Liêu Thái Tổ

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Liêu Thái Tổ
遼太祖
Hoàng đế Trung Hoa (chi tiết...)
Hoàng đế Khiết Đan
Trị vì17 tháng 3 năm 9166 tháng 9 năm 926
(&0000000000000010.00000010 năm, &0000000000000173.000000173 ngày)
Tiền nhiệmSáng lập triều đại
Kế nhiệmLiêu Thái Tông
Thủ lĩnh Khiết Đan
Tại vị27 tháng 2 năm 90717 tháng 3 năm 916
(&0000000000000009.0000009 năm, &0000000000000019.00000019 ngày)
Thông tin chung
Thê thiếpThuật Luật Bình
Hậu duệLiêu Thái Tông
Tên thật
  • Gia Luật A Bảo Cơ (耶律阿保機)
  • Gia Luật Ức (耶律亿)
Niên hiệu
  • Thần Sách (神冊: 12/916-1/922)
  • Thiên Tán (天贊: 2/922-2/926)
  • Thiên Hiển ((天顯: 2/926-7/926)
Thụy hiệu
Đại Thánh Đại Minh Thần Liệt Thiên Hoàng đế (大聖大明神烈天皇帝)
Miếu hiệu
Thái Tổ (太祖)
Triều đạiNhà Liêu
Thân phụGia Luật Tát Lạt Đích
Thân mẫuTiêu Nham Chỉ Cân
Sinh872
Mất6 tháng 12, 926(926-12-06) (53–54 tuổi)
Trung Quốc
An tángTổ lăng

Liêu Thái Tổ (giản thể: 辽太祖; phồn thể: 遼太祖; bính âm: Liáo Tàizŭ) (872-926), tên là Gia Luật A Bảo Cơ (Yelü Abaoji, 耶律阿保機), phiên âm tiếng Mongol: Ambagyan, Hán danh là Gia Luật Ức (耶律亿), là vị hoàng đế đầu tiên của Khiết Đan, trong lịch sử Trung Quốc.

Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]

Gia Luật A Bảo Cơ sinh năm 872 ở khu vực nay là Nội Mông trong một gia tộc nhiều đời là tù trưởng và thủ lĩnh quân sự (di lý cận) của bộ tộc Điệt Lạt của Khiết Đan. A Bảo Cơ là con trai trưởng của Gia Luật Tát Lạt Đích, mẹ là Tiêu Nham Chỉ Cân. Năm 901, A Bảo Cơ được lập làm thủ lĩnh quân sự (di lý cận kiêm nhiệm ư việt), không lâu sau đó trở thành tù trưởng. Ông dùng vũ lực chinh phục các địa khu Khiết Đan phụ cận, các khu của người Hán và các sắc dân khác. Ngày 27 tháng 2 năm 907, A Bảo Cơ được tôn làm thủ lĩnh của liên minh bộ lạc, nhiệm kỳ 9 năm. Ông trọng dụng người Hán và sau đó đã cải sang chế độ thế tập, tức cha truyền con nối.

Năm 915, Gia Luật A Bảo Cơ xuất binh chinh phạt Thất Vi thắng lợi về nước, song lại bị ép giao lại tước vị thủ lĩnh liên minh Khiết Đan. A Bảo Cơ sau đó nổi dậy giết chết các địch thủ chính trị, thống nhất các bộ lạc Khiết Đan khác nhau. Ngày 17 tháng 3 năm 916, Gia Luật A Bảo Cơ đăng cơ xưng hoàng đế, lập quốc hiệu là Khiết Đan, kiến lập Đại Khiết Đan Quốc (ngày 24 tháng 2 năm 947, Liêu Thái Tông đã cải quốc hiệu thành Đại Liêu.[1], lập niên hiệu là Thần Sách. Ông cũng tự mình tạo ra văn tự Khiết Đan.

Gia Luật A Bảo Cơ sau khi kiến quốc vẫn tiếp tục tấn công các dân tộc hay chính quyền xung quanh, Bột Hải Quốc, Thất ViHề lần lượt bị tiêu diệt. Ngày 6 tháng 9 năm 926, ông mất ở thành Phù Dư, thọ 55 tuổi.

Gia đình[sửa | sửa mã nguồn]

Hậu phi[sửa | sửa mã nguồn]

  • Thuần Khâm Hoàng hậu Thuật Luật Bình (Thuật Luật Nguyệt Lý Đóa, họ Tiêu)
  • Tiêu cùng nhân

Con[sửa | sửa mã nguồn]

Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Liêu sử, quyển 4, Thái Tông bản kỷ hạ Liêu sử - Thái Tông bản kỷ hạ