MKUltra

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tài liệu MKUltra đã được giải mật

Dự án MKUltra (hay MK-Ultra)[a] là tên mã của một chương trình thí nghiệm bất hợp pháp trên người do Cục Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA) thiết kế và thực hiện.[1][2][3] Các thí nghiệm nhằm phát triển các quy trình và xác định các loại thuốc như LSD có thể được sử dụng trong các cuộc thẩm vấn để làm suy yếu các cá nhân và buộc phải thú nhận thông qua tẩy nãotra tấn tâm lý. MKUltra đã sử dụng nhiều phương pháp để thao túng trạng thái tinh thần và chức năng não của đối tượng, chẳng hạn như ngầm sử dụng liều cao chất hướng thần (đặc biệt là LSD) và các hóa chất khác, sốc điện,[4] thôi miên,[5][6] tước đoạt cảm giác, cô lập và lạm dụng bằng lời nóitình dục, ngoài các hình thức tra tấn khác.[7][8]

MKUltra được thực hiện sau hai thí nghiệm liên quan đến thuốc là Dự án BluebirdDự án Artichoke.[9][10] Nó được bắt đầu vào năm 1953, bị thu hẹp phạm vi vào năm 1964 và 1967, và tạm dừng vào năm 1973. Nó được tổ chức thông qua Văn phòng Trí tuệ khoa học của CIA và phối hợp với Phòng thí nghiệm Chiến tranh sinh học của quân đội Hoa Kỳ.[11] Chương trình tham gia vào các hoạt động bất hợp pháp,[12][13][14] bao gồm việc sử dụng công dân Hoa Kỳ và Canada làm đối tượng thử nghiệm không có chủ ý.[12][15][16][17] Phạm vi của MKUltra rất rộng, với các hoạt động được thực hiện dưới vỏ bọc nghiên cứu tại hơn 80 cơ sở, bao gồm các trường cao đẳng và đại học, bệnh viện, nhà tù và các công ty dược phẩm.[18] CIA điều khiển bằng cách sử dụng các tổ chức bình phong, mặc dù một số quan chức hàng đầu tại các cơ sở này nhận thức về sự dính líu đến CIA.[19]

MKUltra lần đầu tiên được công chúng chú ý vào năm 1975 bởi Ủy ban Church của Quốc hội Hoa KỳHội đồng của tổng thống Hoa Kỳ về các hoạt động CIA tại Hoa Kỳ của Gerald Ford (còn được biết đến dưới tên Hội đồng Rockefeller). Các nỗ lực điều tra đã bị cản trở bởi lệnh của Giám đốc CIA Richard Helms là tiêu hủy tất cả các hồ sơ MKUltra vào năm 1973; các cuộc điều tra của Ủy ban Church và Hội đồng Rockefeller dựa trên lời khai đã tuyên thệ của những người tham gia trực tiếp và một số lượng nhỏ tài liệu còn sót lại sau lệnh của Helms.[20] Năm 1977, một yêu cầu của Đạo luật Tự do Thông tin đã phát hiện ra nơi lưu trữ 20.000 tài liệu liên quan đến MKUltra, dẫn đến các cuộc điều trần tại Thượng viện.[12][21] Một số thông tin còn sót lại về MKUltra đã được giải mật vào tháng 7 năm 2001.

Bối cảnh[sửa | sửa mã nguồn]

Sidney Gottlieb đã phê duyệt một dự án con của MKUltra về LSD trong bức thư ngày 9 tháng 6 năm 1953 này.

Nguồn gốc của tên mã[sửa | sửa mã nguồn]

Tên mã CIA của dự án là sự kết hợp của chữ ghép MK, cho thấy sự tài trợ của Ban Dịch vụ kỹ thuật (TSS),[cần dẫn nguồn]  và từ Ultra mà trước đây được chỉ định là phân loại tối mật của tình báo Thế chiến II. Các tên mã liên quan khác bao gồm Dự án MKNAOMI và Dự án MKDELTA được lập ra để giám sát việc sử dụng vật liệu MKUltra ở nước ngoài. Theo Ủy ban Church, "những vật liệu như vậy đã được sử dụng trong một số dịp".[22]

Nguồn gốc của dự án[sửa | sửa mã nguồn]

Theo tác giả Stephen Kinzer, dự án của CIA "là sự tiếp nối của công trình bắt đầu tại các cơ sở của Nhật Bản thời Thế chiến II và các trại tập trung của Đức Quốc xã trong việc khuất phục và kiểm soát tâm trí con người". Kinzer đã viết rằng việc MKUltra sử dụng mescaline vào các đối tượng không có chủ ý là một hành vi mà các bác sĩ Đức Quốc xã đã bắt đầu trong trại tập trung Dachau. Kinzer đưa ra bằng chứng về việc tiếp tục một chương trình của Đức Quốc xã, dẫn ra việc CIA bí mật tuyển mộ những kẻ tra tấn và giải phẫu sinh thể của Đức Quốc xã để tiếp tục thí nghiệm trên hàng nghìn đối tượng, và người Đức Quốc xã đã được đưa đến Fort Detrick, Maryland, để hướng dẫn các nhân viên CIA cách sử dụng khí sarin dùng để gây chết người.[4]

Mục tiêu và lãnh đạo[sửa | sửa mã nguồn]

Sidney Gottlieb, ngày 21 tháng 9 năm 1977

Dự án do Sidney Gottlieb đứng đầu nhưng bắt đầu theo lệnh của giám đốc CIA Allen Dulles vào ngày 13 tháng 4 năm 1953.[23][24] Mục tiêu của nó là phát triển các loại thuốc kiểm soát tâm trí để sử dụng chống lại khối Liên Xô đáp lại việc Liên Xô, Trung QuốcTriều Tiên bị cáo buộc đã sử dụng các kỹ thuật kiểm soát tâm trí với các tù nhân chiến tranh của Mỹ trong chiến tranh Triều Tiên.[25] CIA muốn sử dụng các phương pháp tương tự với những người họ tự bắt giữ, và quan tâm đến việc thao túng các nhà lãnh đạo nước ngoài bằng các kỹ thuật như vậy,[22] đã nghĩ ra một số kế hoạch nhằm đánh thuốc Fidel Castro. Họ thường chỉ đạo các thí nghiệm mà không được đối tượng biết hay chấp thuận.[26] Trong một số trường hợp, các nhà nghiên cứu học thuật được tài trợ thông qua các khoản trợ cấp từ các tổ chức bình phong của CIA nhưng không biết rằng CIA đang sử dụng công việc của họ cho những mục đích này.[27]

Dự án đã cố gắng sản xuất một loại thuốc nói thật hoàn hảo để thẩm vấn các gián điệp nghi ngờ của Liên Xô trong Chiến tranh Lạnh và khám phá các khả năng kiểm soát tâm trí khác. Dự án con 54 là chương trình "Perfect Concussion" tối mật của Hải quân, được cho là sử dụng các vụ nổ tần số dưới tai để xóa trí nhớ; chương trình đã không bao giờ được thực hiện.[28]

Hầu hết các hồ sơ của MKUltra đã bị tiêu hủy vào năm 1973 theo lệnh của giám đốc CIA Richard Helms, vì vậy rất khó để các nhà điều tra hiểu được đầy đủ về hơn 150 dự án con nghiên cứu được tài trợ bởi MKUltra và các chương trình liên quan của CIA.[29]

Dự án bắt đầu trong giai đoạn mà nhà báo người Anh Rupert Cornwell mô tả là "hoang tưởng" tại CIA, khi Mỹ đã mất thế độc quyền hạt nhân và nỗi sợ hãi về chủ nghĩa cộng sản lên đến đỉnh điểm.[30] Giám đốc phản gián CIA James Jesus Angleton tin rằng một con chuột chũi đã xâm nhập vào tổ chức ở các cấp cao nhất.[30] Cơ quan này đã đổ hàng triệu đô la vào các nghiên cứu nhằm xem xét các cách thức tác động và kiểm soát tâm trí cũng như tăng cường khả năng trích xuất thông tin từ các đối tượng kháng cự trong quá trình thẩm vấn.[31][32] Một số nhà sử học khẳng định rằng một mục tiêu của MKUltra và các dự án CIA liên quan là tạo ra một chủ đề kiểu "Ứng cử viên Mãn Châu".[33] Nhà sử học người Mỹ Alfred W. McCoy tuyên bố rằng CIA đã cố gắng tập trung sự chú ý của giới truyền thông vào những chương trình "lố bịch" kiểu này để công chúng không nhìn vào mục tiêu chính của nghiên cứu, đó là các phương pháp thẩm vấn hiệu quả.[31]

Quy mô dự án[sửa | sửa mã nguồn]

Một tài liệu MKUltra năm 1955 chỉ ra quy mô và phạm vi của sự nỗ lực. Nó đề cập đến việc nghiên cứu phân loại các chất làm thay đổi tâm trí được mô tả như sau: [34]

