Trần Lệ Xuân

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Trần Lệ Xuân
Madame Nhu - Trần Lệ Xuân.jpg
Chức vụ
Đệ nhất phu nhân của Đệ nhất Cộng hòa Việt Nam
Nhiệm kỳ 26 tháng 10, 1955 (1955-10-26) – 2 tháng 11, 1963 (1963-11-02)
Tiền nhiệm Nam Phương Hoàng Hậu
Kế nhiệm Phạm Lê Trần
Thông tin chung
Đảng phái Đảng Cần lao Nhân vị
Sinh 15 tháng 4, 1924(1924-04-15)
Hà Nội, Đông Dương thuộc Pháp
Mất 24 tháng 4, 2011 (87 tuổi)
Roma, Ý
Tôn giáo Công giáo
Chồng Ngô Đình Nhu
Con cái Ngô Đình Lệ Thủy
Ngô Đình Trác
Ngô Đình Quỳnh
Ngô Đình Lệ Quyên

Trần Lệ Xuân (22 tháng 8, 1924- 24 tháng 04, 2011, còn được gọi là bà Ngô Đình Nhu) là một gương mặt then chốt trong Chính quyền Ngô Đình Diệm của Việt Nam Cộng hòa cho đến khi anh em Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu bị lật đổ và ám sát năm 1963.

Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]

Trần Lệ Xuân sinh tại Hà Nội.[1] cũng có tài liệu nói sinh tại Huế[2] Ông nội là tổng đốc Nam Định Trần Văn Thông còn vợ ông Trần Văn Thông là em gái ông Bùi Quang Chiêu. Cha bà là luật sư Trần Văn Chương (1898 – 1986) từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Ngoại giao thời kỳ Đế quốc Việt Nam, rồi bộ trưởng Bộ Kinh tế của Việt Nam Cộng Hòa thời Đệ nhất trước khi được bổ nhiệm là đại sứ tại Mỹ. Mẹ của bà Trần Lệ Xuân tên Thân Thị Nam Trân (1910-1986) - con gái Thượng thư Bộ Binh Thân Trọng Huề.

Trần Lệ Xuân là con gái thứ hai của luật sư Trần Văn Chương và bà Thân Thị Nam Trân. Hai người sinh được ba người con: Trần Lệ Chi, Trần Lệ Xuân và Trần Văn Khiêm.[3]. Lúc nhỏ, bà học trường Albert Sarraut ở Hà Nội, tốt nghiệp tú tài Pháp. Năm 1943 bà kết hôn với Ngô Đình Nhu và theo đạo Công giáo của nhà chồng.

Hoạt động chính trị[sửa | sửa mã nguồn]

Bà là dân biểu trong Quốc hội thời Đệ nhất Cộng hòa cùng là chủ tịch Hội Phụ nữ Liên đới (một tổ chức ngoại vi của đảng Cần lao). Tuy nhiên địa vị quan trọng hơn là "Bà Cố vấn" vì bà là vợ của Ngô Đình Nhu. Do tổng thống Ngô Đình Diệm không có vợ nên bà được coi là Đệ nhất Phu nhân (First Lady) của Việt Nam Cộng hòa từ năm 1955 đến năm 1963.

Dưới thời Đệ nhất Cộng hòa, Hội đồng Quân Lực và Mặt trận dân tộc giải phóng tung ra nhiều hoang mang, nghi kỵ trong quần chúng tạo dư luận cho rằng Trần Lệ Xuân là người lộng quyền. Việc tổng thống Ngô Đình Diệm để cho bà cũng như Ngô Đình Thục, Ngô Đình Nhu, Ngô Đình Luyện và người em út Ngô Đình Cẩn tham gia vào chính sự tạo nên hình ảnh gia đình trị độc đoán kiểu phong kiến.

