Tây Thi

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Tây Thi
Trầm Ngư mỹ nhân
畫麗珠萃秀 Gathering Gems of Beauty (吳西施) 2.jpg
Minh họa cho điển tích Trầm ngư, lưu trữ tại NPM, Sỹ Lâm, Đài Bắc, Đài Loan
Phi tần nước Ngô
Thông tin chung
Phối ngẫu Ngô vương Phù Sai
Tên đầy đủ Thi Di Quang (施夷光)

Tây Thi (phồn thể: 西施; bính âm: xi shi), còn gọi là Tây Tử (西子), là một đại mỹ nhân trứ danh thời kì Xuân Thu, đứng đầu trong Tứ đại mỹ nhân của lịch sử Trung Quốc. Tương truyền, Tây Thi có nhan sắc làm phải ngừng bơi mà lặn xuống đáy nước, gọi là Trầm ngư (沉魚).

Câu chuyện về Tây Thi phổ biến trong các nước văn hóa Đông Á. Nàng đã theo kế của Phạm Lãi, từ nước Việt đến nước Ngô để mê hoặc Ngô vương là Ngô Phù Sai, giúp Việt Vương Câu Tiễn phục quốc, khiến nước Ngô hùng mạnh bị diệt vong. Câu chuyện đã trở thành huyền thoại về nhan sắc khuynh đảo, được nhắc đến nhiều trong các điển tích Trung Hoa.

Vẻ đẹp của nàng rất phổ biến rộng rãi trong thi ca cũng như dân gian, người ta thường dùng sắc đẹp của nàng để nói lên những người con gái tuyệt đẹp trong văn hóa Trung Hoa và một số nước chịu ảnh hưởng. Câu chuyện của nàng là một ví dụ điển hình cho hình tượng hồng nhan họa thủy trong thời phong kiến xưa, đặc thể hiện qua tiểu thuyết Đông Chu liệt quốc và một số bài thơ của thi nhân nhà ĐườngLý BạchVương Duy.

Câu chuyện[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Thi vốn tên là Thi Di Quang (施夷光)[1], là con một người thôn nữ họ Thi, nàng dệt vải ở núi Trữ La, Gia Lãm (nay là Chư Kỵ), thuộc nước Việt thời Xuân Thu. Trữ La có hai thôn: thôn Đông và thôn Tây, Tây Thi là người ở thôn Tây, vậy nên gọi là Tây Thi. Tây Thi là mỹ nhân có ngũ quan đoan chính, phấn diện đào hoa, tướng mạo hơn người.

Trong trận đánh quyết tử với Ngô, do không nghe lời can gián của Văn Chủng và Phạm Lãi nên Việt vương Câu Tiễn bại trận, bị Ngô vương Phù Sai buộc vợ chồng Câu Tiễn phải sang Ngô làm con tin. Câu Tiễn quyết chí trả thù, Văn Chủng trước khi Câu Tiễn sang Ngô đã hiến cho Câu Tiễn 7 kế, trong đó có một kế là "Mỹ nhân kế" - dâng người đẹp mê hoặc vua Ngô. Trong vòng nửa năm, Câu Tiễn tuyển được 2000 mỹ nữ, trong đó có hai người đẹp nhất là Tây Thi và Trịnh Đán.

Sách Ngô Việt xuân thu (吳越春秋), một cuốn sách thời Đông Hán nói rằng Ngũ Tử Tư trông thấy Tây Thi, biết nàng sẽ là cái họa vong quốc, bèn khuyên can: "Thần nghe, Hạ vong bởi Muội Hỉ, Ân vong bởi Đát Kỷ, Chu vong bởi Bao Tự. Mỹ nhân, là vật gây mất nước, nên từ chối". Thế nhưng Ngô vương Phù Sai không nghe, đem nàng ở Xuân Tiêu cung (春宵宮) tại Cô Tô đài (姑蘇臺), trên núi Linh Nham lại làm Quán Oa cung (館娃宮), ngày ngày cùng nàng hưởng lạc, bỏ bê triều chính.

Nhân đó, Việt Câu Tiễn gầy dựng lực lượng, đánh bại nước Ngô, từ đó nước Ngô vong.

Kết cục[sửa | sửa mã nguồn]

Cầu Tây Thi tại Mộc Độc, Tô Châu

Thuyết về chuyện Tây Thi mất có rất nhiều thuyết, nhưng có 2 thuyết cơ bản.