  1. Các chất sẽ thúc đẩy suy nghĩ phi logic và sự bốc đồng đến mức người nhận sẽ bị mất uy tín trước công chúng.
  2. Các chất làm tăng hiệu quả của cố vấn và nhận thức.
  3. Các vật liệu sẽ ngăn chặn hoặc chống lại tác dụng say của rượu.
  4. Các vật liệu sẽ đẩy nhanh tác dụng say của rượu.
  5. Các vật liệu sẽ tạo ra các dấu hiệu và triệu chứng của các bệnh đã được nhận biết theo cách có thể đảo ngược để chúng có thể được sử dụng để giả bệnh, v.v.
  6. Các vật liệu sẽ làm cho thôi miên dễ dàng hơn hoặc không thì nâng cao tính hữu dụng của nó.
  7. Các chất sẽ nâng cao khả năng của các cá nhân để chống lại sự thiếu thốn, tra tấn và cưỡng bức trong khi thẩm vấn và cái gọi là "tẩy não".
  8. Các vật liệu và phương pháp vật lý sẽ tạo ra chứng mất trí nhớ đối với các sự kiện trước đây và trong quá trình sử dụng chúng.
  9. Các phương pháp vật lý tạo ra sốc và sự lẫn lộn trong thời gian dài và có thể sử dụng lén lút.
  10. Các chất gây ra khiếm khuyết về thể chất như liệt chân, thiếu máu cấp, v.v.
  11. Các chất sẽ tạo ra cảm giác hưng phấn "tinh khiết" mà không gây thất vọng về sau.
  12. Các chất làm thay đổi cấu trúc nhân cách theo cách mà làm tăng xu hướng của người nhận trở nên phụ thuộc vào người khác.
  13. Một vật liệu sẽ gây ra sự lẫn lộn tinh thần thuộc loại mà cá nhân dưới ảnh hưởng của nó sẽ rất khó để duy trì sự bịa đặt khi bị tra hỏi.
  14. Các chất sẽ làm giảm tham vọng và hiệu quả làm việc chung của đàn ông khi được sử dụng với lượng không thể phát hiện được.
  15. Các chất làm suy yếu hoặc méo mó thị lực hoặc thính lực, tốt nhất là không có tác dụng vĩnh viễn.
  16. Một viên thuốc trực tiếp có thể sử dụng được lén lút trong đồ uống, thực phẩm, thuốc lá, dưới dạng xịt, v.v., sẽ an toàn khi sử dụng, khiến mất trí nhớ tối đa, và phù hợp để sử dụng bởi các loại đặc vụ tùy tình hình cụ thể.
  17. Một vật liệu có thể được sử dụng lén lút bằng các con đường trên và với số lượng rất nhỏ sẽ khiến một người không thể thực hiện hoạt động thể chất.

Các ứng dụng[sửa | sửa mã nguồn]

Báo cáo năm 1976 của Ủy ban Church cho thấy, trong chương trình MKDELTA, "Thuốc chủ yếu được sử dụng để hỗ trợ thẩm vấn, nhưng các vật liệu MKULTRA/MKDELTA cũng được sử dụng cho các mục đích quấy rối, làm mất uy tín hoặc vô hiệu hóa."[35][36][37]

Các dự án liên quan khác[sửa | sửa mã nguồn]

Vào năm 1964, MKSEARCH là cái tên được đặt cho sự tiếp nối của chương trình MKULTRA. Chương trình MKSEARCH được chia thành hai dự án được đặt tên là MKOFTENMKCHICKWIT. Tài trợ cho MKSEARCH bắt đầu vào năm 1965 và kết thúc vào năm 1971.[38] Dự án này là một dự án hợp tác giữa Quân chủng Hóa học Hoa KỳVăn phòng Nghiên cứu và phát triển của CIA nhằm tìm ra các tác nhân dùng để tấn công mới, tập trung vào các tác nhân gây mất khả năng hoạt động. Mục đích của nó là phát triển, kiểm tra và đánh giá các khả năng bí mật sử dụng các hệ thống sinh học, hóa học và chất phóng xạ và các kỹ thuật tạo ra các thay đổi hành vi và/hoặc sinh lý của con người mà có thể dự đoán được để hỗ trợ các yêu cầu vận hành có độ nhạy cao.[38]

Đến tháng 3 năm 1971, hơn 26.000 tác nhân tiềm năng đã được thu thập để sàng lọc trong tương lai.[39] CIA quan tâm đến các mô hình di cư của chim để nghiên cứu chiến tranh hóa họcsinh học (CBW); dự án con 139 được đặt tên là "Nghiên cứu dịch bệnh ở chim" tại Penn State.[40]

MKOFTEN là để đối phó với việc thử nghiệm và sự lây truyền chất độc và tác động liên quan tới hành vi của thuốc trên động vật và sau cùng là con người.[38]

MKCHICKWIT quan tâm đến việc thu thập thông tin về sự phát triển thuốc mới ở châu Âu và châu Á, và việc thu thập các mẫu.[38]

Thí nghiệm trên người Mỹ[sửa | sửa mã nguồn]

Các tài liệu của CIA cho thấy rằng họ đã nghiên cứu các phương pháp kiểm soát tâm trí "hóa học, sinh học và phóng xạ" như một phần của MKUltra.[41] Họ đã chi khoảng 10 triệu đô la hoặc nhiều hơn, ước lượng 87,5 triệu đô la sau khi được điều chỉnh theo lạm phát.[42]

LSD[sửa | sửa mã nguồn]

Những nỗ lực ban đầu của CIA tập trung vào LSD-25, sau này đã có ảnh hưởng lớn đến nhiều chương trình của MKUltra.[43] CIA muốn biết liệu họ có thể khiến các điệp viên Liên Xô đầu hàng trái với ý của bản thân hay không và liệu Liên Xô có thể làm điều tương tự với các đặc vụ của chính CIA hay không.[44]

Các tài liệu do John D. Marks thu được từ CIA dưới quyền Tự do thông tin năm 1976 cho thấy, vào năm 1953, CIA đã cân nhắc mua 10 kg LSD, đủ cho 100 triệu liều. Việc mua được đề xuất nhằm ngăn chặn các quốc gia khác kiểm soát nguồn cung. Các tài liệu cho thấy CIA đã mua một số lượng LSD từ Phòng thí nghiệm Sandoz ở Thụy Sĩ.[45]

Khi Dự án MKUltra được tiến hành vào tháng 4 năm 1953, các thí nghiệm bao gồm việc sử dụng LSD lên bệnh nhân tâm thần, tù nhân, người nghiện ma túy và gái mại dâm - "những người không thể chống trả," như một nhân viên cơ quan đã nói.[46] Trong một trường hợp, họ đã cho một bệnh nhân tâm thần ở Kentucky dùng LSD trong 174 ngày.[46] Họ cũng cho các nhân viên của CIA, quân nhân, bác sĩ, các nhân viên chính phủ khác và các thành viên của công chúng dùng LSD để nghiên cứu phản ứng của họ. LSD và các loại thuốc khác thường được sử dụng mà đối tượng không biết hoặc chấp thuận có hiểu biết, vi phạm Quy tắc Nuremberg mà Hoa Kỳ đã đồng ý tuân theo sau Thế chiến thứ hai. Mục đích của việc này là tìm ra loại thuốc có thể dẫn tới những lời thú nhận sâu sắc hoặc xóa sạch tâm trí của đối tượng và lập trình cho họ như "một đặc vụ người máy".[47]

Trong Chiến dịch Midnight Climax, CIA đã thiết lập một số nhà chứa bên trong các nhà an toàn của cơ quan ở San Francisco để tuyển chọn những người đàn ông sẽ quá xấu hổ khi nói về các sự kiện. Đàn ông được cho dùng LSD, các nhà thổ được trang bị gương một chiều, và các phiên được quay phim để xem và nghiên cứu sau này.[48] Trong các thí nghiệm khác, mọi người được cấp LSD mà họ không hề hay biết, họ bị thẩm vấn dưới ánh đèn sáng và các bác sĩ ghi chép phía sau. Họ nói với các đối tượng rằng họ sẽ kéo dài "các trip" ("trip" là từ lóng chỉ trạng thái ảo giác khi dùng LSD) nếu họ từ chối tiết lộ bí mật của mình. Những người bị thẩm vấn là các nhân viên CIA, quân nhân Hoa Kỳ và các điệp viên bị tình nghi làm việc cho phe kia trong Chiến tranh Lạnh. Việc này dẫn đến kết quả là suy nhược kéo dài và một số trường hợp tử vong.[47] Những người nghiện heroin đã được mua chuộc để sử dụng LSD với đề nghị cung cấp nhiều heroin hơn.[19][49]

Theo lời mời của sinh viên tốt nghiệp tâm lý học Stanford Vik Lovell, một người quen của Richard AlpertAllen GinsbergKen Kesey đã tình nguyện tham gia vào nghiên cứu mà thực chất được CIA tài trợ dưới sự bảo trợ của MKUltra, tại Bệnh viện Cựu chiến binh Menlo Park[50][51] nơi anh làm phụ tá ban đêm.[52] Dự án đã nghiên cứu tác động của các chất hướng thần, đặc biệt là LSD, psilocybin, mescaline, cocaine, AMTDMT đối với con người.[53]

