Bước tới nội dung

Trung tâm Thương mại Thế giới (1973–2001)

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Trung tâm Thương mại Thế giới
Biểu trưng khu phức hợp, sử dụng từ năm 1993 đến năm 2001.
Tổ hợp ban đầu vào tháng 3 năm 2001. Tòa tháp bên trái, với chóp ăng ten, là WTC 1. Tháp bên phải là WTC 2. Tất cả bảy tòa nhà của khu phức hợp WTC đều có thể nhìn thấy một phần. Tòa nhà ốp đá granit đỏ bên trái của Tháp Đôi là WTC 7 ban đầu. Trong nền là sông Đông.
Bản đồ
Kỷ lục chiều cao
Là công trình cao nhất thế giới từ năm 1972 đến năm 1973
Phá kỷ lục củaEmpire State Building
Phá kỷ lục bởiSears Tower / Willis Tower
Thông tin chung
Tình trạngBị phá hủy
Địa điểmManhattan, Tp. New York, Bang New York, Mỹ
Chủ sở hữuCảng vụ New York và New Jersey
Xây dựng
Phá hủy11 tháng 9 năm 2001 (Sự kiện 11 tháng 9, Sự sụp đổ của Trung tâm Thương mại Thế giới)
Nhà thầu chínhTishman Realty & Construction Company
Số thang máy198 (WTC 1 & 2)
Diện tích sàn8,6 triệu ft vuông
800.000 m² (1 & 2)
Chiều cao
Tính đến mái1.368 ft (417,0 m)
Tính đến ăng ten1.727 ft (526,3 m) [1]
Tính đến sàn cao nhất1.355 ft (413,0 m)
Thiết kế
Kiến trúc sưMinoru Yamasaki, Emery Roth & Sons
Kỹ sưLeslie Robertson, Leslie E. Robertson Associates
Trang web
Website năm 2001 (lưu trữ)

Trung tâm Thương mại Thế giới (tiếng Anh: World Trade Center hay WTC; cũng được gọi Twin Towers hay Tòa Tháp Đôi) ban đầu là một khu phức hợp gồm bảy tòa nhà nằm tại Khu Tài chính ở Hạ Manhattan, Thành phố New York. Khu phức hợp được khởi công năm 1966 và hoàn thiện vào năm 1986, được khánh thành vào ngày 4 tháng 4 năm 1973 và bị phá hủy hoàn toàn trong Sự kiện 11 tháng 9. Hoàn thành năm 1973, Tháp Đôi cao 110 tầng, bao gồm Trung tâm Thương mại Thế giới số Một ban đầu (Tháp Bắc) cao 1.368 feet (417 m) và Trung tâm Thương mại Thế giới số Hai (Tháp Nam) cao 1.362 feet (415,1 m), là hai tòa nhà cao nhất thế giới thời điểm đó; chúng cũng là cặp tòa nhà chọc trời cao nhất thế giới đến năm 1996, khi Tháp đôi Petronas chính thức mở cửa tại Kuala Lumpur, Malaysia. Các tòa nhà khác trong khu phức hợp bao gồm Trung tâm Thương mại Thế giới Marriott (WTC 3), các tòa nhà Trung tâm Thuơng mại Thế giới số Bốn, số Năm, số Sáu và số Bảy. Khu phức hợp này có diện tích văn phòng là 13.400.000 feet vuông (1.240.000 m2) và trước khi hoàn thành, tổ hợp dự kiến sẽ chứa được khoảng 130.000 người.[2]

Dự án xây dựng khu phức hợp được David Rockefeller đề xuất để kích thích đổi mới đô thị ở Hạ Manhattan, và anh trai ông, Nelson Rockefeller, khi đó là Thống đốc New York, đã ký dự luật để đồng ý xây dựng.[3][4] Khu phức hợp được thiết kế bởi Minoru Yamasaki.[5] Năm 1998, Cảng vụ New York và New Jersey quyết định tư nhân hóa khu phức hợp bằng cách tìm một công ty tư nhân thuê và quản lý tổ hợp tòa nhà; cuối cùng Cảng vụ và kí hợp đồng thuê với Silverstein Properties vào tháng 7 năm 2001.[6]

