Vệ tinh

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
ERS 2, một vệ tinh quan sát Trái Đất của Cơ quan Vũ trụ châu Âu

Một vệ tinh là bất kỳ một vật thể nào quay quanh một vật thể khác (được coi là vật thể chính của nó). Mọi vật thể thuộc Hệ Mặt Trời, gồm cả Trái Đất, đều là vệ tinh của Mặt Trời, hay là vệ tinh của các vật thể đó, như trong trường hợp của Mặt Trăng.

Việc định nghĩa vật thể nào là vệ tinh không phải luôn đơn giản khi xét đến một cặp hai vật thể. Bởi vì mọi vật thể đều có sức hút của trọng lực, chuyển động của vật thể chính cũng bị ảnh hưởng bởi vệ tinh của nó. Nếu hai vật thể có khối lượng tương đương, thì chúng thường được coi là một hệ đôi và không một vật thể nào bị coi là vệ tinh; một ví dụ là tiểu hành tinh kép 90 Antiope. Tiêu chuẩn chung để một vật thể được coi là vệ tinh là trung tâm khối lượng của hệ nằm bên trong vật thể chính.

Trong cách nói thông thường, thuật ngữ "vệ tinh" thường để chỉ một vệ tinh nhân tạo, nó là một vật thể do con người chế tạo và bay quanh Trái Đất (hay một thiên thể khác). Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng có thể sử dụng thuật ngữ đó để chỉ các vệ tinh thiên nhiên, hay các Mặt Trăng. Nói chung, trong cách dùng thông thường, "vệ tinh thiên nhiên" là thuật ngữ để chỉ các Mặt Trăng.

Các vệ tinh nhân tạo[sửa | sửa mã nguồn]

Vệ tinh nhân tạo đầu tiên[sửa | sửa mã nguồn]

Người đầu tiên đã nghĩ ra vệ tinh nhân tạo dùng cho truyền thông là nhà viết truyện khoa học giả tưởng Arthur C. Clarke vào năm 1945 ([2]). Ông đã nghiên cứu về cách phóng các vệ tinh này, quỹ đạo của chúng và nhiều khía cạnh khác cho việc thành lập một hệ thống vệ tinh nhân tạo bao phủ thế giới. Ông cũng đề nghị 3 vệ tinh địa tĩnh (geostationary) sẽ đủ để bao phủ viễn thông cho toàn bộ Trái Đất.

Tuy nhiên, vệ tinh nhân tạo đầu tiên là Sputnik 1 được Liên bang Xô viết phóng lên ngày 4 tháng 10 năm 1957.

Các loại vệ tinh[sửa | sửa mã nguồn]