Văn phòng An ninh đã sử dụng LSD trong các cuộc thẩm vấn, nhưng Sidney Gottlieb, nhà hóa học chỉ đạo MKUltra, đã có ý tưởng khác: ông nghĩ nó có thể được sử dụng trong các hoạt động ngầm. Vì tác dụng của nó chỉ là tạm thời, ông tin rằng nó có thể được cấp cho các quan chức cấp cao và bằng cách này sẽ ảnh hưởng đến quá trình của các cuộc họp, các bài phát biểu quan trọng, v.v. Vì ông nhận ra có sự khác biệt trong việc thử nghiệm loại thuốc này trong phòng thí nghiệm và sử dụng nó trong các hoạt động bí mật, ông đã bắt đầu một loạt các thí nghiệm trong đó LSD được cấp cho những người trong hoàn cảnh "bình thường" mà không có cảnh báo trước. Lúc đầu, mọi người tại Ban Dịch vụ kỹ thuật đã thử nó; một thí nghiệm điển hình liên quan đến hai người trong một căn phòng, nơi họ quan sát nhau hàng giờ và ghi chép. Khi thử nghiệm tiến hành, có một thời điểm những người ngoài cuộc sẽ bị đánh thuốc mà không có lời giải thích nào và những chuyến trip acid ("acid" là từ lóng của LSD) bất ngờ đã trở thành một loại nguy hiểm nghề nghiệp đối với các đặc vụ CIA. Các phản ứng bất lợi thường xảy ra, chẳng hạn như một đặc vụ nhận thuốc trong ly cà phê sáng của mình, trở nên loạn thần và chạy dọc Washington, nhìn thấy một con quái vật trong mỗi chiếc xe ngang qua anh ta. Các thí nghiệm vẫn tiếp tục ngay cả sau khi Frank Olson, một nhà hóa học quân đội chưa từng dùng LSD, bị giám sát viên CIA của ông ta lén lút cho dùng và chín ngày sau đó đã lao xuống chết từ cửa sổ của một căn phòng khách sạn thành phố New York ở tầng 13, được cho rằng là kết quả của trầm cảm sâu do thuốc gây ra.[54] Theo Stephen Kinzer, Olson đã tiếp xúc với cấp trên của mình một vài thời gian trước đó, nghi ngờ tính đạo đức của dự án, và yêu cầu từ chức khỏi CIA.[55]

Một số đối tượng tham gia có sự đồng thuận, và trong những trường hợp này, họ dường như được chọn riêng cho các thí nghiệm thậm chí còn khắc nghiệt hơn. Trong một trường hợp, bảy tình nguyện viên ở Kentucky đã được cấp LSD trong bảy mươi bảy ngày liên tục.[56]

Các nhà nghiên cứu của MKUltra sau đó đã loại bỏ LSD vì kết quả của nó quá khó đoán.[57] Họ từ bỏ quan điểm cho rằng LSD là "bí mật sẽ mở khóa vũ trụ", nhưng nó vẫn có một vị trí trong kho vũ khí mật. Tuy nhiên, đến năm 1962, CIA và quân đội đã phát triển một loạt siêu chất gây ảo giác, như là BZ, được cho là một vũ khí kiểm soát tâm trí đáng hứa hẹn hơn. Điều này dẫn đến việc nhiều học giả và nhà nghiên cứu tư nhân đã rút lại sự ủng hộ, và nghiên cứu LSD nhìn chung trở nên ít được ưu tiên hơn.[54]

Các loại thuốc khác[sửa | sửa mã nguồn]

Một kỹ thuật khác được nghiên cứu là thực hiện tiêm tĩnh mạch barbiturat vào một cánh tay và amphetamin vào cánh tay kia.[58] Barbiturat được giải phóng vào người trước, và ngay sau khi người đó bắt đầu buồn ngủ, amphetamin đã được giải phóng. Các thí nghiệm khác có liên quan đến heroin, morphin, temazepam (được sử dụng dưới tên mã MKSEARCH), mescaline, psilocybin, scopolamine, rượunatri pentothal.[59]

Thôi miên[sửa | sửa mã nguồn]

Các tài liệu MKUltra đã được giải mật cho thấy họ đã nghiên cứu thôi miên vào đầu những năm 1950. Các mục tiêu thí nghiệm bao gồm tạo ra "thôi miên để gây ra cảm giác lo lắng", "thôi miên để tăng khả năng học và ghi nhớ lcác vấn đề bằng chữ viết phức tạp", nghiên cứu thôi miên và thí nghiệm máy phát hiện nói dối, "thôi miên để tăng khả năng quan sát và ghi nhớ sự sắp xếp phức tạp của các đối tượng vật lý" và nghiên cứu "mối quan hệ của nhân cách dễ bị thôi miên”.[60] Họ đã chỉ đạo các thí nghiệm với thôi miên bằng thuốc và với chứng mất trí nhớ thuận chiềungược chiều trong khi chịu ảnh hưởng của các loại thuốc đó.

Thí nghiệm trên người Canada[sửa | sửa mã nguồn]

Donald Ewen Cameron k. Năm 1967

CIA đã xuất các thí nghiệm sang Canada khi họ tuyển dụng bác sĩ tâm thần người Anh Donald Ewen Cameron, người tạo ra khái niệm "thao túng tâm lý", mà CIA thấy thú vị. Cameron đã hy vọng có thể chữa bệnh tâm thần phân liệt bằng cách xóa những ký ức hiện có và lập trình lại tâm lý. Ông đi từ Albany, New York đến Montreal hàng tuần để làm việc tại Viện Allan Memorial của Đại học McGill, và được trả 69.000 đô la từ năm 1957 đến năm 1964 (579.480 đô la Mỹ vào năm 2021, sau khi điều chỉnh theo lạm phát) để thực hiện các thí nghiệm MKUltra tại đó, tức các thí nghiệm Montreal. Các quỹ nghiên cứu này được gửi đến Cameron bởi một tổ chức bình phong của CIA, Hiệp hội Điều tra Sinh thái nhân văn, và như trong các tài liệu nội bộ của CIA, Cameron không biết số tiền này đến từ CIA.[61]

Ngoài LSD, Cameron cũng đã thí nghiệm nhiều loại thuốc làm tê liệt khác nhau cũng như liệu pháp sốc điện ở mức gấp ba mươi đến bốn mươi lần so với năng lượng bình thường. Các thí nghiệm "thao túng" của ông bao gồm việc đưa các đối tượng vào trạng thái hôn mê do thuốc trong nhiều tuần tại một thời điểm (một trường hợp có thể lên đến ba tháng) trong khi chơi các vòng lặp băng tiếng ồn hoặc các câu nói lặp đi lặp lại đơn giản. Các thí nghiệm của ông thường được thực hiện trên những bệnh nhân vào viện vì các vấn đề phổ biến như rối loạn lo âutrầm cảm sau sinh, nhiều người trong số họ phải chịu ảnh hưởng vĩnh viễn từ hành động của ông.[61]  Các phương pháp điều trị của ông đã khiến nạn nhân tiểu tiện không tự chủ, mất trí nhớ, quên cách nói chuyện, quên cha mẹ và nghĩ người thẩm vấn là cha mẹ mình.[62]

Trong thời kỳ này, Cameron được biết đến trên toàn thế giới với tư cách là chủ tịch đầu tiên của Hiệp hội Tâm thần học thế giới cũng như chủ tịch của cả Hiệp hội Tâm thần Hoa KỳHiệp hội Tâm thần học Canada. Cameron cũng là thành viên của tòa án y tế Nuremberg trong những năm 1946–1947.[61]

Động lực và đánh giá[sửa | sửa mã nguồn]

Công việc của ông được truyền cảm hứng và song song với bác sĩ tâm thần người Anh William Sargant tại bệnh viện St Thomas', London, và bệnh viện Belmont, Sutton, người cũng tham gia vào Cục Tình báo mật và đã thí nghiệm trên bệnh nhân của mình mà không có sự chấp thuận của họ, gây ra thiệt hại kéo dài tương tự.[63]

Vào những năm 1980, một số bệnh nhân cũ của Cameron đã kiện CIA vì những thiệt hại, mà chương trình tin tức của Canada The Fifth Estate đã ghi lại.[64] Kinh nghiệm và vụ kiện của họ đã được dựng thành một loạt chương trình truyền hình ngắn tập năm 1998 The Sleep Room.[65]

Naomi Klein lập luận trong cuốn sách The Shock Doctrine của mình rằng nghiên cứu của Cameron và đóng góp của ông cho dự án MKUltra không phải về kiểm soát tâm trí và tẩy não, mà là về việc thiết kế "một hệ thống dựa trên khoa học để trích xuất thông tin từ 'các nguồn kháng cự'. Nói cách khác, là tra tấn."[66]

Alfred W. McCoy viết, "Bỏ qua những điều quá mức kỳ lạ của nó, các thí nghiệm của Tiến sĩ Cameron, dựa trên bước đột phá trước đó của Donald O. Hebb, đã đặt nền tảng khoa học cho phương pháp tra tấn tâm lý hai bước của CIA",[67] đề cập đến việc đầu tiên tạo ra trạng thái mất phương hướng ở đối tượng, và sau đó tạo ra tình huống khó chịu “tự hại mình”, trong đó đối tượng bị mất phương hướng có thể giảm bớt đau đớn bằng cách đầu hàng.[67]

Trại giam bí mật[sửa | sửa mã nguồn]

Tại các khu vực thuộc quyền kiểm soát của Mỹ vào đầu những năm 1950 ở châu Âu và Đông Á, chủ yếu là Nhật Bản, Đức và Philippines, CIA đã tạo ra các trung tâm giam giữ bí mật để Mỹ có thể tránh truy tố hình sự. CIA đã bắt những người bị nghi ngờ là điệp viên của địch và những người khác mà bị cho là "có thể hi sinh" để thực hiện nhiều loại tra tấn và thí nghiệm trên người họ. Các tù nhân bị thẩm vấn trong khi bị cho dùng các chất hướng thần, sốc điện và chịu nhiệt độ khắc nghiệt, cách ly giác quan và những thứ tương tự để hiểu rõ hơn về cách hủy diệt và kiểm soát tâm trí con người.[4]

Sự phát giác[sửa | sửa mã nguồn]

Frank Church đứng đầu Ủy ban Church, một cuộc điều tra về hoạt động của các cơ quan tình báo Hoa Kỳ.