Trong suốt thời gian tồn tại, tổ hợp Trung tâm Thương mại Thế giới cũ (đặc biệt là Tháp Đôi) tượng trưng cho quá trình toàn cầu hóa và sức mạnh kinh tế cũng như sự thịnh vượng của Hoa Kỳ.[7] Mặc dù thiết kế của nó ban đầu bị người dân New York và các nhà phê bình kiến trúc chỉ trích, hai tòa nhà đã trở thành biểu tượng của Thành phố New York.[8][9] Tháp Đôi có vai trò quan trọng trong văn hóa đại chúng; theo một ước tính, hai tòa nhà đã xuất hiện trong 472 bộ phim. Ngày 7 tháng 8 năm 1974, Philippe Petit đã biểu diễn màn đi bộ trên dây bắc qua nóc hai tòa nhà.[10] Sau Sự kiện 11 tháng 9, những đề cập về khu phức hợp trên nhiều phương tiện truyền thông đã bị thay đổi hoặc xóa, hàng chục bộ phim tri ân đã được làm.[11]

Trung tâm Thương mại Thế giới đã trải qua một số vụ việc phá hủy công trình và tội phạm; bao gồm vụ hỏa hoạn ngày 13 tháng 2 năm 1975, vụ đánh bom ngày 26 tháng 2 năm 1993, và một vụ cướp ngân hàng vào ngày 14 tháng 1 năm 1998 trước khi bị phá hủy bởi hai chiếc máy bay điều khiển bởi các không tặc thuộc tổ chức al-Qaeda trong Sự kiện 11 tháng 9.[12][13][14]

Quá trình dọn dẹp và phục hồi tại Ground Zero mất tám tháng; trong thời gian đó, những tòa nhà bị hư hại quá nặng đã bị dỡ bỏ. Ngày 30 tháng 5 năm 2002, cột thép cuối cùng của khu phức hợp cuối cùng đã được gỡ bỏ sau loạt nghi lễ.[15] Một khu phức hợp Trung tâm Thương mại Thế giới mới đang được hoàn thiện với sáu tòa nhà chọc trời mới và một số tòa nhà lân cận, với nhiều tòa nhà trong số đó đã hoàn thành; khu phức hợp mới còn có khu đài đài tưởng niệm, công viên và một ga trung chuyển.[16] Trung tâm Thương mại Thế giới số Một mới (hay Freedom Tower) là tòa nhà cao nhất ở Tây Bán cầu với độ cao 1.776 feet (541 m) và là tòa nhà chính cho khu phức hợp mới, được hoàn thành vào tháng 5 năm 2013 và khai trương vào tháng 11 năm 2014.

Ban đầu

[sửa | sửa mã nguồn]

Vị trí

[sửa | sửa mã nguồn]
Phố Radio Row vào năm 1936 cùng với đường Cortlandt, phía sau là nhà ga.

Đảo Manhattan lúc khởi nguyên bé hơn so với Manhattan ngày nay. Phần Tây của Hạ Manhattan, cụ thể khu vực Trung tâm Thương mại Thế giới ngày nay, từ xưa nằm dưới sông Hudson. Khu vực bờ xưa kia chỉ giới hạn đến phía Tây phố Greenwich ngày nay. Cũng trên khu vực bờ sông này, gần ngã tư giữa phố Greenwich với phố Dey, tàu Tyger của nhà thám hiểm người Hà Lan Andriaen Block bị cháy vào tháng 11 năm 1613, khiến ông và thủy thủ đoàn bị mắc kẹt, buộc họ phải sống sót qua mùa đông khắc nghiệt trên đảo. Họ đã xây dựng những khu định cư đầu tiên của người Châu Âu trên mảnh đất Manhattan. Phần còn lại của tàu Tyger sau đó bị chôn vùi bởi hàng tấn đất đá trong quá trình lấp đất lấn sông mở rộng đảo năm 1797, sau này mới được phát hiện trong cuộc khai quật vào năm 1916. Xác của một con tàu khác (sloop) có niên đại khoảng 300 năm được tìm thấy năm 2010 khi công nhân đang đào móng, sâu khoảng 20 feet (6.1 m) dưới mặt đất.[17]

