Khác biệt giữa các bản “Sông Danube”

Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
không có tóm lược sửa đổi
n (→‎Sinh thái và môi trường: replaced: bão vệ → bảo vệ using AWB)
<!-- *** Image *** -->
| image = Iron Gate Danube.jpg
| image_caption = TheKhúc [[IronCổng GateSắt (Danube)|IronCổng GateSắt]], on thebiên giới Rumani Serbian-Romanian borderSéc-bi ([[Ironcông Gatesviên naturaltự parknhiên Cổng Sắt]] và [[Đerdapvườn nationalquốc parkgia Đerdap]])
<!-- *** Name *** -->
| etymology =
<!-- *** Maps *** -->
| map = Danube basin.png
| map_caption = MapBản ofđồ Danube Riversông
| map_locator =
<!-- *** Websites *** -->
'''Sông Danube''' (hay '''Đa Nuýp''' trong [[tiếng Việt]]) là [[sông]] dài thứ hai ở [[châu Âu]] (sau [[sông Volga]] ở [[Nga]]). Sông bắt nguồn từ vùng [[Rừng Đen]] của [[Đức]], là hợp lưu của hai dòng [[sông Brigach]] và [[Sông Breg|Breg]]. Lưu vực sông Danube được tính từ [[vùng Donaueschingen]] là điểm hai con sông được nhắc tới ở trên gặp nhau. Sông dài 2850 [[kilômét|km]], chảy qua nhiều nước [[Trung Âu|Trung]] và [[Đông Âu]] và đổ vào [[Biển Đen]].
 
==Từ Địa lý nguyên==
''Danube'' là một tên sông trong tiếng Âu Cổ bắt nguồn từ ''*dānu'' của [[tiếng Proto-Ấn-Âu]]. Các tên sông có cùng gốc khác là Dunaj, Dzvina/[[Daugava]], [[Don]], [[Donets]], [[Dnieper]], [[Dniestr]], [[Dysna]] và [[Tana]]/Deatnu. Trong [[tiếng Phạn Vệ Đà]], ''dānu'' có nghĩa là "chất lỏng, giọt sương" và ''dānuja'' có nghĩa là "sinh ra từ ''dānu''" hoặc "sinh ra từ giọt sương". Trong [[tiếng Avesta]], từ tương tự có nghĩa là "sông". Trong [[Rigveda]], nữ thần [[Danu]] là mẹ của [[Vrtra]], "một con rồng chặn sông". [[Tiếng Phần Lan]] gọi dòng Danube là ''Tonava'', rất có thể có nguồn gốc tên con sông trong tiếng Đức, Donau. Tên [[tiếng Sámi]] của con sông là Deatnu, có nghĩa là "Sông lớn". ''Dānu'' trong [[tiếng Scythia]] có thể là một từ chung cho "sông": ''Dnieper'' và ''Dniestr'', từ ''Danapris'' và ''Danastius'', được cho là tiếp nối của hai từ tiếng Scythia ''*dānu apara'' "sông xa" và ''*dānu nazdya-'' "sông gần", tương ứng.<ref name="Mallory, J.P 2000. p. 106">{{cite book |author-link1=J. P. Mallory |last1=Mallory |first1=J.P |author-link2=Victor H. Mair |first2=Victor H. |last2=Mair |title=The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West |url=https://archive.org/details/tarimmummiesanci00mall |url-access=registration |location=London |publisher=Thames and Hudson |year=2000 |page=[https://archive.org/details/tarimmummiesanci00mall/page/106 106] }}. {{cite book |url=http://i.ironau.ru/pdf/osjazfolk1949.pdf |author=V. I. Adaev |script-title=ru:Осетинский язык и фольклор |trans-title=Ossetian language and folklore |location=Moscow |publisher=Publishing house of Soviet Academy of Sciences |year=1949 |page=236 |language=ru }}</ref>
Sông Danube chảy qua các nước theo thứ tự: [[Đức]], [[Áo]], [[Slovakia]], [[Hungary]], [[Croatia]], [[Serbia]], [[Bulgaria]], [[România]], [[Moldova]] và [[Ukraina]].
 