  • Tây Thi và Phạm Lãi có tình cảm. Sau khi nước Ngô vong, Phạm Lãi được Câu Tiễn ban thưởng. Sau đó, Phạm Lãi đã bỏ đi cùng Tây Thi, cả hai ngao du Thái Hồ, cứ thế mà sống, không vướng bận chuyện nhân thế nữa[2]
  • Có thuyết lại cho rằng, vợ của Câu Tiễn ghen, sợ Cấu Tiễn mê đắm Tây Thi mà mất nước như Phù Sai nên đã bí mật sai quân lính bắt Tây Thi buộc vào đá ném xuống sông[3][4]. Về sau, trong sông xuất hiện một con nghêu, dân gian cho rằng đó là lưỡi của nàng, do vậy con nghêu còn được gọi là Tây Thi thiệt (西施舌; lưỡi Tây Thi).

Ngày nay, tại Chiết Giang, Thiệu Hưng, Chư Kỵ, có một tòa điện Tây Thi, các di tích của Việt quốc cổ đô thành. Sau khi Tây Thi mất tích, người ta đã dùng Tây Hồ để tưởng nhớ nàng. Tây Hồ, còn gọi là Tây Tử Hồ (西子湖), theo quan niệm dân gian cho rằng nơi đây là nơi vong hồn của nàng vẫn còn tồn tại.

Nhà thơ Tô Đông Pha đã viết bài thơ về nơi đây và Tây Thi trong bài Ẩm hồ thượng sơ tình hậu vũ (飲湖上初晴後雨; Uống rượu ở Tây Hồ lúc đầu trời tạnh).

Hán tự
...
水光瀲灩晴方好,
山色空蒙雨亦奇。
欲把西湖比西子,
淡妝濃抹總相宜
Phiên âm
...
Thủy quang liễm diễm tình phương hảo.
Sơn sắc không mông vũ diệc kỳ.
Dục bả Tây Hồ tỉ Tây Tử.
Đạm trang nùng mạt tổng tương nghi.
Dịch thơ
...
Nước dập dờn bừng khi nắng rọi.
Nước nhạt nhòa xanh buổi mưa về.
Tây Hồ ví tựa Tây Thi.
Điểm trang đậm nhạt vẻ gì cũng xinh[5].

Các câu thành ngữ liên hệ[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Thi cố lý quan quang khu.

Trầm ngư lạc nhạn[sửa | sửa mã nguồn]

Có một cụm thành ngữ mô tả bốn loại vẻ đẹp mà ngày nay còn biết đến, đó là "Trầm ngư lạc nhạn, Bế nguyệt tu hoa" (Chim sa cá lặn, hoa nhường nguyệt thẹn), trong đó Trầm ngư thường là chỉ tây Thi. Thế nhưng nguồn gốc thực sự từ thư tịch nào cụm Trầm ngư là để chỉ Tây Thi đều không rõ ràng.

Trong khi đó, câu Trầm ngư có từ trong sách Trang Tử - Tề vật luận:"Mao Tường, Ly Cơ, là hai người đàn bà đẹp, cá thấy chìm vào chốn hang sâu, chim thấy bay cao, lộc thấy thì thay sừng; đó là vẻ đẹp của thiên hạ."[6]. Đó là nhận thức của động vật đối với cái đẹp của con người, thực tế không liên quan đến nhận thức của con người đối với nhan sắc của con người.

Có thuyết cho rằng, cụm từ Trầm ngư được gán cho Tây Thi từ bài vịnh về nàng mang tên Hoán sa thiên (浣纱篇), trong đó có câu:"Điểu kinh nhập tùng la, ngư ý trầm hà hoa"[7].

Đông Thi hiệu tần[sửa | sửa mã nguồn]

Một trong những câu thành ngữ liên quan đến Tây Thị gọi là Đông Thi hiệu tần (東施效顰), cũng gọi Đông gia hiệu tần (東家效顰) hay Xú nữ hiệu tần (醜女效顰).

Một hôm, Tây Thi đột nhiên cảm thấy đau ở ngực, mặt mày nhăn lại, cô gái Đông Thi vốn xấu xí, thấy Tây Thi mặt nhăn lại vẫn còn đẹp mê hồn bèn bắt chước. Tưởng rằng mình sẽ đẹp như Tây Thi, thế nhưng Đông Thi bắt chước chỉ thêm xấu lạ, khiến người ta nhìn thấy đều chạy đi, thậm chí không dám ra đường nữa. Điển sách này xuất từ Trang Tử - Thiên vận, có ý chê cười đừng cố gắng làm việc mà khả năng không thể, cốt quả chỉ khiến mình tệ hơn đi mà thôi.