Năm 1973, trong bối cảnh chính phủ hoảng loạn do Watergate gây ra, Giám đốc CIA Richard Helms đã ra lệnh tiêu hủy tất cả các hồ sơ MKUltra.[68] Theo lệnh này, hầu hết các tài liệu CIA liên quan đến dự án đã bị tiêu hủy, khiến không thể điều tra đầy đủ về MKUltra. Một nơi lưu trữ khoảng 20.000 tài liệu còn sót lại sau lệnh tiêu hủy của Helms, vì chúng đã bị lưu trữ nhầm trong một tòa nhà hồ sơ tài chính và được phát hiện sau một yêu cầu của FOIA vào năm 1977. Những tài liệu này đã được điều tra toàn bộ trong phiên điều trần của Thượng viện năm 1977.[12]

Vào tháng 12 năm 1974, The New York Times cáo buộc rằng CIA đã chỉ đạo các hoạt động bất hợp pháp trong nước, bao gồm các thí nghiệm trên công dân Hoa Kỳ, trong những năm 1960.[69] Báo cáo đó đã thúc đẩy các cuộc điều tra của Quốc hội Hoa Kỳ, dưới hình thức Ủy ban Church, và bởi một hội đồng được biết đến là Hội đồng Rockefeller nhằm xem xét các hoạt động trong nước bất hợp pháp của CIA, FBI và các cơ quan liên quan đến tình báo của quân đội.

Vào mùa hè năm 1975, báo cáo của Ủy ban Church thuộc quốc hội và báo cáo của Hội đồng Rockefeller thuộc tổng thống đã tiết lộ cho công chúng lần đầu tiên rằng CIA và Bộ Quốc phòng đã chỉ đạo các thí nghiệm trên đối tượng con người không có chủ ý và cả nhận thức như một phần của một chương trình mở rộng nhằm tìm ra cách ảnh hưởng và kiểm soát hành vi của con người thông qua việc sử dụng các chất hướng thần như là LSD và mescaline và các phương tiện hóa học, sinh học và tâm lý học khác. Họ cũng tiết lộ rằng ít nhất một đối tượng, Frank Olson, đã chết sau khi sử dụng LSD. Phần lớn những gì Ủy ban Church và Hội đồng Rockefeller biết được về MKUltra có trong một báo cáo, do văn phòng Tổng Thanh tra chuẩn bị vào năm 1963, còn sót lại sau vụ tiêu hủy hồ sơ theo lệnh năm 1973.[70] Tuy nhiên, nó chứa rất ít chi tiết. Sidney Gottlieb, người đã nghỉ việc tại CIA hai năm trước đó và đứng đầu MKUltra, đã được ủy ban phỏng vấn nhưng tuyên bố có rất ít ký ức về các hoạt động của MKUltra.[18]

Ủy ban thuộc quốc hội điều tra nghiên cứu của CIA, do Thượng nghị sĩ Frank Church làm chủ tịch, đã kết luận rằng "rõ ràng là không có sự chấp thuận trước từ bất kỳ đối tượng nào." Ủy ban ghi chú rằng "các thí nghiệm được tài trợ bởi các nhà nghiên cứu này ... đặt ra câu hỏi về quyết định không sửa đổi các hướng dẫn cho thí nghiệm của các cơ quan."

Theo khuyến nghị của Ủy ban Church, Tổng thống Gerald Ford vào năm 1976 đã ban hành Sắc lệnh đầu tiên về Hoạt động tình báo, trong đó, cấm "thí nghiệm thuốc trên đối tượng con người, trừ khi có sự chấp thuận có hiểu biết, bằng văn bản và có sự chứng kiến của một bên trung lập, của mỗi chủ thể con người đó” và phù hợp với các hướng dẫn do Ủy ban Quốc gia ban hành. Các sắc lệnh tiếp theo của Tổng thống CarterReagan đã mở rộng chỉ thị để áp dụng cho bất kỳ thí nghiệm trên người nào.

Báo cáo của Thượng viện Hoa Kỳ năm 1977 về MKUltra

Năm 1977, trong một phiên điều trần tổ chức bởi Ủy ban Chọn lọc về Tình báo Thượng viện, nhằm xem xét thêm về MKUltra, đô đốc Stansfield Turner, khi đó là giám đốc Tình báo Trung ương, tiết lộ rằng CIA đã tìm thấy một bộ các hồ sơ, bao gồm khoảng 20.000 trang,[71] còn sót lại sau lệnh tiêu hủy năm 1973 vì chúng đã bị lưu trữ nhầm tại một trung tâm hồ sơ không thường được sử dụng cho các tài liệu như vậy.[70] Những hồ sơ này xử lý việc cấp vốn cho các dự án MKUltra và chứa ít thông tin chi tiết về dự án, nhưng nhiều điều biết được từ chúng hơn là từ báo cáo năm 1963 của Tổng Thanh tra.

Trên sàn Thượng viện năm 1977, Thượng nghị sĩ Ted Kennedy đã nói:

Phó Giám đốc CIA tiết lộ rằng hơn ba mươi trường đại học và cơ sở đã tham gia vào một chương trình "kiểm tra và thử nghiệm trên diện rộng" bao gồm các cuộc thử nghiệm thuộc bí mật trên những công dân không có chủ ý "ở mọi cấp độ xã hội, cao và thấp, người Mỹ bản địa và nước ngoài." Một số thử nghiệm này liên quan đến việc sử dụng LSD cho "những đối tượng không có chủ ý trong các tình huống xã hội.[72]

Ít nhất một cái chết, kết quả của việc Frank Olson được cho là đã lao ra khỏi cửa sổ, bị quy cho việc Olson là đối tượng của thử nghiệm như vậy, mà không hề hay biết, chín ngày trước khi chết.[cần dẫn nguồn] Bản thân CIA sau đó cũng thừa nhận rằng những thử nghiệm này có rất ít cơ sở khoa học. Các nhân viên chỉ đạo việc giám sát không phải là quan sát viên khoa học có trình độ.[73][74]

Ở Canada, vấn đề này mất nhiều thời gian để đưa ra ánh sáng hơn, vấn đề được biết đến rộng rãi vào năm 1984 trên một chương trình tin tức của CBC, The Fifth Estate. Người ta biết rằng không chỉ CIA đã tài trợ cho những nỗ lực của Cameron mà chính phủ Canada cũng hoàn toàn nhận thức được điều này, và sau đó đã cung cấp thêm 500.000 đô la tài trợ để tiếp tục các thí nghiệm. Tiết lộ này phần lớn đã khiến nỗ lực của các nạn nhân đi chệch hướng từ kiện CIA như các đối tượng Hoa Kỳ giống họ đã làm, sang kiện chính phủ Canada và đã dàn xếp ngoài tòa với số tiền 100.000 đô la cho mỗi người trong số 127 nạn nhân. Cameron qua đời vào ngày 8 tháng 9 năm 1967, sau một cơn đau tim trong khi ông và con trai đang leo núi. Không có hồ sơ cá nhân nào của Cameron về mối liên hệ của ông với MKUltra còn sót lại vì gia đình ông đã tiêu hủy chúng sau khi ông qua đời.[75][76]

Báo cáo của Văn phòng Tổng kiểm toán Hoa Kỳ năm 1994[sửa | sửa mã nguồn]

Văn phòng Tổng kiểm toán Hoa Kỳ đã ban hành một báo cáo vào ngày 28 tháng 9 năm 1994, trong đó tuyên bố từ năm 1940 đến năm 1974, DOD và các cơ quan an ninh quốc gia khác đã nghiên cứu hàng nghìn đối tượng con người trong các cuộc kiểm tra và thí nghiệm liên quan đến các chất độc hại.

Trích dẫn từ nghiên cứu: [77]

Làm việc với CIA, Bộ Quốc phòng đã cấp chất gây ảo giác cho hàng nghìn binh sĩ "tình nguyện" trong những năm 1950 và 1960. Ngoài LSD, Quân đội cũng thử nghiệm quinuclidinyl benzilate, một chất gây ảo giác có tên mã là BZ. (Chú thích 37) Nhiều cuộc thử nghiệm được chỉ đạo dưới cái gọi là chương trình MKULTRA, được lập ra để chống lại những tiến bộ nhận thấy được của Liên Xô và Trung Quốc trong kỹ thuật tẩy não. Từ năm 1953 đến năm 1964, chương trình bao gồm 149 dự án liên quan đến thử nghiệm thuốc và các nghiên cứu khác trên các đối tượng con người không có chủ ý.