Một thời gian sau, khu vực trở thành Phố Radio Row tại Thành phố New York, tồn tại từ năm 1921 đến năm 1966. Trước khi lập phố, đây từng là một khu kho bãi cho Khu Tribeca và Khu Tài chính. Năm 1921, Harry Schneck đã khai trương một cửa hàng điện tử trên đường Cortlandt mang tên City Radio. Sau đó, khu vực này dần phát triển trở thành vùng tập trung của nhiều cửa hàng điện tử lớn nhỏ với đường Cortlandt là tuyến đường trọng tâm chạy xuyên qua. Tại nơi đây, những chiếc radio đã qua sử dụng, những đồ dùng điện tử còn thừa sau chiến tranh (như radio AN/ARC-5), đồ thải bỏ và những phần linh kiện khác được chất đống tại đây nhiều đến nỗi tràn ngập cả ra đường, thu hút nhiều nhà sưu tập cũng như trộm cắp. Theo Amir Hartman, đây cũng có thể được xem như là nguồn gốc của loại hình kinh doanh phân phối linh kiện điện tử.[18]

Ý tưởng ban đầu

[sửa | sửa mã nguồn]
Dân chúng tại Phố Radio Row lắng nghe tin JFK bị bắn.

Ý tưởng việc thành lập Trung tâm Thương mại Thế giới tại Thành phố New York lần đầu được đề xuất năm 1943. Cơ quan lập pháp tiểu bang New York đã thông qua dự luật ủy quyền cho Thống đốc New York bấy giờ là Thomas E. Dewey để bắt đầu phát triển kế hoạch dự án, nhưng bị hoãn lại năm 1949.[19][20] Suốt những năm cuối 1940 đến 1950, sự phát triển kinh tế tại thành phố tập trung ở khu Trung Manhattan. Nhằm kích thích quá trình đô thị hóa ở Hạ Manhattan đuổi kịp với Trung Manhattan, David Rockefeller đề xuất Cảng vụ nên xây dựng một khu Trung tâm Thương mại Thế giới tại Hạ Manhattan.[9]

Kế hoạch trưng dụng đất để dỡ bỏ các cửa hàng ở Phố Radio Row bắt đầu vào năm 1961 khi Cảng vụ quyết định xây dựng khu Trung tâm Thương mại Thế giới đầu tiên trên thế giới. Họ có 2 lựa chọn: khu Đông Hạ Manhattan, gần Cảng South Street hoặc khu Tây gần ga đường sắt Houston and Manhattan (H&M).[21] Theo kế hoạch ban đầu công bố cùng năm, Cảng vụ quyết định chọn một khu phố dọc sông Đông dành để xây dựng Trung tâm Thương mại Thế giới. Nhưng do là cơ quan song bang, những dự án mới được Cảng vụ đề xuất đều cần phải có sự chấp thuận của Thống đốc cả hai bang New York và New Jersey. Thống đốc bang New Jersey Robert B. Meyner đã phản đối dự án trị giá 335 triệu USD này của New York.[9] Đến cuối năm 1961, những cuộc đàm phán với Thống đốc bang New Jersey dần đi vào bế tắc.[22]

Vào thời điểm đó, lượng hành khách đi tàu trên tuyến đường sắt New Jersey's H&M đã sụt giảm đáng kể từ 113 triệu hành khách vào năm 1927 xuống còn 26 triệu vào năm 1958 sau khi người ta xây đường xá vượt sông Hudson.[23] Trong một cuộc gặp giữa Austin J. Tobin với Richard J. Hughes, tân thống đốc bang New Jersey, Cảng vụ đề nghị rằng họ sẽ tiếp quản đường sắt H&M; đồng thời Cảng vụ cũng quyết định sẽ dời dự án Trung tâm Thương mại Thế giới sang khu Tây Hạ Manhattan thay vì khu Đông như dự định trước đó, cụ thể là ngay tại khu ga Hudson, vị trí này tạo sự thuận tiện hơn cho người dân ở bên New Jersey đến làm việc hằng ngày.[24] Như vậy, chính quyền New Jersey đã chấp thuận việc hỗ trợ cho dự án Trung tâm Thương mại Thế giới.[25] Cũng theo thỏa thuận, Cảng vụ đã đổi tên tuyến đường sắt thành Port Authority Trans-Hudson, gọi tắt là PATH.[21]

Năm 1961, Cảng vụ bắt đầu thu hồi đất để có thể chuẩn bị xây dựng. Để bồi thường cho các chủ cửa hàng Phố Radio Row vì phải chuyển đi, Cảng vụ đã trao cho mỗi chủ cửa hàng 3.000 đô như nhau, không phân biệt.[21] Cảng vụ bắt đầu mua lại đất khu vực thi công Trung tâm Thương mại Thế giới vào tháng 3 năm 1965. Phố Radio Row bắt đầu được phá dỡ vào tháng 3 năm 1966, và hoàn thiện việc dọn đất cuối năm đó.[26]