Con sông được người [[Hy Lạp cổ đại]] gọi là ''Istros'' (Ἴστρος)[3] vay ​​mượn từ tiếng [[Daco-Thracia]] có nghĩa là 'mạnh mẽ, nhanh chóng', có thể là một gốc từ tên cổ là Dniester (''Danaster'' trong [[tiếng Latinh]], ''Tiras'' trong [[tiếng Hy Lạp]]) và tương tự như ''turos'' của [[tiếng Iran]] 'nhanh chóng' và tiếng Phạn ''iṣiras'' (इषिरस्) 'nhanh chóng', từ tiếng Ấn Âu (PIE) ''*isro-'', ''*sreu'' 'chảy'.<ref name="Felecan & Felecan 2015">{{cite journal |title=Straturi etimologice reflectate în hidronimia românească |first1=Oliviu |last1=Felecan |first2=Nicolae |last2=Felecan |page=254 |journal=Quaderns de Filologia: Estudis Lingüístics |volume=20 |year=2015 |issue=1 |publisher=Universitat de València |doi=10.7203/qfilologia.20.7521 |url=http://roderic.uv.es/bitstream/10550/49693/1/5283423.pdf }}</ref> Vào thời Trung cổ, ''Tiras'' trong tiếng Hy Lạp được mượn sang [[tiếng Ý]] là ''Tyrlo'' và sang ngôn ngữ Turkic là ''Tyrla'', [[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]] rồi lại lan truyền nó sang tiếng Romania thành Turlă.<ref name="Felecan & Felecan 2015"/>
Tên của sông Danube trong tiếng các nước châu Âu: Donau ([[tiếng Đức]]), Danube ([[tiếng Anh]], [[tiếng Pháp]]) Dunaj ([[tiếng Slovakia]]), Duna ([[tiếng Hungary]]), Dunav ([[tiếng Croatia]]), Дунав ([[tiếng Serbia|Serbia]] và [[tiếng Bulgaria|Bulgaria]]), Dunărea ([[tiếng România]]), Дунай ([[tiếng Ukraina]]), Danuvius ([[latinh|tiếng Latinh]]), Tuna ([[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]]). Tất cả các tên trên đều bắt nguồn từ chữ Donau trong ngôn ngữ tiền Ấn-Âu có nghĩa là "sông" hay "dòng chảy".
 
Tên Thraco-Phrygia của con sông là ''Matoas'',<ref>{{cite journal |title=Matoas, the Thraco-Phrygian name for the Danube, and the IE root *madų |first=Robert |last=Dyer |journal=Glotta |volume=52 |year=1974 |issue=1/2 |pages=91–95 |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht (GmbH & Co. KG) |jstor=40266286}}</ref> "kẻ mang lại may mắn".<ref name="Šašel2009">{{cite book |first=Marjeta |last=Šašel Kos |language=sl, en |url=http://iza.zrc-sazu.si/pdf/Sasel_Kos_Ukrocena_lepotica.pdf |pages=42–50 |chapter=Reka kot božanstvo&nbsp;— Sava v antiki |trans-chapter=River as a Deity&nbsp;– The Sava in Antiquity |editor-first=Jožef |editor-last=Barachini |title=Ukročena lepotica: Sava in njene zgodbe |trans-title=The Tamed Beauty: The Sava and Its Stories |isbn=978-961-92735-0-0 |year=2009 |place=Sevnica |publisher=Javni zavod za kulturo, šport, turizem in mladinske dejavnosti |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041135/http://iza.zrc-sazu.si/pdf/Sasel_Kos_Ukrocena_lepotica.pdf |archive-date=4 March 2016 }}</ref>
 
Trong tiếng Latinh, sông Danube được biết đến với nhiều tên khác nhau là ''Danubius'', ''Danuvius'', ''Ister''<ref>{{cite book|title=Ancient Languages of the Balkans, Part One|location=Paris|publisher=Mouton|year=1976|page=144}}</ref> hoặc ''Hister''. Tên Latinh của con sông là giống đực, cũng như tất cả các tên [[Slav]] của nó, ngoại trừ [[tiếng Slovenia]] (tên [[sông Rhine]] cũng là giống đực trong tiếng Latinh, hầu hết các ngôn ngữ Slav, và cả trong tiếng Đức). ''Donau'' trong tiếng Đức (Tiếng Đức cận đại ''Donaw'', ''Tonaw'',<ref>{{lang|de|Tonaw}} in {{cite book|author=Sebastian Franck |title=Weltbuch |year=1542 |url=https://books.google.com/books?id=dk9QLBxWmxcC&q=tonach&pg=PT167 |page=81 |author-link=Sebastian Franck}} {{lang|de|Donaw}} e.g. in {{cite book |author=Leonhard Thurneisser zum Thurn |title=Pison |year=1572 |url=https://books.google.com/books?id=PWhWAAAAcAAJ&pg=PR186|page=186}} Spelling {{lang|de|Donau}} from the 17th century.</ref> tiếng Đực Thượng trung kỳ ''Tuonowe'')<ref>{{cite book|author=Grimm|title=Deutsche Grammatik|page=[https://archive.org/details/bub_gb_VXTJ_C205t4C/page/n426 407]|title-link=Deutsche Grammatik}}</ref> là giống cái, vì chứa hậu tố ''-ouwe'' "đất ngập nước".
 