Tây mi nam kiểm[sửa | sửa mã nguồn]

Điển tích này xuất xứ từ bài Vu sơn cao của Lý Hàm Dụng (李咸用):"Tây mi Nam kiểm nhân trung mỹ, hoặc giả giai văn vô sở lợi."[8].

Tây Thi và nàng Nam Uy (南威) đều là đại mỹ nhân trứ danh thời Xuân Thu, tịnh xưng Uy Thi (威施). Từ đó, cụm từ Tây mi Nam kiểm (西眉南臉) dùng để chỉ dung mạo mỹ lệ của đàn bà con gái.

Văn học[sửa | sửa mã nguồn]

Hình ảnh nàng Tây Thi hấp dẫn hơn khi đang nhăn mặt vì đau trên bờ suối khiến cho một cô gái khác bắt chước nhăn mặt theo, nhưng lại bị nhiều người cười chê đã trở thành một điển tích văn học.

Truyện ngắn Việt nữ kiếm của Kim Dung đưa nhân vật Tây Thi vào với tên là Di Quang. Trong truyện, khi gặp Tây Thi, nhân vật A Thanh đang sát khí đằng đằng cũng phải khâm phục thốt lên: "Trong... trong đời này, sao lại có người... có người đẹp đến thế? Phạm Lãi, cô ấy còn đẹp hơn những gì ông mô tả!"

Nam Cung Bắc tả Tây Thi qua con mắt của Câu Tiễn và Phạm Lãi:

Câu Tiễn bắt gặp ngay đôi mắt trong suốt như dòng suối lạnh, ánh mắt đen tuyền óng ánh phát hào quang, thoáng chốc như hớp hồn vua.
Tây Thi như một đóa hoa còn chớm nụ hàm tiếu, bao nhiêu nét tươi trẻ thanh xuân dường như ẩn hiện trong góc mắt, đuôi mày. Mắt nàng trong suốt, mày nàng phương phi, miệng nàng chúm chím, đường nét tạo thành nàng dường như là ảo tưởng.
Cái đẹp của Tây Thi như lóe hào quang, như thái dương.

La Ôn có thơ cho Tây Thi rằng:

"Nước nhà còn mất bởi cơ trời
Sao cứ Tây Thi đổ lỗi hoài?
Tây Tử nếu làm Ngô mất nước
Thì xưa Việt mất bởi tay ai?"

Nhà thơ Thôi Đạo Dung đời Đường cũng viết một bài "Tây Thi than" nói về nàng:

Hán tự
...
宰嚭亡吳國,
西施陷惡名。
浣紗春水急,
似有不平聲。
Phiên âm
...
Tể dĩ vong Ngô quốc,
Tây Thi hãm ác danh.
Hoán Sa xuân thuỷ cấp,
Tự hữu bất bình thanh.
Dịch thơ
...
Người cầm đầu làm mất nước Ngô,
Tây Thi bị mang tiếng xấu.
Nước suối Hoán Sa mùa xuân chảy gấp,
Tựa như cũng lên tiếng bất bình.

Thi tiên đời nhà ĐườngLý Bạch có viết một số bài thơ nói tới Tây Thi, như bài "Ngô vương mỹ nhân bán tuý" (吳王美人半醉):

Hán tự
...
風動荷花水殿香,
姑蘇臺上宴吳王。
西施醉舞嬌無力,
笑倚東窗白玉床。
Phiên âm
...
Phong động hà hoa thuỷ điện hương,
Cô Tô đài thượng yến Ngô vương.
Tây Thi tuý vũ kiều vô lực,
Tiếu ỷ đông song bạch ngọc sàng.
Dịch thơ
...
Gió lay động sen hồ, hương thơm ngát
Đài Cô Tô, vua Ngô tiệc đang nồng
Múa trong say, tây Thi chừng mệt lả
Cười cựa mình vào giường ngọc bên song

Thi Phật Vương Duy có một bài thơ gọi là "Tây Thi vịnh" (西施詠):