Ngày 3 tháng 8 năm 1966, một thỏa thuận đã đạt giữa Cảng vụ và Ủy ban Quy hoạch thành phố rằng Cảng vụ sẽ thực hiện thuế PILOT hàng năm cho phần Trung tâm Thương mại Thế giới được cho thuê cho những người thuê tư nhân do Ủy ban muốn tăng thuế PILOT cho chính quyền.[27][28] Tháng 5 năm 1967, Ủy ban Quy hoạch thành phố đã phê duyệt một số thay đổi đối với luật đất đai cho phép Cảng vụ bắt đầu mua đất để xây dựng.[29]

Khởi công

[sửa | sửa mã nguồn]

Thiết kế

[sửa | sửa mã nguồn]
Đoạn video về quá trình xây dựng khu phức hợp, được Western Electric thực hiện.

Ngày 20 tháng 9 năm 1962, Cảng vụ đưa ra thông báo về việc chọn Minoru Yamasaki làm kiến trúc sư trưởng, Emery Roth & Sons làm cộng sự.[30] Yamasaki nghĩ ra sáng kiến đây sẽ là một cặp công trình giống nhau, theo ý tưởng ban đầu, mỗi tòa nhà cao 80 tầng, nhưng để đáp ứng yêu cầu từ Cảng vụ là cần diện tích 10 triệu ft vuông (930,000 m²) cho văn phòng làm việc, mỗi tòa buộc phải cao 110 tầng.[31][32] Cảng vụ sau đó đã công bố bản thiết kế ngày 18 tháng 1 năm 1964, cao 1350 ft (410 m) và bốn tòa nhà 6 tầng khác xung quanh và một khu quảng trường. Các tòa nhà đó bao gồm khu văn phòng, nhà hàng, triển lãm và trung tâm về thông tin thương mại.[33][34]

Cảng vụ sau đó cũng đã công bố mô hình khu phức hợp vào tháng 3 năm 1966.[35] Bất chấp chỉ trích về chiều cao tòa nhà, Yamasaki và Emery Roth vẫn giữ nguyên thiết kế, với chỉnh sửa nhỏ được công bố vào tháng 5.[36]

Đặc điểm

[sửa | sửa mã nguồn]

Bản thiết kế Trung tâm Thương mại Thế giới của Yamasaki được Cảng vụ công bố vào ngày 18 tháng 1 năm 1964 gồm 2 tòa nhà có đáy hình vuông khuyết 4 góc, cạnh 208 feet (63 m), tòa nhà được thiết kế với những cửa sổ hẹp rộng 18 inch (46 cm) cách đều nhau; một minh chứng rõ ràng cho thấy Yamasaki sợ độ cao cũng như ông muốn tạo cảm giác an toàn cho những người thuê ở bên trong.[37][38][39] Theo thiết kế, mặt ngoài tòa nhà được phủ lớp hợp kim nhôm. Trung tâm Thương mại Thế giới là một trong những biểu tượng tiêu biểu, hoàn thiện nhất của Hoa Kỳ thể hiện được chuẩn mực kiến trúc thường thấy ở Le Corbusier và phản ánh biểu hiện ảnh hưởng mạnh mẽ đến xu hướng Tân Gothic ở Yamasaki về sau.[40] Ông cũng được truyền cảm hứng từ kiến trúc Ả Rập, một số yếu tố trong nền kiến trúc ấy được ông kết hợp vào trong các bản thiết kế công trình của mình. Trước đó, năm 1961, ông có góp một phần vào giai đoạn cuối trong quá trình xây dựng Sân bay Quốc tế Dhahran với gia tộc Bin Ladin.[41][42]

Sơ đồ mô phỏng hệ thống bên trong Trung tâm Thương mại Thế giới.