[[Tiếng Rumani]] khác với các ngôn ngữ xung quanh do nó là giống cái, ''Dunărea''.<ref name="Felecan & Felecan 2015"/> Hình thức này không được kế thừa từ tiếng Latinh, mặc dù tiếng Rumani là một ngôn ngữ thuộc hệ Rôman.<ref name=Vékony>{{Cite book |last=Vékony |first=Gábor |year=2000 |title=Dacians, Romans, Romanians |publisher=Matthias Corvinus Publishing |isbn=978-1-882785-13-1 |page=[https://archive.org/details/daciansromansrom0000veko/page/210 210] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/daciansromansrom0000veko/page/210 }}</ref> Để giải thích cho việc mất tên Latinh, các học giả cho rằng tên tiếng Rumani có nguồn gốc từ tiếng Thracia ''* Donaris''. Gốc Proto Ấn-Âu của cái tên được cho là có liên quan đến từ tiếng Iran "''don-"/"dan-''", trong khi hậu tố giả định ''-aris'' được bắt gặp trong tên cổ của [[sông Ialomița]], ''Naparis'', và con sông Miliare chưa được xác định được [[Jordanes]] đề cập trong tác phẩm ''[[Getica]]''.<ref name="Felecan & Felecan 2015"/> Gábor Vékony nói rằng giả thuyết này không hợp lý, bởi vì người Hy Lạp đã mượn ''Istros'' từ người Thracia bản địa.<ref name=Vékony/> Ông đề xuất rằng tên Rumani của dòng sông là từ mượn từ một ngôn ngữ Turkic ([[tiếng Cuman]] hoặc [[tiếng Pecheneg]]).<ref name=Vékony/>
 
Tên hiện đại của sông Danube trong tiếngchâu cácÂu nướclần châulượt Âu: Donau ([[tiếng Đức]]), Danube ([[tiếng Anh]], [[tiếng Pháp]]) Dunaj ([[tiếng Slovakia]]), Duna ([[tiếng Hungary]]), Dunav ([[tiếng Croatia]]), Дунав ([[tiếng Serbia|Serbia]] và [[tiếng Bulgaria|Bulgaria]]), Dunărea ([[tiếng România]]), Дунай ([[tiếng Ukraina]]), Danuvius ([[latinh|tiếng Latinh]]), Tuna ([[tiếng Thổ Nhĩ Kỳ]]). Tất cả các tên trên đều bắt nguồn từ chữ Donau trong ngôn ngữ tiền Ấn-Âu có nghĩa là "sông" hay "dòng chảy".
 
==Địa lý==
Sông Danube chảy qua các nước theo thứ tự: [[Đức]], [[Áo]], [[Slovakia]], [[Hungary]], [[Croatia]], [[Serbia]], [[Bulgaria]], [[România]], [[Moldova]] và [[Ukraina]].
 
Các phụ lưu chính của sông Danube theo thứ tự từ nguồn đến cửa sông: Iller - Lech - Regen (đổ vào sông Danube tại Regensburg) - Isar - Inn (nhập dòng tại Passau) - Enns - Morava - Leitha - Váh (nhập dòng tại Komárno) - Hron - Ipel - Sió - Drava - Vuka - Tisza - Sava (nhập dòng tại Belgrade) - Tamiš - Velika Morava - Caraş - Jiu - Iskar - Olt - Vedea - Argeş - Ialomiţa - Siret - Prut.
 
===Phần nước Đức===
 
[[Tập tin:Donaueschingen Donauzusammenfluss 20080714.jpg|nhỏ|trái|nhập từ sông [[Brigach]] (đằng sau phải) và sông [[Breg]] (đằng sau trái) vào sông Danube tại [[Donaueschingen]]]]
[[Tập tin:Ulm2-midsize.jpg|nhỏ|Sông Danube tại [[Ulm]] (nhìn từ [[Nhà thờ lớn Ulm|Ulmer Münster]])]]
==Hợp tác quốc tế==
===Sinh thái và môi trường===
[[Tập tin:Pelicani din Delta Dunarii.PNG|nhỏ|phải|[[PelicansBồ nông]] in theđồng Danubebằng Deltatam giác châu sông Danube, RomaniaRumani]]
{{chính|Ủy ban quốc tế về bảo vệ sông Danube}}
Tổ chức quốc tế về bảo vệ sông Danube (ICPDR) là một tổ chức bao gồm 14 quốc gia và cùng lãnh thổ (Đức, Áo, cộng hòa Séc, Slovakia, Slovenia, Hungary, Croatia, Bosnia và Herzegovina, Serbia, Bulgary, Romani, Moldova, Montenegro và Ukraina) và [[Liên minh châu Âu|EU]]. Tổ chức này được thành lập năm 1998 để quản lý tòa bộ lưu vực sông Danube, bao gồm các chi lưu và các tài nguyên nước ngầm. Mục tiêu của tổ chức này là thực hiện công ước về bảo vệ sông Danube bằng cách thúc đẩy và điều phối việc quản lý nguồn nước một cách cân bằng và bền vững, bao gồm bảo tồn, cải thiện và sử dụng hợp lý tài nguyên nước và thực hiện chỉ thị khung về nước của EU.

Trình đơn chuyển hướng