Hán tự
...
艷色天下重,
西施寧久微。
朝為越溪女,
暮作吳宮妃。
賤日豈殊眾,
貴來方悟稀。
邀人傅脂粉,
不自著羅衣。
君寵益驍態,
君憐無是非。
當時浣紗伴,
莫得同車歸。
持謝鄰家子,
效顰安可希。
Phiên âm
...
Diễm sắc thiên hạ trọng,
Tây Thi ninh cửu vi.
Triêu vi Việt khê nữ,
Mộ tác Ngô cung phi.
Tiện nhật khởi thù chúng,
Quý lai phương ngộ hy.
Yêu nhân phó chi phấn,
Bất tự trước la y.
Quân sủng ích kiêu thái,
Quân liên vô thị phi.
Đương thì hoán sa bạn,
Mạc đắc đồng xa quy.
Trì tạ lân gia tử,
Hiệu tần an khả hy.
Dịch thơ
...
Sắc đẹp thiên hạ trọng,
Há mãi hèn Tây Thi.
Sớm bên khe Việt nữ,
Chiều chính cung Ngô phi.
Lúc nghèo đâu khác lạ,
Khi sang quả hữu hi.
Sai người thoa hương phấn,
Chẳng tự mặc xiêm y.
Vua yêu càng duyên dáng,
Vua quý mặc thị phi.
Bạn thuở xưa giặt lụa,
Về cùng xe hòng chi.
Nhắn cô ả bên xóm,
Nhăn mặt mong được gì.

Một vở nhạc kịch Tây Thi đã được trình diễn tại Nhà hát lớn quốc gia (Trung Quốc) với nội dung dựa trên câu chuyện người đẹp.[9]

Trong Đông Chu liệt quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Tây Thi và Phạm Lãi[sửa | sửa mã nguồn]

Khi lựa chọn Tây Thi và Trịnh Đán đưa sang Ngô, lúc ấy Phạm Lãi và Việt vương Câu Tiễn chưa hề biết mặt nàng. Nhưng khi qua đến xứ người, Tây Thi bí mật liên lạc với hai người này, đồng thời lo lót cho Bá Hi vốn là nịnh thần của Ngô vương Phù Sai để y nói giúp Phù Sai nhằm giảm bớt cực nhọc cho Câu Tiễn.

Công lao của Tây Thi ở nước Ngô rất lớn, mặc dù nàng và Phạm Lãi lúc ấy đã phải lòng nhau, thương yêu nhau tha thiết nhưng không hề bộc lộ ra mặt mà âm thầm giúp sức cho Câu Tiễn vốn đang nhịn nhục tìm cách trả thù. Ngô Phù Sai bắt vợ chồng Câu Tiễn phải làm cỏ mộ, mặc áo vải xấu, mỗi ngày chỉ ăn một chén cơm hẩm. Tây Thi và Phạm Lãi cũng âm thầm cấu kết với Bá Hi trợ cấp thêm một số lương thực cho vợ chồng Câu Tiễn khỏi chết đói.

Có giả thuyết cho rằng, sau khi diệt được Ngô vương Phù Sai, vợ của Việt vương Câu Tiễn sợ rằng sắc đẹp của Tây Thi sẽ lôi cuốn Câu Tiễn nên tìm kế giết. Phạm Lãi biết chuyện đã dắt Tây Thi bỏ đi trốn vào Ngũ Hồ. Theo như cuốn Tây Thi do Lợi Bảo viết thì Tây Thi đã tự sát trong Ngũ Hồ và sau đó Phạm Lãi hối hận vì đã giúp Câu Tiễn, ông đã khóc tới chảy máu mắt.[10]

Tây Thi và Ngô vương Phù Sai[sửa | sửa mã nguồn]

Phù Sai được Tây Thi, mừng và rất chiều chuộng nàng. Một trích đoạn trong Đông Chu liệt quốc kể về sự sủng ái của Phù Sai dành cho Tây Thi.

Sỡ dĩ Ngô vương Phù Sai tốn của và nhân lực để xây cung điện cho Tây Thi vì ông ta quá yêu nàng[11]

Phù Sai là một vị vua anh hùng, nhưng từ khi Tây Thi xuất hiện thì lại lơi lỏng việc nước, bỏ bê chính sự. Tây Thi theo kế của Văn Chủng ra sức mê hoặc khiến vua Ngô ngày đêm cùng nàng chìm đắm trong xa hoa, hưởng lạc, dần dần mất hết ý chí. Bởi chỉ khi nước Ngô suy yếu thì Việt mới có cơ hội phục thù.

Tuy nhiên, việc Phù Sai cho Câu Tiễn về nước phần lớn đều do Tây Thi tác động. Trong một đêm trà dư tửu hậu, Tây Thi sau khi hết lời ca ngợi Phù Sai rồi chuyển qua phỉ báng vua của mình. Nàng khuyên Phù Sai nên tha cho Câu Tiễn vì nhìn vợ chồng ông vua này đã ở dưới đáy bùn của sự sỉ nhục, không còn khí thế của vua chúa nữa. "Ngài đối xử tệ bạc với họ chẳng khác nào để cho quần hùng trong thiên hạ chê cười". Sau nhiều lần suy nghĩ, bỏ mặc ngoài tai lời can ngăn của Ngũ Tử Tư, Phù Sai thả vợ chồng Câu Tiễn và Phạm Lãi về nước Việt.
Vì vậy trong mắt người nước Ngô, Tây Thi đích thực là một yêu cơ khuynh đảo cả triều chính, còn đối với dân nước Việt thì nàng là một nữ nhi yêu nước, đem thân mình ra cứu nguy xã tắc nước Việt.