Tử vong[sửa | sửa mã nguồn]

Do CIA đã tiêu hủy có mục đích hầu hết các hồ sơ, việc không tuân theo các giao thức chấp thuận có hiểu biết với hàng nghìn người tham gia, tính chất không kiểm soát được của các thí nghiệm, và việc thiếu dữ liệu tiếp theo, tác động đầy đủ của các thí nghiệm MKUltra, bao gồm cả tử vong, có thể sẽ không bao giờ biết được.[29][34][77][78]

Một số trường hợp tử vong đã biết có liên quan đến dự án MKUltra, đáng chú ý nhất là của Frank Olson. Olson, một nhà hóa sinh và nhà nghiên cứu vũ khí sinh học của Quân đội Hoa Kỳ, đã được cấp LSD mà không hề biết hay chấp thuận vào tháng 11 năm 1953, như là một phần của thí nghiệm của CIA, và chết do tự sát khi nhảy khỏi cửa sổ tầng 13 một tuần sau đó. Một bác sĩ CIA được giao giám sát Olson đã tuyên bố đang ngủ trong một căn phòng khác tại khách sạn thành phố New York khi Olson ngã chết. Năm 1953, cái chết của Olson được mô tả là một vụ tự sát xảy ra trong một cơn rối loạn tinh thần nghiêm trọng. Cuộc điều tra nội bộ của chính CIA kết luận rằng người đứng đầu MKUltra, nhà hóa học CIA Sidney Gottlieb, đã chỉ đạo thí nghiệm LSD có sự nhận biết trước của Olson, mặc dù cả Olson và những người đàn ông khác tham gia thí nghiệm chỉ được thông báo về bản chất chính xác của loại thuốc khoảng 20 phút sau khi uống. Báo cáo sau đó cho rằng Gottlieb tuy nhiên cũng bị khiển trách, vì ông đã không xét đến xu hướng tự tử đã được chẩn đoán của Olson, có thể đã trầm trọng hơn do LSD.[79]

Gia đình Olson tranh chấp phiên bản chính thức của các sự kiện. Họ duy trì quan điểm Frank Olson đã bị sát hại bởi vì, đặc biệt là sau hậu quả do trải nghiệm LSD của mình, ông đã trở thành một nguy cơ an ninh, bởi là người có thể tiết lộ bí mật quốc gia liên quan đến các chương trình tuyệt mật của CIA, mà nhiều trong số đó ông đã có kiến thức cá nhân trực tiếp.[80] Vài ngày trước khi qua đời, Frank Olson đã rời vị trí quyền trưởng Đơn vị Tác chiến đặc biệt tại Detrick, Maryland (sau này là Fort Detrick) vì một cuộc khủng hoảng đạo đức nghiêm trọng liên quan đến bản chất việc nghiên cứu vũ khí sinh học của ông. Trong số các lo ngại của Olson có việc phát triển các vật liệu ám sát sử dụng bởi CIA, việc CIA sử dụng các vật liệu chiến tranh sinh học trong các hoạt động ngầm, thử nghiệm vũ khí sinh học ở các khu vực đông dân cư, hợp tác với các nhà khoa học Đức Quốc xã trước đây trong Chiến dịch cái kẹp giấy, nghiên cứu kiểm soát tâm trí của LSD, và sử dụng các chất hướng thần trong các cuộc thẩm vấn "giai đoạn cuối" trong chương trình có tên mã là Dự án ARTICHOKE.[81] Bằng chứng pháp y sau đó mâu thuẫn với phiên bản chính thức của các sự kiện; khi thi thể của Olson được khai quật vào năm 1994, các vết thương sọ não cho thấy Olson đã bị đánh bất tỉnh trước khi ông ra khỏi cửa sổ.[79] Nhân viên pháp y cho rằng cái chết của Olson là một "vụ giết người".[82] Vào năm 1975, gia đình Olson đã nhận được một khoản dàn xếp 750.000 đô la từ chính phủ Hoa Kỳ và lời xin lỗi chính thức từ Tổng thống Gerald Ford và Giám đốc CIA William Colby, mặc dù lời xin lỗi của họ chỉ giới hạn trong các vấn đề chấp thuận có hiểu biết liên quan đến việc Olson uống LSD.[78] Ngày 28 tháng 11 năm 2012, gia đình Olson đã đệ đơn kiện chính phủ liên bang Hoa Kỳ do cái chết oan của Frank Olson.[83] Vụ kiện đã bị bác bỏ vào tháng 7 năm 2013, một phần do sự dàn xếp giữa gia đình và chính phủ năm 1976.[84] Trong quyết định bác bỏ đơn kiện, Thẩm phán quận Hoa Kỳ James Boasberg đã viết, "Trong khi tòa án phải giới hạn phân tích của mình chỉ trong bốn góc của tờ đơn khiếu nại, người đọc hoài nghi có thể muốn biết rằng hồ sơ công khai hỗ trợ nhiều cáo buộc [trong đơn kiện của gia đình], hơn xa so với chúng nghe có vẻ."[85]

Một cuốn sách năm 2010 của H.P.Albarelli Jr. cáo buộc rằng vụ đầu độc hàng loạt Pont-Saint-Esprit năm 1951 là một phần của MKDELTA, rằng Olson có liên quan đến sự kiện đó, và cuối cùng ông đã bị CIA sát hại.[86][87] Tuy nhiên, các nguồn tin học thuật cho rằng vụ việc là do ngộ độc ergot tại một tiệm bánh ở địa phương.[88][89][90]

Các vấn đề pháp lý liên quan đến sự chấp thuận có hiểu biết[sửa | sửa mã nguồn]

Những tiết lộ về CIA và quân đội đã khiến một số đối tượng hoặc những người sống sót đệ đơn kiện chính phủ liên bang vì đã chỉ đạo các thí nghiệm mà không có sự chấp thuận có hiểu biết. Mặc dù chính phủ tích cực, và đôi khi thành công, tìm cách trốn tránh trách nhiệm pháp lý, vài nguyên đơn đã nhận được bồi thường thông qua lệnh của tòa án, dàn xếp ngoài tòa, hoặc các đạo luật của Quốc hội. Gia đình của Frank Olson đã nhận được 750.000 đô la nhờ một đạo luật đặc biệt của Quốc hội, và cả tổng thống Ford và giám đốc CIA William Colby đã gặp gia đình Olson để xin lỗi công khai.

Trước đây, CIA và quân đội đã tích cực và thành công tìm cách giấu thông tin buộc tội, ngay cả khi họ đã bí mật cung cấp tiền bồi thường cho các gia đình. Một đối tượng thử nghiệm thuốc trong quân đội, James Stanley, một trung sĩ quân đội, đã kiện một vụ quan trọng, mặc dù không thành công. Chính phủ lập luận rằng Stanley bị cấm kiện theo học thuyết Feres .

Vào năm 1987, Tòa án Tối cao đã khẳng định sự bào chữa này trong quyết định 5–4 bác bỏ vụ án của Stanley: United States v. Stanley.[91] Đa số lập luận rằng "một cuộc kiểm tra trách nhiệm pháp lý phụ thuộc vào mức độ của các vụ kiện cụ thể sẽ đặt ra câu hỏi về kỷ luật quân đội và bản thân việc ra quyết định sẽ đòi hỏi sự điều tra tư pháp, và do đó xâm phạm vào các vấn đề quân sự." Bất đồng với quan điểm này, thẩm phán William Brennan lập luận rằng sự cần thiết phải duy trì kỷ luật quân đội không nên bảo vệ chính phủ khỏi trách nhiệm pháp lý và sự trừng phạt đối với những vi phạm nghiêm trọng các quyền hiến pháp:

Các phiên tòa y tế tại Nuremberg vào năm 1947 đã gây ấn tượng sâu sắc với thế giới rằng việc thí nghiệm với các đối tượng con người không có ý thức là không thể chấp nhận được về mặt đạo đức và pháp lý. Tòa án Quân sự Hoa Kỳ đã lập ra Quy tắc Nuremberg như một tiêu chuẩn để đánh giá các nhà khoa học Đức đã thí nghiệm với các đối tượng là con người... Bất chấp nguyên tắc này, các quan chức tình báo quân đội ... đã bắt đầu lén lút thử nghiệm các vật liệu hóa học và sinh học, bao gồm LSD.

Thẩm phán Sandra Day O'Connor, viết một bài bất đồng quan điểm riêng, tuyên bố:

Không có quy tắc nào được xây dựng theo phương pháp tư pháp nên tránh khỏi trách nhiệm pháp lý đối với thí nghiệm lên con người không tự nguyện và không có ý thức, điều đã bị cáo buộc là đã xảy ra trong trường hợp này. Thật vậy, như thẩm phán Brennan nhận xét, Hoa Kỳ đóng một vai trò quan trọng trong việc truy tố hình sự các quan chức Đức Quốc xã đã thí nghiệm đối tượng con người trong suốt Chiến tranh thế giới thứ hai, và các tiêu chuẩn mà Tòa án quân sự Nuremberg đã phát triển để xét đoán hành vi của các bị cáo đã tuyên bố 'sự chấp thuận tự nguyện của đối tượng con người là hoàn toàn cần thiết ... để thỏa mãn các quan niệm luân lý, đạo đức và pháp lý.' Nếu nguyên tắc này bị vi phạm, điều tối thiểu mà xã hội có thể làm là thấy các nạn nhân được bồi thường tốt nhất có thể, bởi những kẻ đã gây ra.