Trần Lệ Xuân và Phó Tổng thống Mỹ Johnson

Trần Lệ Xuân cũng là người khởi xướng kiểu áo dài cổ thuyền, khoét sâu (mà dân chúng vẫn gọi nôm na là "áo dài Trần Lệ Xuân") tạo ra một làn sóng thời trang áo dài hở cổ mới mà những người cổ học lên tiếng phê phán. Loại áo dài này vẫn thịnh hành đến ngày hôm nay. Ngày nay, những cánh rừng do bà khởi xướng trồng trên đường từ Sài Gòn đến rừng Cát Tiên vẫn được người dân gọi là rừng Trần Lệ Xuân.

Bà Trần Lệ Xuân có nhiều hoạt động trên chính trường trong thời gian từ năm 1955 đến 1963, làm Chủ tịch một tổ chức phụ nữ; ủng hộ các luật liên quan đến hôn nhân gia đình; thúc đẩy việc thông qua các luật liên quan đến những vấn đề như nạo thai, ngoại tình, thi hoa hậu, đấm bốc... Bà cũng được cho là ủng hộ các luật nhằm đóng cửa các nhà chứa và ổ thuốc phiện. Bà Trần Lệ Xuân cũng bị lên án vì đã thâu tóm nhiều quyền lực và của cải, sự lộng quyền và những phát biểu cay độc trong vụ tự thiêu của các nhà sư nhằm phản đối việc đàn áp Phật giáo của chính quyền Ngô Đình Diệm.

Robert McNamara, nguyên Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, đã nhận xét về Trần Lệ Xuân: “Giống như hầu hết những người Mỹ đến đất nước này, và theo tôi, cả nhiều người Việt nữa, tôi thấy bà Nhu là một người sáng sủa, mạnh mẽ và xinh đẹp, nhưng cũng độc ác và mưu mô - một mụ phù thủy thực sự”[4].

Vụ tượng đài Hai Bà Trưng[sửa | sửa mã nguồn]

Bà Trần Lệ Xuân từng cho xây dựng tượng Hai Bà Trưng, tượng này có khuôn mặt giống hệt hai mẹ con bà: Trần Lệ Xuân - Ngô Đình Lệ Thủy. Nhiều người cho rằng bà cố tình cho tạc tượng Trưng Trắc có khuôn mặt giống với bà và Trưng Nhị có khuôn mặt giống với con gái của bà là Lệ Thuỷ. Thời điểm ấy, nhà thơ Đông Hồ có bài thơ châm biếm “Tượng ai đâu phải tượng bà Trưng” như sau[5]:

"Tóc uốn lưng eo kiểu lố lăng/Đón gió lại qua người ưỡn ẹo/Chờ chim Nam Bắc dáng tung tăng/
Khuynh thành mặt đó y con ả/Điêu khắc tay ai khéo cái thằng!
Chót vót đứng cao càng ngã nặng/Có ngày gãy cổ đứt ngang lưng...
Đây một hình xưa nhục nước non/Thay hai hình mới đứng thon von
Mình ni lông xát lưng eo thắt/Ngực xu chiêng nâng vú nở tròn/
Tưởng đứng hiên ngang em với chị/Hóa ra dìu dắt mẹ cùng con/
Dòng sông Bến Nghé, dòng sông Hát/Lưu xú lưu phương tiếng để còn".

Theo sử gia Joseph Buttinger thì “Nhu và vợ là hai người bị thù ghét nhất Nam Việt Nam”. [cần dẫn nguồn] Do đó sau này, ngày 2–11–1963, khi họ Ngô vừa bị đảo chính, nhiều người dân Sài Gòn đã kéo nhau dùng một dây sắt nối với một tàu thủy để kéo sập tượng đài này, và chở trên xe xích lô máy đi diễu khắp Sài Gòn chiếc đầu tượng mang gương mặt bà Xuân.