  • Vệ tinh vũ trụ là các vệ tinh được dùng để quan sát các hành tinh xa xôi, các thiên hà và các vật thể ngoài vũ trụ khác.
  • Vệ tinh thông tin là các vệ tinh nhân tạo nằm trong không gian dùng cho các mục đích viễn thông sử dụng sóng radio ở tần số vi ba. Đa số các vệ tinh truyền thông sử dụng các quỹ đạo đồng bộ hay các quỹ đạo địa tĩnh, mặc dù các hệ thống gần đây sử dụng các vệ tinh tại quỹ đạo Trái Đất tầm thấp.
  • Vệ tinh quan sát Trái Đất là các vệ tinh được thiết kế đặc biệt để quan sát Trái Đất từ quỹ đạo, tương tự như các vệ tinh trinh sát nhưng được dùng cho các mục đích phi quân sự như kiểm tra môi trường, thời tiết, lập bản đồ, vân vân. (Xem thêm Hệ thống quan sát Trái Đất.)
  • Vệ tinh hoa tiêu (navigation satellite) là các vệ tinh sử dụng các tín hiệu radio được truyền đi theo đúng chu kỳ cho phép các bộ thu sóng di động trên mặt đất xác định chính xác được vị trí của chúng. Sự quang đãng (không có vật cản) của đường truyền và thu tín hiệu giữa vệ tinh (nguồn phát) và máy thu trên mặt đất tích hợp với những cải tiến mới về điện tử học cho phép hệ thống vệ tinh hoa tiêu đo đạc khoảng cách với độ chính xác khoảng một vài mét.
  • Vệ tinh tiêu diệt / Vũ khí chống vệ tinh là các vệ tinh được thiết kế để tiêu diệt các vệ tinh "đối phương", các vũ khí và các mục tiêu bay trên quỹ đạo khác. Một số vệ tinh này được trang bị đạn động lực, một số khác sử dụng năng lượng và/hay các vũ khí hạt nhân để phá huỷ các vệ tinh, ICBMs, MIRVs. Cả Hoa Kỳ và Liên bang Xô viết đều có các vệ tinh này. Các đường dẫn bàn luận về các "Vệ tinh tiêu diệt", ASATS (Vệ tinh chống vệ tinh) gồm USSR Tests ASAT weaponASAT Test. Xem thêm IMINT.
  • Vệ tinh trinh sát là những vệ tinh quan sát Trái Đất hay vệ tinh truyền thông được triển khai cho các ứng dụng quân sự hay tình báo. Chúng ta hiện không biết nhiều về năng lực thực sự của các vệ tinh này vì các chính phủ điều hành chúng thường giữ tuyệt đối bí mật về thông tin cho các vệ tinh loại này.
  • Vệ tinh năng lượng Mặt trời là các vệ tinh được đề xuất là sẽ bay trên quỹ đạo Trái Đất tầm cao sử dụng cách truyền năng lượng viba để chiếu năng lượng mặt trời tới những antenna cực lớn trên mặt đất, nơi nó có thể được dùng để thay thế cho những nguồn năng lượng quy ước thông thường.
  • Trạm vũ trụ là các cơ cấu do con người chế tạo, được thiết kế để con người sống được trong vũ trụ. Một trạm vũ trụ được phân biệt với những tàu vũ trụ ở điểm nó không có động cơ đầy chính hay các thiết bị hạ cánh — thay vào đó, người ta dùng các thiết bị khác để vận chuyển lên và xuống trạm. Các trạm vũ trụ được thiết kế để có thể duy trì sự sống trong một khoảng thời gian trung bình trên quỹ đạo, các khoảng thời gian có thể là tuần, tháng, hay thậm chí là năm.
  • Vệ tinh thời tiết là các vệ tinh có mục đích chính là để quan sát thời tiết và/hay khí hậu của Trái Đất.
  • Vệ tinh thu nhỏ là các vệ tinh có trọng lượng và kích thước nhỏ hơn thông thường. Những tiêu chí xếp hạng mới để đánh giá các vệ tinh đó: tiểu vệ tinh (500–200 kg), vệ tinh siêu nhỏ (dưới 200 kg), vệ tinh cỡ nano (dưới 10 kg), vệ tinh cỡ pico (dưới 1 kg) và vệ tinh cỡ femto (dưới 100 g).
  • Vệ tinh sinh học là các vệ tinh có mang các tổ chức sinh vật sống, nói chung là cho mục đích thực nghiệm khoa học.

Các loại quỹ đạo[sửa | sửa mã nguồn]

Đa số các vệ tinh thường được mô tả đặc điểm dựa theo quỹ đạo của chúng. Mặc dù một vệ tinh có thể bay trên một quỹ đạo ở bất kỳ độ cao nào, các vệ tinh thường được xếp theo độ cao của chúng.

Các quỹ đạo sau là các quỹ đạo đặc biệt cũng thường được dùng để xác định đặc điểm của vệ tinh:

Các vệ tinh cũng có thể quay quanh các điểm đu đưa.

Các nước có khả năng phóng vệ tinh nhân tạo[sửa | sửa mã nguồn]

Danh sách này bao gồm những quốc gia có khả năng độc lập để tự phóng vệ tinh lên quỹ đạo, gồm cả việc sản xuất ra khí cụ cần thiết để phóng. Ghi chú: nhiều nước khác cũng có khả năng thiết kế hay chế tạo vệ tinh - việc này, nói chung, không tốn nhiều tiền và cũng không đòi hỏi khả năng khoa học và kỹ thuật lớn – nhưng không thể phóng chúng lên, thay vào đó họ dùng các dịch vụ phóng vệ tinh của nước ngoài. Danh sách này không nhắc tới các quốc gia đó mà chỉ liệt kê những nước có khả năng phóng vệ tinh và ngày khả năng này lần đầu tiên được thể hiện.

Phóng lần đầu tiên theo quốc gia
Quốc gia Năm phóng Vệ tinh đầu tiên
Flag of the Soviet Union.svg Liên bang Xô viết 1957 Sputnik 1
Flag of the United States.svg Hoa Kỳ 1958 Explorer 1
Flag of Canada.svg Canada 1962 Alouette 1
Flag of France.svg Pháp 1965 Astérix
Flag of Japan (bordered).svg Nhật 1970 Osumi
Flag of the People's Republic of China.svg Trung Quốc 1970 Đông Phương Hồng I
Flag of the United Kingdom.svg Anh 1971 Prospero X-3
Flag of Europe.svg Liên minh Châu Âu 1979 Ariane 1
Flag of India.svg Ấn Độ 1980 Rohini
Flag of Israel.svg Israel 1988 Ofeq 1