Trong vụ kiện khác, Wayne Ritchie, một cựu cảnh sát tư pháp Hoa Kỳ, sau khi nghe về sự tồn tại của dự án vào năm 1990, đã cáo buộc CIA đã tẩm LSD vào thức ăn hoặc đồ uống của ông tại một bữa tiệc Giáng sinh năm 1957 dẫn đến việc ông thực hiện một vụ cướp tại một quán bar và bị bắt giữ sau đó. Trong khi chính phủ thừa nhận là vào thời điểm đó, đã đánh thuốc mọi người mà không có sự chấp thuận của họ, thẩm phán quận Hoa Kỳ Marilyn Hall Patel nhận thấy Ritchie không thể chứng minh ông là một trong những nạn nhân của MKUltra hoặc LSD đã gây ra vụ cướp của ông và đã bác bỏ vụ kiện vào năm 2005.[92]

Người nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]

Người thí nghiệm

Đối tượng đã được tư liệu hóa

  • Nhà thơ người Mỹ Allen Ginsberg lần đầu tiên sử dụng LSD trong một thí nghiệm tại khuôn viên Đại học Stanford, nơi ông có thể nghe các bản ghi mà ông lựa chọn (ông chọn bản đọc của Gertrude Stein, một mạn đà la Tây Tạng, và Richard Wagner). Ông cho biết trải nghiệm dẫn đến "một chứng hoang tưởng nhẹ đeo bám tất cả các trải nghiệm với acid của tôi suốt giữa những năm 1960 cho đến khi tôi học được từ thiền định cách phân tán điều đó."[93] Ông đã trở thành một người ủng hộ cho chất thức thần vào những năm 1960 và, sau khi nghe các hoài nghi rằng thí nghiệm được CIA tài trợ, đã viết, "Có phải tôi, Allen Ginsberg, là sản phẩm của một trong những thí nghiệm đáng tiếc, vụng về, hay thành công một cách hân hoan của CIA trong kiểm soát tâm trí?"[94]
  • Ken Kesey, tác giả của Bay trên tổ chim cúc cu, được cho là đã tình nguyện tham gia các thí nghiệm MKUltra liên quan đến LSD và các chất thức thần khác tại bệnh viện Chăm sóc Cựu chiến binh ở Menlo Park khi còn là sinh viên đại học Stanford gần đó. Những trải nghiệm của Kesey trong khi chịu ảnh hưởng của LSD đã truyền cảm hứng cho ông để quảng cáo thuốc bên ngoài bối cảnh của các thí nghiệm MKUltra, điều này đã ảnh hưởng đến sự phát triển ban đầu của văn hóa hippie.[95][53]
  • Robert Hunter là người viết lời, ca sĩ-nhạc sĩ, dịch giả và nhà thơ người Mỹ, nổi tiếng với sự kết hợp của ông với Jerry GarciaGrateful Dead. Cùng với Ken Kesey, Hunter được cho là một đối tượng thử nghiệm MKUltra tình nguyện sớm nhất tại đại học Stanford. Các đối tượng thử nghiệm ở Stanford được trả tiền để dùng LSD, psilocybinmescalin, sau đó báo cáo về trải nghiệm của họ. Những trải nghiệm đã hình thành một cách sáng tạo đối với Hunter.

Đối tượng đã cáo buộc

  • Trùm tội phạm ở Boston James "Whitey" Bulger, đã cáo buộc rằng hắn đã bị bắt tiêm LSD hàng tuần và sau đó bị thử nghiệm khi ở trong tù ở Atlanta năm 1957.[96][97]
  • Ted Kaczynski, một tên khủng bố trong nước người Mỹ được biết đến là Kẻ đánh bom thư, được cho là đối tượng của một nghiên cứu tâm lý tự nguyện bị một số nguồn cáo buộc là một phần của MKUltra.[98][99][100] Khi còn là sinh viên năm hai tại Harvard, Kaczynski đã tham gia vào một nghiên cứu được tác giả Alston Chase mô tả là một "thí nghiệm tâm lý tàn bạo có chủ đích", do nhà tâm lý học Henry Murray của Harvard dẫn đầu.[101][102] Tổng cộng, Kaczynski đã dành 200 giờ như một phần của nghiên cứu.[103]
  • Lawrence Teeter là luật sư cho Sirhan Sirhan, người bị kết tội sát hại Robert F. Kennedy, và ông tin rằng Sirhan đang "hoạt động dưới kỹ thuật điều khiển tâm trí MK-ULTRA".[104]

Hậu quả[sửa | sửa mã nguồn]

Sau khi nghỉ hưu vào năm 1972, Gottlieb đã bác bỏ toàn bộ nỗ lực của mình cho chương trình MKUltra của CIA là vô ích.[30][105] CIA khẳng định rằng các thí nghiệm kiểu MKUltra đã bị từ bỏ.

Trong văn hóa đại chúng[sửa | sửa mã nguồn]

MKUltra đóng vai trò trong nhiều thuyết âm mưu do bản chất của nó và việc tiêu hủy hầu hết các hồ sơ.[106]

Phim điện ảnh[sửa | sửa mã nguồn]

  • MKUltra có trong tình tiết của phim điện ảnh năm 2017 Solver.[107]

Chương trình truyền hình[sửa | sửa mã nguồn]

  • Loạt chương trình ngắn tập của CBC năm 1998 The Sleep Room phim hóa các thí nghiệm tẩy não tài trợ bởi MKUltra đã được thực hiện trên các bệnh nhân tâm thần người Canada trong những năm 1950 và 1960, và những nỗ lực sau đó của họ để kiện CIA.[65]
  • Trong mùa 2, tập 19 của Bones, "Spaceman in a Crater", Jack Hodgins đề cập rằng Frank Olson là một người tham gia không có chủ ý và đã tự sát, nhưng một cuộc khai quật 45 năm sau đã chứng minh rằng ông đã bị sát hại.[108]
  • Wormwood là một phim tài liệu nửa hư cấu ngắn tập sáu phần của Mỹ năm 2017 do Errol Morris đạo diễn và được phát hành trên Netflix. Bộ phim dựa trên cuộc đời của nhà khoa học Frank Olson và sự tham gia của ông trong dự án MKUltra.[109]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Hoa Kỳ
Quốc tế
Hoạt động
Khác

Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ "MK" là một ký hiệu tùy ý cho Đơn vị Dịch vụ kỹ thuật của CIA. Xem Tên mã CIA.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “One of the Most Shocking CIA Programs of All Time: Project MKUltra” (bằng tiếng Anh). 23 tháng 9 năm 2013. Truy cập ngày 18 tháng 8 năm 2016.
  2. ^ “MK-Ultra”. History.com. A&E Television Networks. 21 tháng 8 năm 2018. Truy cập ngày 2 tháng 1 năm 2019. Though Project MK-Ultra lasted from 1953 until about 1973, details of the illicit program didn’t become public until 1975, during a congressional investigation into widespread illegal CIA activities within the U.S. and around the world.
  3. ^ Valentine, Douglas (2016). The CIA as Organized Crime: How Illegal Operations Corrupt America and the World. Clarity Press. ISBN 978-0997287011. As Vietnam was winding down, the CIA was beset by Congressional investigations that revealed some of the criminal activities it was involved in, like MKULTRA.
  4. ^ a b c National Public Radio (NPR), 9 Sept. 2019, "The CIA's Secret Quest For Mind Control: Torture, LSD And A 'Poisoner In Chief'" (On-air interview with journalist Stephen Kinzer)
  5. ^ “Dialogue Sought With Professor In CIA Probe” (bằng tiếng Anh). 27 tháng 8 năm 1977. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2017.
  6. ^ “Statement of Director of Central Intelligence Before Subcommittee On Health And Scientific Research Senate Committee on Human Resources” (PDF) (bằng tiếng Anh). 21 tháng 9 năm 1977. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 1 tháng 12 năm 2020. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2017.
  7. ^ Otterman, Michael (2007). American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond. Melbourne University Publishing. tr. 24. ISBN 978-0522853339.
  8. ^ McCoy, Alfred (2007). A Question of Torture: CIA Interrogation, from the Cold War to the War on Terror. Macmillan. tr. 29. ISBN 978-1429900683.
  9. ^ “FOIA | CIA FOIA (foia.cia.gov)”. www.cia.gov. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 12 năm 2020. Truy cập ngày 4 tháng 7 năm 2022.
  10. ^ “PROJECT BLUEBIRD | CIA FOIA (foia.cia.gov)”. www.cia.gov. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 12 năm 2020. Truy cập ngày 4 tháng 7 năm 2022.
  11. ^ “Advisory on Human Radiation Experiments, July 5, 1994, National Security Archives, retrieved January 16, 2014”. Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 7 năm 2013.
  12. ^ a b c d “Project MKUltra, the Central Intelligence Agency's Program of Research into Behavioral Modification. Joint Hearing before the Select Committee on Intelligence and the Subcommittee on Health and Scientific Research of the Committee on Human Resources, United States Senate, Ninety-Fifth Congress, First Session” (PDF). U.S. Government Printing Office (copy hosted at the New York Times website). 8 tháng 8 năm 1977. Truy cập ngày 18 tháng 4 năm 2010.
  13. ^ “Chapter 3: Supreme Court Dissents Invoke the Nuremberg Code: CIA and DOD Human Subjects Research Scandals”. Bản gốc lưu trữ ngày 31 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 8 tháng 11 năm 2012.
  14. ^ “U.S. Senate Report on CIA MKULTRA Behavioral Modification Program 1977”. publicintelligence.net – Public Intelligence. 27 tháng 7 năm 2012.
  15. ^ Richelson, JT biên tập (10 tháng 9 năm 2001). “Science, Technology and the CIA: A National Security Archive Electronic Briefing Book”. George Washington University. Truy cập ngày 12 tháng 6 năm 2009.
  16. ^ “Chapter 3, part 4: Supreme Court Dissents Invoke the Nuremberg Code: CIA and DOD Human Subjects Research Scandals”. Advisory Committee on Human Radiation Experiments Final Report. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 4 năm 2007. Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2005.
  17. ^ “The Select Committee to Study Governmental Operations with Respect to Intelligence Activities, Foreign and Military Intelligence”. Church Committee report, no. 94-755, 94th Cong., 2d Sess. Washington, D.C.: United States Congress. 1976. tr. 392.
  18. ^ a b Horrock, Nicholas M. (4 tháng 8 năm 1977). “80 Institutions Used in CIA Mind Studies: Admiral Turner Tells Senators of Behavior Control Research Bars Drug Testing Now”. New York Times. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 3 năm 2021.
  19. ^ a b United States Senate, 95th Congress, 1st session (3 tháng 8 năm 1977). Project MKUltra, The CIA's Program of Research in Behavioral Modification (PDF) (Bản báo cáo).Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)
  20. ^ “An Interview with Richard Helms”. Central Intelligence Agency. 8 tháng 5 năm 2007. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 12 năm 2020. Truy cập ngày 16 tháng 3 năm 2008.
  21. ^ a b “Private Institutions Used In C.I.A Effort To Control Behavior. 25-Year, $25 Million Program. New Information About Funding and Operations Disclosed by Documents and Interviews Private Institutions Used in C.I.A. Plan”. New York Times. 2 tháng 8 năm 1977. Truy cập ngày 30 tháng 7 năm 2014. Several prominent medical research institutions and Government hospitals in the United States and Canada were involved in a secret, 25-year, $25-million effort by the Central Intelligence Agency to learn how to control the human mind. ... Dr. Harris Isbell, who conducted the research between 1952 and 1963, kept up a secret correspondence with the C.I.A.
  22. ^ a b Church Committee; p. 391 "A special procedure, designated MKDELTA, was established to govern the use of MKUltra materials abroad. Such materials were used on a number of occasions."
  23. ^ Marks, John (1991). The Search for the "Manchurian Candidate" : The CIA and Mind Control. W. W. Norton & Company. tr. 61. ISBN 978-0393307948.
  24. ^ Church Committee; p. 390 "MKUltra was approved by the DCI [Director of Central Intelligence] on April 13, 1953"
  25. ^ “Chapter 3, part 4: Supreme Court Dissents Invoke the Nuremberg Code: CIA and DOD Human Subjects Research Scandals”. Advisory Committee on Human Radiation Experiments Final Report. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 11 năm 2004. Truy cập ngày 24 tháng 8 năm 2005. "MKUltra, began in 1950 and was motivated largely in response to alleged Soviet, Chinese, and North Korean uses of mind-control techniques on U.S. prisoners of war in Korea."
  26. ^ Church Committee; "The congressional committee investigating the CIA research, chaired by Senator Frank Church, concluded that '[p]rior consent was obviously not obtained from any of the subjects.'"
  27. ^ Price, David (tháng 6 năm 2007). “Buying a Piece of Anthropology: Human Ecology and unwitting anthropological research for the CIA” (PDF). Anthropology Today. 23 (3): 3–13. doi:10.1111/j.1467-8322.2007.00510.x. Truy cập ngày 13 tháng 4 năm 2008.
  28. ^ “Retrieved 25 April 2008”. Druglibrary.org. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 6 năm 2010. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2010.
  29. ^ a b “Chapter 3, part 4: Supreme Court Dissents Invoke the Nuremberg Code: CIA and DOD Human Subjects Research Scandals”. Advisory Committee on Human Radiation Experiments Final Report. Bản gốc lưu trữ ngày 31 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 16 tháng 4 năm 2013. (identical sentence) "Because most of the MK-ULTRA records were deliberately destroyed in 1973 ... MK-ULTRA and the related CIA programs."
  30. ^ a b c Rupert Cornwell (16 tháng 3 năm 1999). “Obituary: Sidney Gottlieb”. The Independent (London). Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2012.
  31. ^ a b McCoy, Alfred (2006). A Question of Torture: CIA Interrogation from the Cold War to the War on Terror. New York: Metropolitan Books. tr. 8, 22, 30. ISBN 0805080414.
  32. ^ Klein, Naomi (2007). The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism. New York: Picador. tr. 47–49. ISBN 978-0312427993.
  33. ^ Ranelagh, John (tháng 3 năm 1988). The Agency: The Rise and Decline of the CIA. Sceptre. tr. 208–210. ISBN 0340412305.
  34. ^ a b “Senate MKUltra Hearing: Appendix C – Documents Referring to Subprojects, (p. 167, in PDF document page numbering)” (PDF). Senate Select Committee on Intelligence and Committee on Human Resources. 3 tháng 8 năm 1977. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 28 tháng 11 năm 2007. Truy cập ngày 22 tháng 8 năm 2007.
  35. ^ Book 1: Final report of the Select Committee to Study Governmental Operations with Respect to Intelligence Activities, United States Senate : together with additional, supplemental, and separate views. United States Government Printing Office. 26 tháng 4 năm 1976. tr. 391.
  36. ^ Scheflin, Jr, Alan W.; Opton, Edward M. (1978). The mind manipulators : a non-fiction account. New York: Paddington Press. tr. 158. ISBN 978-0448229775.
  37. ^ Thomas, Gordon (1989). Journey into madness : the true story of secret CIA mind control and medical abuse. New York: Bantam Books. tr. 123. ISBN 978-0553053579.
  38. ^ a b c d 1977 Senate MKULTRA Hearing: Appendix C – Documents Referring to subprojects
  39. ^ Martin A. Lee; Bruce Shlain (2007). Acid Dreams: The Complete Social History of LSD: The CIA, the Sixties, and Beyond. Grove/Atlantic. tr. 373–. ISBN 978-0802196064.
  40. ^ Richards, Bill (17 tháng 6 năm 1977). “Data shows 50s projects: Germ Testing by the CIA” (PDF). The Washington Post. tr. A1. Truy cập ngày 20 tháng 1 năm 2014.
  41. ^ “Declassified”. Michael-robinett.com. Bản gốc lưu trữ ngày 31 tháng 1 năm 2002. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2010.
  42. ^ Brandt, Daniel (3 tháng 1 năm 1996). “Mind Control and the Secret State”. NameBase NewsLine. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 8 năm 2012. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2010.
  43. ^ “Hss.doe.gov”. Bản gốc lưu trữ ngày 31 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 8 tháng 11 năm 2012.
  44. ^ Marks, John. “The Search for the Manchurian Candidate – Chapter 4”. www.druglibrary.org.
  45. ^ “C.I.A. CONSIDERED BIG LSD PURCHASE”. The New York Times. 5 tháng 8 năm 1976. Truy cập ngày 25 tháng 5 năm 2022.
