôn Thái, điện Trinh Minh là nơi ở của các Phi, viện Thuận Huy là nơi ở của các Tần, viện Đoan Huy làm nơi ở của Tiệp dư, còn từ hàng Quý nhân trở xuống đến Cung nga, Thể nữ phân chia các viện Đoan Thuận, Đoan Hòa, Đoan Trang và Đoan Tường.
  • Theo lệ xưng hô trong nội cung nhà Nguyễn, phi tần từ Tiệp dư trở lên được gọi bằng "bà" hoặc "lệnh bà", từ Quý nhân trở xuống được gọi bằng "chị".

Thổ Nhĩ Kỳ[sửa | sửa mã nguồn]

Cormon Fernand Le harem Oil On Canvas.jpg

Hậu cung của đế quốc Ottoman gọi là Harām (حَرَام) có nghĩa là "Cấm". Chỉ có Sulṭān, vị chúa tể cai trị đế quốc và con trai của ngài mới được phép đặt chân tới Harām. Sự cấm kỵ khắc nghiệt tới mức nhà chép sử Dursun Bay ghi lại: "Nếu mặt trời là giống đực thì nó cũng bị cấm soi sáng vào hậu cung". Thánh luật của nhà tiên tri Muhammad nghiêm cấm đàn ông Hồi giáo có nhiều hơn bốn người vợ nhưng các ông hoàng với đặc quyền của bậc vương giả là sự ngoại lệ, coi những cung tần mỹ nữ là thước đo giàu sang và quyền lực.

Harām cũng có hệ thống thứ bậc chặt chẽ và mỗi danh vị đều có tên gọi riêng. Quyền lực tối cao nơi cung cấm thuộc về mẹ của Sulṭān gọi là Válıde Sulṭān (والده سلطان), giữ trách nhiệm trông nom, cất đặt việc nội trị với phụ tá là các nội quan cao cấp Kapı Ağa Kızlar Ağası. Cấp bậc thứ hai dành cho Kadın, bốn người vợ chính thức theo thánh luật của đạo Hồi, trong đó Chính cung Ḫāṣekī Sulṭān (خاصکى سلطان) có danh vị tôn quý đứng trên tất cả các phi tần, Kadın nguyên phối gọi là Baş Kadın. Dưới họ là Gedıklık, những cung tần được nhận sự sủng ái của Sulṭān và những nàng hầu Odalık. Phi tần được đế vương ân sủng với những đặc quyền riêng gọi là Ikbal, nhận bổng lộc, sống trong cung thất riêng và được người hầu kẻ hạ cung phụng. Những giai nhân tuyệt sắc từ khắp cả nước được chọn như cống phẩm dâng lên cho Sulṭān thường ở tuổi 13, độ tuổi bắt đầu trổ nét xuân thì của thiếu nữ, những người có phong tư xuất chúng nhất khi bước vào cung cấm được gọi là Gözde.

Một số phi tần trong lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Triều Tiên[sửa | sửa mã nguồn]

Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Hạ - Thương - Chu[sửa | sửa mã nguồn]

Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Nam Bắc triều[sửa | sửa mã nguồn]

Tùy - Đường[sửa | sửa mã nguồn]

Tống[sửa | sửa mã nguồn]

Minh[sửa | sửa mã nguồn]

Thanh[sửa | sửa mã nguồn]

Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

[sửa | sửa mã nguồn]

Trần[sửa | sửa mã nguồn]

[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyễn[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]