Biến cố Phật giáo 1963[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 11/6/1963, tại ngã tư đường Lê Văn Duyệt - Phan Đình Phùng, đúng 10 giờ sáng, hoà thượng Thích Quảng Đức tự thiêu trong tư thế kiết già trước sự chứng kiến của hàng trăm quần chúng và Phật tử để phản đối chính sách đàn áp Phật giáo của chính phủ họ Ngô.[6] Hình ảnh một hoà thượng trong ngọn lửa bốc cao vẫn ngồi kiết già im lặng tay chắp trước ngực đã tạo ấn tượng mạnh gây xúc động lớn trong nước và trên thế giới.[6]

Về sự tự thiêu của Hòa thượng Thích Quảng Đức, bà Xuân nhiều lần công khai phát biểu "Tôi chống đối các vụ tự thiêu, nếu ai có thiếu xăng dầu thì cộng sản nằm vùng sẽ cho chứ tôi sẽ không bao giờ" và gọi vụ tự thiêu là "phản bội Phật tính".[7] Bà Trần Lệ Xuân còn châm dầu vào lửa khi phát biểu của bà về việc tự thiêu của hòa thượng Thích Quảng Đức: "Để cho họ cháy và chúng tôi sẽ vỗ tay". "Những lãnh đạo Phật giáo đã hành động như thế nào? Thứ duy nhất họ làm, họ đã nướng một trong những vị sư của họ người mà họ đã gây mê, người họ đã lạm dụng niềm tin, và ngay cả việc nướng người đó đã được thực hiện không phải một cách tự túc vì họ dùng xăng ngoại nhập."[8].

Trần Lệ Xuân còn phát biểu: "Tôi sẽ vỗ tay khi thấy một buổi trình diễn thịt nướng nhà sư khác"[9]"nếu ai thiếu xăng dầu tôi sẽ cho". Trả lời phỏng vấn của ký giả tờ New York Times, Trần Lệ Xuân nói: "Tôi còn thách mấy ông sư (tự thiêu) thêm mười lần nữa. Phương pháp giải quyết vấn đề Phật giáo là phớt lờ, không cần biết tới". Những phát biểu thiếu cân nhắc và quá khích của bà như rót thêm dầu vào tình hình căng thẳng lúc đó[10]

Để cứu vãn tình hình, bà Xuân đã có chuyến công du các trường đại học Mỹ để phát biểu bảo vệ chế độ Sài Gòn. Chuyến công du đã trở thành một trò hề, thậm chí cha của bà là Trần Văn Chương, đại sứ của chính quyền Sài Gòn tại Washington lúc bấy giờ, cùng từ chối gặp mặt con gái. Các sinh viên Mỹ giận dữ với sự đàn áp ngày càng gia tăng tại Sài Gòn đã ném vào bà Trần Lệ Xuân trứng gà và những lời lăng mạ[11].

Các phát biểu vô cảm và thiếu cân nhắc của bà gây kích động những tu sĩ Phật giáo đang đấu tranh chống chính phủ Ngô Đình Diệm, làm xấu đi quan hệ giữa hai bên góp phần làm cho cuộc đấu tranh của Phật giáo lan rộng dẫn đến cuộc đảo chính ngày 1 tháng 11 năm 1963, nền Đệ nhất Cộng hòa do anh em họ Ngô xây dựng đã sụp đổ.

Sống lưu vong[sửa | sửa mã nguồn]

Trong tháng 10 năm 1963, Trần Lệ Xuân cùng con gái Ngô Đình Lệ Thủy đi Hoa KỳRoma với dự định sẽ vạch trần âm mưu lật đổ của Tổng thống KennedyCIA trước công chúng Mỹ. Ngày 1 tháng 11 năm 1963 Trần Lệ Xuân và con gái đang trú ngụ tại khách sạn sang trọng Wilshire Hotel ở Beverly Hill, California thì cuộc đảo chính xảy ra, chồnganh chồng bà bị giết.

Sau vụ người chồng Ngô Đình Nhu cùng Ngô Đình Diệm bị sát hại, khi được hỏi có muốn xin tị nạn tại Mỹ hay không, bà Trần Lệ Xuân đã trả lời: “Tôi không thể cư ngụ tại một đất nước mà chính phủ họ đã đâm sau lưng tôi. Tôi tin rằng mọi quỷ sứ ở địa ngục đều chống lại chúng tôi”[11].