Cả Bắc Triều TiênIraq đã tuyên bố những vụ phóng vệ tinh lên quỹ đạo nhưng điều này còn chưa được xác định. Na Uy đã phóng các vệ tinh trong nước và quốc tế từ trung tâm vũ trụ của họ ở Andøya. Tới năm 2006, chỉ có tám quốc gia đã phóng các vệ tinh lên quỹ đạo một cách độc lập với phương tiện phóng của chính họ chế tạo – theo thứ tự thời gian: Liên bang Xô viết, Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản, Trung Quốc, Anh, Ấn ĐộIsrael. Khả năng phóng vệ tinh của Anh và Pháp hiện được quy cho Liên minh châu Âu, và khả năng của Liên bang Xô viết được chuyển cho Nga, làm giảm số lượng những thực thể chính trị với khả năng phóng vệ tinh thực tế xuống còn bảy cường quốc vũ trụ chính: Hoa Kỳ, Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản – và một cường quốc vũ trụ "nhỏ": Israel. Nhiều quốc gia khác như Nam Triều Tiên, PakistanBrasil đang ở giai đoạn đầu chương trình phát triển khả năng phóng vệ tinh ở mức độ nhỏ của họ, và đang tìm cách trở thành các tiểu cường quốc vũ trụ - các nước khác có thể có khả năng về khoa học và công nghệ, nhưng không có khả năng kinh tế hay không có tham vọng về chính trị.

Vệ tinh đầu tiên của các quốc gia[sửa | sửa mã nguồn]

Vệ tinh đầu tiên của các quốc gia bao gồm các vệ tinh tự phóng hay nhờ nước khác[1]
Quốc gia Năm Vệ tinh đầu tiên Trọng tải trên quỹ đạo[2]
 Soviet Union
( Russia)
1957
(1992)
Sputnik 1
(Kosmos 2175)
1457
 United States 1958 Explorer 1 1110
 United Kingdom 1962 Ariel 1 0030
 Canada 1962 Alouette 1 0034
 Italy 1964 San Marco 1 0022
 France 1965 Astérix 0057
 Australia 1967 WRESAT 0012
 Germany 1969 Azur 0042
 Japan 1970 Ōsumi 0134
 China 1970 Dong Fang Hong I 0140
 Netherlands 1974 ANS 0004
 Spain 1974 Intasat 0009
 India 1975 Aryabhata 0054
 Indonesia 1976 Palapa A1 0012
 Czechoslovakia 1978 Magion 1 0004
 Bulgaria 1981 Intercosmos Bulgaria 1300 0001
 Saudi Arabia 1985 Arabsat-1A 0012
 Brazil 1985 Brasilsat A1 0013
 Mexico 1985 Morelos 1 0007
 Sweden 1986 Viking 0011
 Israel 1988 Ofeq 1 00011
 Luxembourg 1988 Astra 1A 005
 Argentina 1990 Lusat 009
 Pakistan 1990 Badr-1 0003
 South Korea 1992 Kitsat A 0011
 Portugal 1993 PoSAT-1 0001
 Thailand 1993 Thaicom 1 0007
 Turkey 1994 Turksat 1B 0008
 Ukraine 1995 Sich-1 0006
 Malaysia 1996 MEASAT 0006
 Norway 1997 Thor 2 0003
 Philippines 1997 Mabuhay 1 0002
 Egypt 1998 Nilesat 101 0004
 Chile 1998 FASat-Bravo 0002
 Singapore[3][4] 1998 ST-1 0003
 Taiwan 1999 ROCSAT-1 0008
 Denmark 1999 Ørsted 0004
 South Africa 1999 SUNSAT 0002
 United Arab Emirates 2000 Thuraya 1 0006
 Morocco 2001 Maroc-Tubsat 0001
 Algeria 2002 Alsat 1 0001
 Greece 2003 Hellas Sat 2 0002
 Cyprus 2003 Hellas Sat 2 0002
 Nigeria 2003 Nigeriasat 1 0004
 Iran 2005 Sina-1 0001
 Kazakhstan 2006 KazSat 1 0002
 Colombia 2007 Libertad 1 0001
 Mauritius 2007 Rascom-QAF 1 0002
 Việt Nam 2008 Vinasat-1 0003
 Venezuela 2008 Venesat-1 0002
 Switzerland 2009 SwissCube-1[5] 0002
 Poland[6] 2012 PW-Sat 00001
 Hungary 2012 MaSat-1 [7] 0001[cần dẫn nguồn]
 Romania 2012 Goliat [8] 0001
 Belarus 2012 BelKA-2 N/A
 North Korea 2012 Kwangmyŏngsŏng-3 Unit 2 1
 Azerbaijan 2013 Azerspace [9] 1
 Austria 2013 TUGSAT-1/UniBRITE[10][11] 2
 Ecuador 2013 NEE-01 Pegaso 1
 Estonia 2013 ESTCube-1 1
 Jersey 2013 O3b-1,-2,-3,-4 4
 Qatar 2013 Es'hailSat1 1
 Peru 2013 PUCPSAT-1[12] 1
 Bolivia 2013 TKSat-1 1
 Lithuania 2014 LituanicaSAT-1LitSat-1 2