Yếu tố chính giới hạn độ cao của những tòa nhà cao tầng đó chính là vấn đề thang máy. Công trình càng cao, thời gian di chuyển càng lâu; lượng hành khách sử dụng thang máy càng lớn, cần càng nhiều thang máy để phục vụ, dẫn đến phần thang máy chiếm diện tích lớn hơn.[43] Yamasaki và các kỹ sư đã sử dụng giải pháp chia hệ thống vận chuyển của thang máy thành nhiều phần; cụ thể họ chia mỗi tòa nhà thành 3 phần, giữa mỗi phần sẽ có một sảnh chờ gọi là "sky lobby" (tạm dịch: thiên sảnh), hành khách muốn lên những tầng thuộc phần giữa hay trên của tòa nhà thì sẽ sử dụng thang máy siêu tốc (hay thang máy chính, loại thang máy chỉ lên duy nhất 1 tầng cố định và không dừng lại giữa các tầng như thang máy thường) để lên đến thiên sảnh, sau đó từ thiên sảnh dùng thang máy nội bộ (hay thang máy phụ) để lên tầng cao hơn.[9] Hệ thống này được lấy cảm hứng từ hệ thống tàu điện ngầm của thành phố New York cũng với phương thức hoạt động tương tự. Với cách làm này, diện tích không gian sử dụng tại mỗi tầng được tăng lên từ 62% lên 75% nhờ giảm bớt lượng thang máy.[9] Tổng cộng, mỗi tòa có 95 thang máy các loại.[44]

Bản vẽ thiết kế tấm module.

Các công ty kỹ thuật kết cấu Worthington; Skilling; Helle & Jackson đã làm việc để phát triển hệ thống kết cấu khung ống được sử dụng trong hai tòa nhà chính theo thiết kế của Yamasaki.[45] Bộ phận Kỹ thuật công trình của Cảng vụ tham gia đảm nhiệm phần móng; Joseph R. Loring & Associates là điện và Jaros, Baum & Bolles (JB&B) là cơ khí. Tishman Realty & Construction là nhà thầu chính của dự án khu phức hợp. Guy F. Tozzoli, giám đốc Bộ phận Thương mại Thế giới tại Cảng vụ; và Rino M. Monti, Kỹ sư trưởng của Cảng vụ, đã giám sát dự án.[45] Là một cơ quan liên bang chính phủ, Cảng vụ không cần phải theo luật và quy định địa phương, bao gồm cả các quy tắc xây dựng. Tuy nhiên, các kỹ sư kết cấu công trình của dự án cuối cùng đã tuân theo dự thảo của bộ luật xây dựng mới năm 1968 của thành phố.[46]

Ảnh chụp tầm cuối năm 1967-1975, cho thấy cấu trúc lõi và cột thép hai tòa nhà chính.

Hai tòa nhà được xây theo dạng kiến trúc khung ống, đề xuất bởi kỹ sư người Mỹ gốc Bangladesh Fazlur Rahman Khan. Đây là một giải pháp mới khi mà các cột đỡ được tập trung ở trọng tâm và 4 cạnh của tòa nhà, giúp tăng diện tích không gian sử dụng, khác với phương pháp truyền thống là để các cột chịu tải nằm bên trong.[47] Mỗi tòa có 236 cột thép, mỗi cạnh 59 cột, chịu lực tốt, độ bền cao, hoạt động theo nguyên tắc giàn Vierendeel.[48][45] Các cột được đặt sát nhau, được hàn vào nhau với các tấm giằng spandrel tạo thành một cấu trúc tường vững chãi, hỗ trợ phân tán đều lực tác động theo phương ngang gây ra bởi gió, cũng như hỗ trợ trọng lực tải cho các cột lõi theo ứng suất cắt.[46] Các tấm module được thi công sẵn tại xưởng, được hàn với nhau và được bắn vít. Từ tầng 7 trở xuống, xuống tận nền móng, số lượng cột ít hơn, khoảng cách cột thưa hơn để lắp cửa ra vào.[46] Từ tầng 7 trở lên, mỗi cột chia thành 3 nhánh, tạo thành hình đinh ba, chạy lên suốt chiều cao tòa nhà, trở xuống các cột thưa ra để tạo chỗ ra vào và cửa kính. Các tấm module rộng 10 feet (3 m), cao 36 feet (10.9 m). Mỗi tấm như vậy gồm 2 tầng hoàn chỉnh và 2 hai nửa tầng trên dưới. Ngăn cách giữa các tầng là tấm mắc spandrel bằng thép dày 52 inch (1.3 m).