Ngày 2 tháng 11 năm 1986, Trần Lệ Xuân tố cáo Mỹ chơi xấu với gia đình bà trong việc bắt giữ Trần Văn Khiêm (em trai bà) về tội giết cha mẹ là ông bà Trần Văn Chương tại nhà riêng ở Washington, D.C. hồi tháng 7 cùng năm.[12]

Ngày 30 tháng 10 năm 1996, Trần Lệ Xuân lên tiếng xin lỗi Phật giáo và xin lỗi cố hòa thượng Thích Quảng Đức về những lời nói của bà về các lãnh đạo Phật giáo trong quá khứ. Trước đó, vào năm 1980, Trần Lệ Xuân đã cho con trai trưởng Ngô Đình Trác tìm gặp hòa thượng Thích Mãn Giác để xin lỗi và cũng nhờ hòa thượng cầu siêu cho song thân. Hòa thượng Thích Mãn Giác đã đồng ý.[13][14]

Bà qua đời lúc 2 giờ sáng ngày 24 tháng 4 năm 2011 tại một bệnh viện ở Roma,Ý, thọ 87 tuổi.[15][16]

Các vụ scandal tình ái[sửa | sửa mã nguồn]

Bà Trần Lệ Xuân này có tình cảm đặc biệt và lén lút ngoại tình với tướng Trần Văn Đôn. Chuyện bà ngoại tình rốt cuộc cũng đến tai Ngô Đình Nhu, ông Nhu giận dữ, lập tức thuyên chuyển Trần Văn Đôn ra Huế. Ông cố vấn tổng thống muốn nhờ tay em trai là cố vấn miền Trung - Ngô Đình Cẩn giám sát và ngăn chặn ông Đôn tiếp tục ngoại tình với vợ mình.

Tuy nhiên, bà Xuân vẫn hẹn gặp tình nhân một lần trước lúc chia tay, tướng Trần Văn Đôn đồng ý. Hai người gặp nhau tại gian phòng ngủ của biệt điện cựu hoàng Bảo Đại ở Đà Lạt. Khi hai người đang ân ái thì đột nhiên một chiếc xe xông tới, một phụ nữ lao vào phòng rồi dùng súng bắn bà Xuân trúng vào vai. Sau này, để giải thích cho vết thương trên tay bà Xuân, trước mặt các bác sĩ quân y, Trần Văn Đôn nói rằng bà cưỡi ngựa tập bắn súng bị tai nạn.

Vụ nổ súng vào Trần Lệ Xuân được thông báo ngay về văn phòng cố vấn chính trị phủ tổng thống. Một máy bay đặc biệt lên Đà Lạt chở bà Xuân bay thẳng sang Manila, đến một bệnh viện hiện đại của Mỹ để cứu chữa. Ngay hôm sau, ông Nhu được thuộc hạ mật báo đầy đủ về chuyện người bắn bà Xuân chính là vợ của tướng Trần Văn Đôn. Ngô Đình Cẩn biết tin, tức giận nói với Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu: "Các anh không nhớ lúc mới cưới chị Xuân về, anh cả tổng đốc Ngô Đình Khôi xem tướng đã nói: “Thứ đàn bà này rồi về sau phá hại cả họ Ngô cho mà coi.” Giờ nên cơ sự như này, chẳng lẽ chịu thua à?" Nhưng rồi ông Nhu vẫn bỏ qua tất cả, đánh điện gọi vợ về[17][18][cần nguồn tốt hơn]

Về sau, có nguồn tin cho biết bà Xuân tiếp tục ngoại tình với chỉ huy dàn nhạc giao hưởng Sài Gòn, tên Hoàng. Nhạc sĩ này hiện đang sống độc thân mà Trần Lệ Xuân đã một lần nhìn thấy trong một buổi tập dượt tại rạp Thống Nhất. Lần này, bà Xuân cẩn thận đề phòng nên ông Nhu không làm gì được[19][cần nguồn tốt hơn]