  46. ^ a b Tim Weiner (10 tháng 3 năm 1999). “Sidney Gottlieb, 80, Dies; Took LSD to C.I.A.”. New York Times. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2012.
  47. ^ a b Rappoport, J. (1995). "CIA Experiments With Mind Control on Children". Perceptions Magazine, p. 56.
  48. ^ Marks, John (1979). The Search for the Manchurian Candidate. New York: Times Books. tr. 106–107. ISBN 0812907736.
  49. ^ Marks, John (1991). The Search for the "Manchurian Candidate" : The CIA and Mind Control. W. W. Norton & Company. tr. 67. ISBN 978-0393307948.
  50. ^ VA Palo Alto Health Care System. “Menlo Park Division”. va.gov. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2014.
  51. ^ “Cloak and Dropper – The Twisted History of the CIA and LSD”. The Fix. 18 tháng 9 năm 2015.
  52. ^ Reilly, Edward C. "Ken Kesey." Critical Survey of Long Fiction, Second Revised Edition (2000): EBSCO. Web. Nov 10. 2010.
  53. ^ a b Baker, Jeff (11 tháng 11 năm 2001). “All times a great artist, Ken Kesey is dead at age 66”. The Oregonian. tr. A1.
  54. ^ a b Lee, M. A., Shlain, B. (1985). Acid Dreams, the Complete Social History of LSD: the CIA, the Sixties, and Beyond. Grove Press.
  55. ^ יוקד, צח (9 tháng 12 năm 2019). “המדען היהודי שהיה "הדבר הכי קרוב למנגלה בהיסטוריה של ארה"ב". הארץ (bằng tiếng Do Thái). Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2019.
  56. ^ NPR Fresh Air. June 28, 2007 and Tim Weiner, The Legacy of Ashes: The History of the CIA.
  57. ^ “Declassified”. Michael-robinett.com. Bản gốc lưu trữ ngày 31 tháng 1 năm 2002. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2010.
  58. ^ Marks, John (1979). The Search for the Manchurian Candidate. New York: Times Books. tr. 40–42. ISBN 0812907736.
  59. ^ Marks, John (1979). The Search for the Manchurian Candidate. New York: Times Books. chapters 3 and 7. ISBN 0812907736.
  60. ^ “Declassified”. Michael-robinett.com. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 4 năm 2002. Truy cập ngày 26 tháng 3 năm 2010.
  61. ^ a b c Marks, John (1979). The Search for the Manchurian Candidate. New York: Times Books. tr. 140–150. ISBN 0812907736.
  62. ^ Turbide, Diane (21 tháng 4 năm 1997). “Dr. Cameron's casualties”. ect.org. Truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2007.
  63. ^ Collins, Anne (1998) [1988]. In the Sleep Room: The story of CIA brainwashing experiments in Canada. Toronto: Key Porter Books. tr. 39, 42–43, 133. ISBN 1550139320.
  64. ^ “MK Ultra episodes”. Canadian Broadcasting Corporation (CBC). 40 years of The Fifth Estate.
  65. ^ a b “The Sleep Room”. IMDb. 31 tháng 3 năm 1998.
  66. ^ Klein, N. (2007). The Shock Doctrine. Metropolitan Books. tr. 39–41. ISBN 978-0676978018 – qua Google Books.
  67. ^ a b McCoy, Alfred (2006). “Cruel science: CIA torture and U.S. foreign policy”. Sticks and Stones: 172–174. ISBN 1558495355 – qua Google Books.
  68. ^ Elizabeth Nickson (16 tháng 10 năm 1994). “Mind Control: My Mother, the CIA and LSD”. The Observer.
  69. ^ Hersh, Seymour M. (22 tháng 12 năm 1974). “Huge C.i.a. Operation Reported in U.s. Against Antiwar Forces, Other Dissidents in Nixon Years”. The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2018.
  70. ^ a b Prepared Statement of Admiral Stansfield Turner, Director of Central Intelligence Lưu trữ 2006-05-26 tại Wayback Machine. ParaScope.
  71. ^ Tourek, Mary (2 tháng 8 năm 2013). “CIA Director Admits Documents on Secret Drug Experiments Destroyed”. Today in Civil Liberties History (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2019.
  72. ^ PROJECT MKULTRA, THE CIA's PROGRAM OF RESEARCH IN BEHAVIORAL MODIFICATION (PDF) (Bản báo cáo). U.S. Senate Select Committee on Intelligence. 3 tháng 8 năm 1977.
  73. ^ “Opening Remarks by Senator Ted Kennedy”. U.S. Senate Select Committee On Intelligence, and Subcommittee On Health And Scientific Research of the Committee On Human Resources. 3 tháng 8 năm 1977.
  74. ^ Ignatieff, Michael (1 tháng 4 năm 2001). “What did the C.I.A. do to Eric Olson's father?”. The New York Times Magazine. Truy cập ngày 13 tháng 1 năm 2017.
  75. ^ “Podcast 98 – MKUltra”. HistoryOnAir.com. 16 tháng 6 năm 2005. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 6 năm 2015. Truy cập ngày 4 tháng 3 năm 2013.
  76. ^ Stunning tale of brainwashing, the CIA and an unsuspecting Scots researcher, The Scotsman, January 5, 2006. Retrieved 13 January 2017.
  77. ^ a b Quote from "Is Military Research Hazardous to Veterans Health? Lessons Spanning Half A Century", part F. Hallucinogens Lưu trữ 2006-08-13 tại Wayback Machine 103rd Congress, second Session-S. Prt. 103-97; Staff Report prepared for the committee on veterans' affairs December 8, 1994 John D. Rockefeller IV, West Virginia, Chairman. Online copy provided by gulfweb.org, which describes itself as "Serving the Gulf War Veteran Community Worldwide Since 1994". (The same document is available from many other (unofficial) sites, which may or may not be independent.)
  78. ^ a b Albarelli, H. P. (2009). A Terrible Mistake: The Murder of Frank Olson and the CIA's Secret Cold War Experiments. Trine Day. tr. 350–58, 490, 581–83, 686–92. ISBN 978-0977795376.
  79. ^ a b Marks 1979: chapter 5.
  80. ^ “The Olson File”. Frankolsonproject.org. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 8 năm 2001. Truy cập ngày 24 tháng 12 năm 2012.
  81. ^ Olson, E (22 tháng 8 năm 2002). “Family Statement on the Murder of Frank Olson”. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 2 năm 2003. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2008.
  82. ^ Ronson, Jon (2004). The Men Who Stare at Goats. New York: Picador. ISBN 0330375482.
  83. ^ “News from The Associated Press”. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 12 năm 2012.
  84. ^ Gaines, Danielle (18 tháng 7 năm 2013). “Lawsuit by family of drugged Detrick employee dismissed”. Frederick News-Post. Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2013.
  85. ^ Schoenberg, Tom (17 tháng 7 năm 2013). “CIA Cover-Up Suit Over Scientist's Fatal Fall Dismissed”. Bloomberg.com. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2014.
  86. ^ Thomson, Mike (23 tháng 8 năm 2010). “Pont-Saint-Esprit poisoning: Did the CIA spread LSD?”. BBC.com. BBC News.
  87. ^ Schpolianksy, Christophe (23 tháng 3 năm 2010). “Did CIA Experiment LSD on French Town?”. ABCnews.com. ABC News.
  88. ^ Gabbai, Lisbonne and Pourquier (15 tháng 9 năm 1951). “Ergot Poisoning at Pont St. Esprit”. British Medical Journal. 2 (4732): 650–51. doi:10.1136/bmj.2.4732.650. PMC 2069953. PMID 14869677.
  89. ^ Finger, Stanley (2001). Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function. Oxford University Press. tr. 221–. ISBN 978-0195146943. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2013.
  90. ^ Jeffrey C. Pommerville; I. Edward Alcamo (2012). Alcamo's Fundamentals of Microbiology: Body Systems Edition. Jones & Bartlett Publishers. tr. 734–. ISBN 978-1449605940. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2013.
  91. ^ United States v. Stanley, 483 U.S. 669 (1987)
  92. ^ Egelko, Bob (13 tháng 4 năm 2005). “Bid to sue over LSD rejected”. SFGate. Hearst Communications. Truy cập ngày 28 tháng 9 năm 2019.
  93. ^ Marks, John (1991). The search for the "Manchurian candidate". New York: Norton. tr. 129–130. ISBN 0-393-30794-8. OCLC 23973516.
  94. ^ Lee, Martin A.; Shlain, Bruce (1992). Acid Dreams: The Complete Social History of LSD: The CIA, the Sixties, and Beyond. USA: Grove Press. tr. xix. ISBN 0802130623.
  95. ^ Lehmann-Haupt, C (1 tháng 11 năm 2001). “Ken Kesey, Author of 'Cuckoo's Nest,' Who Defined the Psychedelic Era, Dies at 66”. The New York Times. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2010.
  96. ^ Weeks, Kevin (2007). Brutal: The Untold Story Of My Life Inside Whitey Bulger's Irish Mob. Harper Collins. tr. 83–84. ISBN 978-0061148064.
  97. ^ Bulger, James "Whitey" (9 tháng 5 năm 2017). “I'm Whitey Bulger. Here's How the CIA Used Me for Drug Experiments”.
  98. ^ Moreno, Jonathan (2012). Mind Wars: Brain Science and the Military in the 21st Century. Bellevue Literary Press, NYU School of Medicine. ISBN 978-1934137437.
  99. ^ “MKUltra: Inside the CIA's Cold War mind control experiments”. The Week. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 11 năm 2017. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2017.
  100. ^ Chase, Alston (tháng 6 năm 2000). “Harvard and the Making of the Unabomber”. The Atlantic. Lưu trữ bản gốc ngày 21 tháng 8 năm 2014. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2017.
  101. ^ Moreno, Jonathan D (25 tháng 5 năm 2012). “Harvard's Experiment on the Unabomber, Class of '62”. Psychology Today.
  102. ^ Haas, Michaela. “My Brother, the Unabomber”. Life Tips. Medium. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 4 năm 2016. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2016.
  103. ^ Gitlin, Todd (2 tháng 3 năm 2003). “A Dangerous Mind”. The Washington Post.
  104. ^ Hunt, H.E. (19 tháng 11 năm 2008). “The 30 greatest conspiracy theories”. The Telegraph. Telegraph Media Group. Lưu trữ bản gốc ngày 11 tháng 1 năm 2022. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2018.
  105. ^ “Sidney Gottlieb”. The Times (London). 12 tháng 3 năm 1999.
  106. ^ Knight, P (2003). Conspiracy theories in American history: an encyclopedia, Volume 2. ABC-CLIO. tr. 490. ISBN 1576078124.
  107. ^ Solver, written by Jack Kelley and directed by Xandy Smith. It was produced by Kelley, Kate Connor, Cori-Anne Greenhouse, Alexis Boozer Sterling and John Ruby, who is also the main star, for Empire Builder Productions, and first released on Thursday, October 26, 2017
  108. ^ “Bones / 2x20transcript”. bonestv.pbworks.com.
  109. ^ Tallerico, Brian (19 tháng 12 năm 2017). “7 Key Questions to Help You Understand Wormwood”. Vulture. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2021.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Bản mẫu:U.S. chemical weapons

Bản mẫu:Central Intelligence Agency