Kết thúc[sửa | sửa mã nguồn]

Tuy vậy nhưng sau khi sống với Phù Sai lâu năm, từ từ đã dần dần yêu Phù Sai thật sự. Tây Thi đã cùng Ngũ Tử Tư, người chống đối Tây Thi khi Tây Thi mới vào cung nhưng sau này đã nể nàng vì văn chương uy bác và có lòng thành thật sự với nhà vua, khuyên nhà vua không nên đánh Tề.[12] Nhưng lúc này Phù Sai đã tín nhiệm Câu Tiễn cộng với lòng mơ tưởng làm bá chủ thiên hạ nên đã ra quân đánh Tề, làm hao tổn nhân lực, thực phẩm, người người chết... Trong khi đó Câu Tiễn thừa cơ hội đánh úp và đã chiến thắng chiếm được Ngô.[13]

Phạm Lãi mang theo gia quyến qua ngã Tề Nữ Môn vào Ngũ Hồ ẩn trú. Câu Tiễn cùng Tây Thi về nước, Câu Tiễn phu nhân thấy vậy thì ghen, bèn sai người buộc đá thả Tây Thi xuống sông, người đời sau không biết cho là Tây Thi đi theo Phạm Lãi.

Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Tây Thi (西施) trên Bách độ Bách khoa
  2. ^ 陈耀文引唐人陆广微《吴地记》再引《越绝书》曰:“西施亡吴后复归范蠡,同泛五湖而去。”《鹤林玉露》乙编卷四“荆公议论”条说:“范蠡霸越之后,脱屣富贵,扁舟五湖,可谓一尘不染矣。然犹挟西施以行,蠡非悦其色也,盖惧其复以蛊吴者而蛊越,则越不可保矣”
  3. ^ 《墨子》曰:“吴起之裂,其功也;西施之沉,其美也。”俞弁在《逸老堂诗话》卷上引《吳越春秋》云:“吳亡,西子被殺”。俞弁在《逸老堂诗话》卷上結論:“古今成谓其从范蠡五湖之游,今乃知其终於沈,可以为西子浣千古之冤矣。”
  4. ^ 杨慎引《吴越春秋·逸篇》说:“一日读《墨子》曰:‘吴起之裂,其功也;西施之沉,其美也。’喜曰:‘此吴亡之后,西施亦死于水,不从范蠡去之一证。’墨子去吴越之世甚近,所书得其真然。”徐树丕支持杨慎“西施被沉”的说法。他在《识小录》中说:“当吴之亡,吴王逃至阳山自杀,必先杀西施,不以所爱为仇辱,此理之可信者。沈于江,必吴沉之也。蠡高人又智士,岂取亡国之妃为俪,其必不然矣。”
  5. ^ Trong cuốn Tây Thi của tác giả Lợi Bảo, dịch giả Ông Văn Tùng, tr. 696
  6. ^ Nguyên văn: 庄子·齐物论》:“毛嫱、驪姬,人之所美也,鱼见之深入,鸟见之高飞,糜鹿见之决骤,四者孰知天下之正色哉。”
  7. ^ 《浣纱篇》:“鸟惊入松萝,鱼畏沈荷花。”
  8. ^ 《巫山高》:「西眉南臉人中美,或者皆聞無所利。」
  9. ^ NCPA Original Opera Xi Shi
  10. ^ Trong cuốn Tây Thi của tác giả Lợi Bảo, dịch giả Ông Văn Tùng, tr. 649 đến 651
  11. ^ Trong cuốn Tây Thi của tác giả Lợi Bảo, dịch giả Ông Văn Tùng, tr.639
  12. ^ Trong cuốn Tây Thi của tác giả Lợi Bảo, dịch giả Ông Văn Tùng, tr. 327 và tr. 328
  13. ^ Trong cuốn Tây Thi của tác giả Lợi Bảo, dịch giả Ông Văn Tùng


Tứ đại mỹ nhân Trung Hoa
Tây Thi • Vương Chiêu Quân • Điêu Thuyền • Dương Ngọc Hoàn