Về sau, bà Trần Lệ Xuân được cho là đã dùng thân xác để đổi lấy việc ký giả Colegrowe viết bài ủng hộ cho chế độ Ngô Đình Diệm. Ông Nhu biết việc này, nhưng ông cũng không khỏi thắc mắc là có phải Trần Lệ Xuân làm việc này vì công việc chung của gia đình hay là do bản thân bà muốn thỏa mãn dục vọng của bản thân[20][cần nguồn tốt hơn]

Thu gom của cải và đời sống vật chất[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1958, khi họ Ngô đang nắm quyền tối cao ở miền Nam, bà Xuân cho xây ba biệt thự mang tên Bạch Ngọc, Lam Ngọc và Hồng Ngọc, tổng diện tích 13.000 m2. Kiến trúc sư Trần Công Hòa cho biết: “Biệt điện này xếp vào hạng sang trọng, xa hoa bậc nhất Đông Nam Á thời bấy giờ. Giữa Đà Lạt sương lạnh, một hồ bơi ngoài trời được đun nóng bằng hệ thống riêng, đây là công trình độc nhất ở khu vực được xây dựng”. Nhiều tài liệu về việc mua đất cho thấy: thửa đất để xây các biệt thự mua vào ngày 14-9-1957, lấy tên là “biệt thự Blanche Naige” ở đường Henri Maitre (nay là Yết Kiêu). Trong khi tiền tệ thời đó còn dùng tiền xu, tiền đồng thì các hóa đơn, bảng kê chi tiết về việc chi tiêu của bà Xuân lên đến tiền triệu[21]

Giai đoạn 1954-1960, Trần Lệ Xuân chiếm cả một rừng cây quý 200 mẫu tại Định Quán, lấy gỗ chế tạo báng súng xuất khẩu nước ngoài. Vợ chồng bà có phần hùn trong các cơ sở khai thác nước suối Vĩnh Hảo, lông vịt Chợ Lớn, phân chim đảo Hoàng Sa, than Nông Sơn, cát trắng Cam Ranh...

Có nhiều đồn đoán về số tài sản mà Trần Lệ Xuân sở hữu, về những công ty ô tô buýt, công ty đường, độc quyền than củi, vé số... đều là của Trần Lệ Xuân, có người cho rằng số tài sản của bà Xuân tổng cộng tới 18 tỉ USD. Năm 1973, cách làm giàu nhanh chóng mặt của vợ chồng Ngô Đình Nhu - Trần Lệ Xuân mới được ông Alfed W. McCoy, chuyên viên chống buôn lậu quốc tế từng là cố vấn tại Tổng nha Cảnh sát thời Ngô Đình Diệm tiết lộ trong tập luận án tiến sĩ "Đông Nam Á: Chính trị dựa vào bạch phiến", viết về nạn buôn bán thuốc phiện tại miền Nam Việt Nam từ 1954 đến 1973. Theo đó, để có tiền tài trợ cho hoạt động chính trị, ông Nhu đã bí mật tiến hành việc buôn bán thuốc phiện với các bang người Hoa ở Chợ Lớn.

Theo ông Huỳnh Văn Lang, cựu Tổng Giám đốc ngân khố Sài Gòn nói rằng: hàng năm Ngô Đình Diệm có một số tiền rất lớn làm quỹ đặc biệt của Phủ Tổng thống, số tiền này ông Diệm hầu như giao cho ông Nhu để trích ra thưởng cho những cán bộ làm công tác đặc biệt như tình báo hay phản gián. Tuy nhiên, ông Nhu lại buộc những cán bộ này phải tự chi trả, còn số tiền các quỹ đen của chính phủ thì Nhu giao hết cho Trần Lệ Xuân làm của riêng. Ông Nhu muốn vợ mình thu gom của cải mà không phải dính dáng gì vào những chuyện bất hợp pháp, đồng thời có thể dễ thao túng cán bộ dưới quyền[22]

Gia đình[sửa | sửa mã nguồn]