Vệ tinh nhân tạo của Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 4 năm 2008 Việt Nam đã thuê Pháp phóng thành công vệ tinh VINASAT-1 (mua của Mỹ) lên quỹ đạo địa tĩnh, với việc phóng được vệ tinh nhân tạo Việt Nam đã tiết kiệm 10 triệu USD mỗi năm. Việt Nam là nước thứ 93 phóng vệ tinh nhân tạo và là nước thứ sáu tại Đông Nam Á. Theo các nguồn thông tin nước ngoài, tổng trị giá của dự án VINASAT-1 là 250 triệu USD, trong đó bao gồm chi phí mua vệ tinh và phí phóng vệ tinh, xây dựng trạm mặt đất, bảo hiểm... Dự tính vệ tinh hoạt động được từ 15 đến 20 năm và được khoảng 20 công ty phụ trách.[13]

Năm 2007, sau khi được thành lập, Viện Công nghệ Vũ trụ Việt Nam đã tiến hành dự án chế tạo vệ tinh nhỏ pico (10x10x10cm, 1 kg) [14]

Năm 2008, công ty FPT thành lập Phòng nghiên cứu không gian FSpace với mục tiêu thiết kế chế tạo vệ tinh nhỏ vệ tinh nano F-1 (10x10x20cm, 2 kg).[15]

Vệ tinh F-1 do nhóm FSpace thiết kế và chế tạo

Ngày 16-5-2012, 5g13p, tên lửa Arian 5 mang theo vệ tinh Vinasat-2 rời bãi phóng Kouru của Guyana, Nam Mỹ. Sau 36 phút bay, lúc 5g49p, vệ tinh Vinasat-2 rời khỏi tên lửa Arian 5, vào quỹ đạo an toàn. Vinasat-2 với nhiệm vụ và thiết kế tương tự như Vinasat-1.[16]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Một mô hình vệ tinh trong bảo tàng

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “First time in History”. The Satellite Encyclopedia. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2008. 
  2. ^ “SATCAT Boxscore”. celestrak.com. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2013. 
  3. ^ The first satellite built by Singapore, X-Sat, was launched aboard a PSLV rocket on April 20, 2011
  4. ^ T.S., Subramanian (20 tháng 4 năm 2011). “PSLV-C16 puts 3 satellites in orbit”. The Hindu. 
  5. ^ “India launches Switzerland's first satellite”. Swiss Info. 23 tháng 9 năm 2009. 
  6. ^ In a difference of first full Bulgarian Intercosmos Bulgaria 1300 satellite, Poland's near first satellite, Intercosmos Copernicus 500 in 1973, were constructed and owned in cooperation with Soviet Union under the same Interkosmos program.
  7. ^ “Hungary launches its first satellite into orbit”. Wall Street Journal. 13 tháng 2 năm 2012. 
  8. ^ “First Romanian satellite Goliat successfully launched”. 
  9. ^ “Azerbaijan`s first telecommunications satellite launched to orbit”. APA. 
  10. ^ Austria's first two satellites, TUGSAT-1 and UniBRITE, were launched together aboard the same carrier rocket in 2013. Both were based on the Canadian Generic Nanosatellite Bus design, however TUGSAT was assembled by Austrian engineers at Graz University of Technology while UniBRITE was built by the University of Toronto Institute for Aerospace Studies for the University of Vienna.
  11. ^ “Nanosatellite Launch Service”. University of Toronto Institute for Aerospace Studies. Truy cập ngày 2 tháng 3 năm 2013. 
  12. ^ “PUCP-SAT-1 Deploys POCKET-PUCP Femtosatellite”. AMSAT-UK. Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2013. 
  13. ^ http://www.ducminhmobile.net/?mod=news&news_id=905 truy cập ngày 23 tháng 2 năm 2010.
  14. ^ [1]
  15. ^ FSpace laboratory
  16. ^ http://vietnamnet.vn/vn/cong-nghe-thong-tin-vien-thong/72386/vinasat-2-da-duoc-phong-thanh-cong.html truy cập ngày 16 tháng 5 năm 2012.
  1. ^ Hess, Wilmot (1968). The Radiation Belt and Magnetosphere. 

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]