Lõi tòa bao gồm các thang máy, đường dẫn dây cáp ống, nhà vệ sinh, 3 cầu thang bộ cùng nhiều phòng chức năng hỗ trợ khác. Lõi tòa là một hình chữ nhật cạnh 87 x 135 feet (27 x 41 m) với 47 cột chạy từ sâu dưới nền móng lên đỉnh nhà. Một mạng lưới các kèo chính và phụ hỗ trợ nâng đỡ các tầng. Giữa 2 tầng cách nhau bởi một lớp bê tông dày 4 inch (10 cm), các thanh kèo thép bên dưới sẽ hỗ trợ nâng lớp bê tông. Ở mặt trên cùng của kèo, có những móc nhỏ nhô ra 3 inch (7.6 cm) gọi là các đốt hay "knuckle" sẽ chìm trong bê tông khi bê tông được đổ vào. Phần móc nhô ra này tạo liên kết có chức năng như những chiếc mắc cố định, kết nối 2 phần lại với nhau, tạo ra 1 khối tổng hợp: lớp bê tông và các kèo thép sẽ dao động cùng nhau. Nếu không có các "knuckle" này, lớp bê tông và kèo sẽ dao động độc lập, so le với nhau gây ra sự nứt vỡ tháp. Dàn chính dài 18.3 m (60 ft) hoặc 10.7 m (35 ft), cách nhau 2 m (6.7 t). Các giàn cầu chèn vuông góc với các giàn chính, mỗi giàn cầu cách nhau 4 m (13.3 ft). Dầm sàn và giàn ống sắt đúc chung với nhau thành 1 tấm rộng 6.1 m (20 ft), nẹp vào giàn chính tạo thành cầu nối giữa các cột lõi với cột ngoài. Thanh bên dưới của giàn chính kết nối với tấm mắc của cột ngoài bằng bộ giảm chấn Viscoelastic. Khi có gió thổi, các giảm chấn này sẽ hấp thụ năng lượng, làm tháp giảm rung và lắc lư xuống mức an toàn.[46]

Cấu trúc mô phỏng cấu trúc giàn mũ.

Từ tầng 107 đến nóc mỗi tòa được trang bị bộ thanh giằng thép dày đặc, gọi là giàn mũ, được thiết kế để đỡ anten trên nóc mỗi tòa nhà.[46] Chỉ có Tháp Bắc được lắp anten chính vào tháng 5 năm 1979, sau khi dỡ anten tạm thời được lắp vào những năm trước.[49][50][51] Hệ thống giàn mũ bao gồm sáu giàn dọc theo chiều ngang lõi tòa và bốn giàn mái dọc theo chiều rộng lõi, cho phép phân bố lại tải trọng giữa các cột thép, lõi tòa và hỗ trợ cho anten.[46]

Với thiết kế dạng khung ống, sử dụng lõi thép cùng cột bao ngoài được phủ lớp vật liệu chống cháy, tất cả tạo nên 1 công trình tương đối nhẹ về mặt khối lượng, có độ linh hoạt trước thời tiết gió cao hơn so với những công trình trước đó; như là Empire State, dù có lõi và khung từ thép nhưng lại được xây lớp tường gạch nặng bên ngoài để chống cháy lan, nhằm tránh ảnh hưởng nhiều đến kết cấu thép bên trong khi có hỏa hoạn xảy ra.[21] Trong quá trình thiết kế, hệ thống ống thông gió đã hoàn tất việc thử nghiệm, sẵn sàng trang bị cho hai tòa nhà.[46] Các thí nghiệm cũng được thực hiện để đánh giá độ lắc mà một người ở có thể chịu đựng một cách thoải mái trong tòa nhà; tuy nhiên, nhiều người tham gia đã bị chóng mặt và không ổn sau đó.[21] Kỹ sư trưởng Leslie Robertson sau đó đã làm việc với kỹ sư người Canada Alan G. Davenport để thiết kế một bộ giảm chấn đàn hồi để hấp thụ một số độ lắc. Những bộ giảm chấn đó đã được sử dụng trong toàn bộ cấu trúc giữa các sàn, cột thép và cấu trúc liên quan, giảm độ lắc của tòa nhà xuống mức an toàn.[21]

Xây dựng

[sửa | sửa mã nguồn]
Tòa Tháp Đôi đang được xây dựng, 1971.
Tòa Tháp Đôi đang bốc cháy, Sự kiện 11 tháng 9.