Các con:

  • Ngô Đình Lệ Thủy, trưởng nữ[23], đã tử nạn trong một tai nạn ô tô vào tháng 4 năm 1967 ở Longjumeau, Pháp[24]
  • Ngô Đình Trác, tốt nghiệp kỹ sư canh nông, 55 tuổi (2007), lấy vợ người Ý, có 4 con (3 trai, 1 gái).
  • Ngô Đình Quỳnh, tốt nghiệp ESSEC (Trường Kinh tế và Thương mại Pháp), hiện làm cho một công ty Mỹ tại Bruxelles, Bỉ.
  • Ngô Đình Lệ Quyên, tiến sĩ Luật Đại học Roma. Bà có chồng là người Ý, con trai 7 tuổi (2007) mang họ mẹ trên giấy tờ là Ngô Đình Sơn. Bà mất vì tai nạn giao thông tại Roma ngày 16 tháng 4 năm 2012[25].

Như vậy, phần lớn người thân của Trần Lệ Xuân đều có kết cục bi thảm:

  • Chồng bà và 2 anh em bị quân đảo chính bắn chết.
  • Người con gái đầu Ngô Đình Lệ Thủy qua đời vào năm 1967 trong một tai nạn xe hơi.
  • Năm 1986, cha mẹ bà được phát hiện bị bóp cổ đến chết tại ngôi nhà ở Washington. Người em trai Trần Văn Khiêm bị truy tố tội giết cha mẹ với động cơ tranh chấp quyền thừa kế. Trần Văn Khiêm được phát hiện bị tâm thần, khẳng định trước tòa án rằng những kẻ theo chủ nghĩa Do Thái phục quốc đã giết cha mẹ ông ta, theo New York Times.
  • Ngày 16/4/2012, người con gái út Ngô Đình Lệ Quyên đã thiệt mạng trong một tai nạn giao thông tại Rome[11].

Câu nói nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]

  • Whoever has the Americans as allies does not need enemies ("Ai đã có Hoa Kỳ là đồng minh thì chẳng cần phải có kẻ thù")[26]
  • Let them burn and we shall clap our hands.("Để cho họ cháy và chúng tôi sẽ vỗ tay." - nhận xét về vụ hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu)[27]
  • What have the Buddhist leaders done comparatively ? The only thing they have done, they have barbecued one of their monks whom they have intoxicated, whom they have abused the confidence, and even that barbecuing was done not even with self-sufficient means because they used imported gasoline.("Những lãnh đạo Phật giáo đã hành động như thế nào ? Thứ duy nhất họ làm, họ đã nướng một trong những vị sư của họ người mà họ đã gây mê, người họ đã lạm dụng niềm tin, và ngay cả việc nướng người đó đã được thực hiện không phải một cách tự túc vì họ dùng xăng ngoại nhập." - trả lời phỏng vấn của PBS về vụ hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu)[28]

Thư mục[sửa | sửa mã nguồn]

  • Demery, Monique Brinson (2013). Finding the Dragon Lady: The Mystery of Vietnam's Madame Nhu. PublicAffairs. ISBN 978-1610392815. 
Bản tiếng Việt: Madam Nhu Trần Lệ Xuân – Quyền lực Bà Rồng. Mai Sơn dịch. Phương Nam & Nhà xuất bản Hội Nhà văn (2016).

