Liêu Thái Tổ

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Liêu Thái Tổ
遼太祖
Hoàng đế Trung Hoa (chi tiết...)
Hoàng đế Khiết Đan
Trị vì 17 tháng 3 năm 9166 tháng 9 năm 926
(10 năm, 173 ngày)
Tiền nhiệm Sáng lập triều đại
Kế nhiệm Liêu Thái Tông
Thủ lĩnh Khiết Đan
Tại vị 27 tháng 2 năm 90717 tháng 3 năm 916
(9 năm, 19 ngày)
Thông tin chung
Thê thiếp Thuật Luật Bình
Hậu duệ Liêu Thái Tông
Tên thật
  • Gia Luật A Bảo Cơ (耶律阿保機)
  • Gia Luật Ức (耶律亿)
Niên hiệu
  • Thần Sách (神冊: 12/916-1/922)
  • Thên Tán (天贊: 2/922-2/926)
  • Thiên Hiển ((天顯: 2/926-7/926)
Thụy hiệu Đại Thánh Đại Minh Thần Liệt Thiên Hoàng đế (大聖大明神烈天皇帝)
Miếu hiệu Thái Tổ (太祖)
Triều đại Nhà Liêu
Thân phụ Gia Luật Tát Lạt Đích
Thân mẫu Tiêu Nham Chỉ Cân
Sinh 872
Mất 6 tháng 12, 926 (53–54 tuổi)
Trung Quốc
An táng Tổ lăng

Liêu Thái Tổ (giản thể: 辽太祖; phồn thể: 遼太祖; bính âm: Liáo Tàizŭ) (872-926), tên thật là Gia Luật A Bảo Cơ (耶律阿保機), phiên âm Yelü Abaoji; tiếng Mongol: Ambagyan, Hán danh là Gia Luật Ức (耶律亿), là vị hoàng đế đầu tiên của Khiết Đan, trong lịch sử Trung Quốc.

Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]

Các tiền bối của Gia Luật A Bảo Cơ là tù trưởng và thủ lĩnh quân sự của Điệt Lạt bộ của Khiết Đan (di lý cận). A Bảo Cơ là con trai trưởng của Gia Luật Tát Lạt Đích, mẹ là Tiêu Nham Chỉ Cân. Vào năm 901, A Bảo Cơ được lập làm thủ lĩnh quân sự (di lý cận kiêm nhiệm ư việt), không lâu sau đó trở thành tù trưởng. Ông dùng vũ lực chinh phục các địa khu Khiết Đan phụ cận, các khu của người Hán và các sắc dân khác. Ngày 27 tháng 2 năm 907, A Bảo Cơ được tôn làm thủ lĩnh của liên minh bộ lạc, nhiệm kỳ 9 năm. Ông trọng dụng người Hán và sau đó đã cải sang chế độ thế tập, tức cha truyền con nối.

Năm 915, Gia Luật A Bảo Cơ xuất binh chinh phạt Thất Vi thắng lợi về nước, song lại bị ép giao lại hãn vị. A Bảo Cơ sau đó nổi dậy giết chết các địch nhân, thống nhất các bộ lạc Khiết Đan khác nhau. Ngày 17 tháng 3 năm 916, Gia Luật A Bảo Cơ đăng cơ xưng hoàng đế, lập quốc hiệu là Khiết Đan, kiến lập Đại Khiết Đan Quốc (ngày 24 tháng 2 năm 947, Liêu Thái Tông đã cải quốc hiệu thành Đại Liêu.[1], lập niên hiệu là Thần Sách. Ông cũng tự mình tạo ra văn tự Khiết Đan.

Gia Luật A Bảo Cơ sau khi kiến quốc vẫn tiếp tục tấn công các dân tộc hay chính quyền xung quanh, Bột Hải Quốc, Thất ViHề lần lượt bị tiêu diệt. Ngày 6 tháng 9 năm 926, ông mất ở thành Phù Dư, thọ 55 tuổi.

Gia đình[sửa | sửa mã nguồn]

Hậu phi[sửa | sửa mã nguồn]

  • Thuần Khâm Hoàng hậu Thuật Luật Bình (Thuật Luật Nguyệt Lý Đóa, họ Tiêu)
  • Tiêu cùng nhân

Con[sửa | sửa mã nguồn]

Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Liêu sử, quyển 4, Thái Tông bản kỷ hạ Liêu sử - Thái Tông bản kỷ hạ