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Robert Trumbull, "First Lady of Vietnam", The New York Times, ngày 18 tháng 11 năm 1962, page SM33
  2. ^ Trần Lệ Xuân, người đàn bà mệt mỏi Văn Thư, báo An ninh thế giới cuối tháng 10:30, 19/03/2008
  3. ^ Vietnam: The Nguyen Phuoc Dynasty The Royal Ark bản lưu 20/5/2002
  4. ^ http://m.cadn.com.vn/news/bi-kich-rong-phu-nhan--96809-122
  5. ^ http://cadn.com.vn/news/122_96813_bi-kich-rong-phu-nhan-3-.aspx
  6. ^ a ă Nguyễn Lang 2000, trang 1057
  7. ^ O'Biren, Michael. John F. Kennedy: A Biography. Macmillan.  Tr.859 ISBN 0312281293, ISBN 9780312281298 (nguyên văn: I would against seeing another monk betray Budism believe)
  8. ^ What have the Buddhist leaders done comparatively ? The only thing they have done, they have barbecued one of their monks whom they have intoxicated, whom they have abused the confidence, and even that barbecuing was done not even with self-sufficient means because they used imported gasoline. (trả lời phỏng vấn của PBS về vụ hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu)
  9. ^ O'Brien 2005, tr. 859
  10. ^ Langguth 2002, tr. 216.
  11. ^ a ă â http://thanhnien.vn/the-gioi/ba-tran-le-xuan-va-nhung-cai-chet-bat-dac-ky-tu-70719.html
  12. ^ Police Arrest Son in Deaths Of Former Saigon Diplomats New York Times 26/7/1986
  13. ^ Diễn văn khai mạc Lễ Tưởng Niệm, Huỳnh Tấn Lê, Quang Duc Buddhist Welfare Association of Victoria
  14. ^ Lễ tưởng niệm 50 năm HT Thích Quảng Ðức vị pháp vong thân, Nguyên Huy, Báo Người Việt
  15. ^ “Bà Ngô Đình Nhu qua đời ở Ý”. Báo Người Việt. Ngày 24 tháng 4 năm 2011. Truy cập ngày 24 tháng 4 năm 2011. 
  16. ^ Bà Trần Lệ Xuân qua đời Mai Trang, VnExpress 25/4/2011 15:20 GMT+7
  17. ^ http://www.nguoiduatin.vn/nhung-cuoc-phieu-luu-tinh-ai-cua-ba-co-van-tong-thong-a51301.html
  18. ^ http://baophapluat.vn/du-lich/nhung-bi-mat-it-biet-ve-noi-nhuom-mau-chuyen-tinh-ba-co-van-227337.html
  19. ^ http://www.nguoiduatin.vn/tran-le-xuan-cung-phi-cong-tre-cam-sung-ong-co-van-a51679.html
  20. ^ http://www.nguoiduatin.vn/tran-le-xuan-dung-than-xac-cung-co-quyen-luc-nha-chong-a51717.html
  21. ^ http://nld.com.vn/thoi-su-trong-nuoc/xa-hoa-nhu-biet-dien-tran-le-xuan-20160126220548738.htm
  22. ^ http://www.nguoiduatin.vn/nghi-van-so-tai-san-khong-lo-cua-tran-le-xuan-a60492.html
  23. ^ Ngày 2 tháng 11 năm 1963, vào thời điểm vụ ám sát cha và bác ruột, Lệ Thủy cùng với mẹ - là bà Trần Lệ Xuân đang ở Beverly Hills, California, và đang chuẩn bị cho chuyến đi tới Ý. Chính phủ mới của Việt Nam Cộng hòa đã từ chối cấp hộ chiếu cho bà về nước và bà đã định cư ở Pháp cùng với mẹ bà.
  24. ^ cái chết
  25. ^ Bà Ngô Đình Lệ Quyên tử nạn lưu thông tại Roma Trần Đức Anh OP 20/4/2012 16 04 MORTA LE QUYEN NGO DINH, RESPOSABILE IMMIGRATI CARITAS DI ROMA.mpg - Video sau tai nạn trên YouTube
  26. ^ in: (en) Howard Jones, Death of a Generation, Oxford University Press, New York City, New York (ISBN 0-19-505286-2) p. 407
  27. ^ Langguth, A. J. (2000). Our Vietnam: the war, 1954–1975, page 216. New York City, New York: Simon & Schuster. ISBN 0-684-81202-9.
  28. ^ Bà Trần Lệ Xuân trả lời phỏng vấn của PBS về vụ tự thiêu của hòa thượng Thích Quảng Đức, Public Broadcasting Service

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]