Tháng 3 năm 1965, Cảng vụ bắt đầu thu hồi khu đất Radio Row.[52] Việc tháo dỡ và giải tỏa diễn ra từ 21 tháng 3 năm 1966, 13 ô phố của khu Radio Row chính thức hoàn thành dỡ bỏ ngày 5 tháng 8 năm 1966.[21] Lễ động thổ và khởi công được diễn ra ngày 5 tháng 8 năm 1966.[48]

Khu vực xây Trung tâm Thương mại Thế giới tọa lạc ở bên trên phần đất mở rộng có lớp nền tự nhiên (bedrock) cách mặt đất 65 feet (20 m).[53] Trước khi xây dựng Trung tâm Thương mại Thế giới, người ta phải xây The Bathtub vào trước bằng cách xây dựng tường đê chắn (slurry wall) tiếp giáp mặt tiền phố West để ngăn nước ngầm cũng như áp lực nước từ sông Hudson chảy vào công trình.[54][55] Phương pháp được Kỹ sư trưởng của Cảng vụ John M. Kyle Jr. đưa ra; cụ thể, công nhân sẽ đào một rãnh hẹp rộng 3 feet (91 cm), dài và sâu xuống lớp nền tự nhiên, sau đó bơm vào đó hỗn hợp gồm betonite và nước để bịt kín mọi lỗ hở, đảm bảo ngăn chặn nước từ các khe nước ngầm và đồng thời giữ sự ổn định cho thành rãnh khoan. Sau đó người ta đặt lồng thép vào trong rãnh, rồi đóng xuống giống ép cọc bê tông để đẩy hết hỗn hợp cũ ra ngoài. Mất 14 tháng để hoàn thành công đoạn này, trước khi nạo khoét mọi vật liệu khác trong khu đất.[21] 1,200,000 yard khối (920,000 m³) đất và vật liệu đào lên được trong quá trình thi công được dùng để mở rộng đảo Manhattan tại phố West và chân đảo, tạo ra khu Battery Park City.[21][56]

Tháng 1 năm 1967, Cảng vụ đã ký các hợp đồng với các công ty cung cấp thép trị giá 74 triệu đô.[55] Tháp Bắc được xây dựng trước tiên vào tháng 8 năm 1968, sau đó đến tháp Nam vào tháng 1 năm 1969. Lễ cất nóc của Tháp Bắc diễn ra ngày 23 tháng 12 năm 1970, kế đến là Tháp Nam ngày 19 tháng 7 năm 1971.[57] Các nhà ga như PATH và Downtown Hudson Tubes cũng được khánh thành năm 1971.[58] Việc đúc và lắp ghép sẵn cấu kiện xây dựng từ trước đã giúp đẩy nhanh quá trình xây dựng công trình, và những đơn vị thuê bắt đầu dọn vào làm việc ở Tháp Bắc từ ngày 15 tháng 12 năm 1970, trong khi công trình vẫn còn trong giai đoạn xây dựng.[59][60] Tháp Nam bắt đầu cho thuê từ tháng 1 năm 1972. Đến cuối năm 1971, có tổng cộng 111 đơn vị thuê, với hơn 1800 nhân viên.[61]

Tại thời điểm Trung tâm Thương mại Thế giới được xây xong, Cảng vụ đã chi tổng cộng 900 triệu đô.[62] Lễ khánh thành được tổ chức ngày 4 tháng 4 năm 1973.[21] Ngoài hai tòa nhà chính, khu phức hợp Trung tâm Thương mại Thế giới còn bao gồm thêm 4 công trình thấp tầng khác được xây dựng từ đầu năm 1970, lần lượt từ 4 đến 6. Năm 1987, thêm tòa nhà số 7, nằm ở góc phía Bắc khu phức hợp. Tổng thể tổ hợp Trung tâm Thương mại Thế giới tạo thành một superblock rộng 16 mẫu Anh (65,000 m²).[63][64]

Nội thất sảnh Trung tâm Thương mại Thế giới với những cửa sổ vòm lớn giống như vòm nhà thờ, 1976.
Các cột chính chia thành 3 nhánh như những chiếc đinh ba, 1976. Bên cạnh là tác phẩm Ideogram.
Lối vào khu quảng trường nhìn từ WTC 5, 1976.
Lối vào khu quảng trường, có tác phẩm Cloud Fortress, 1976.

Tổ hợp

[sửa | sửa mã nguồn]
Sơ đồ khu phức hợp ban đầu.

Tổ hợp Trung tâm Thương mại Thế giới là nơi làm việc của hơn 430 công ty, tham gia vào các hoạt động thương mại khác nhau.[65] Bình thường, mỗi ngày ước tính có hơn 50,000 người làm việc trong khu phức hợp và 140,000 khách tham quan.[65] Toàn bộ khu tổ hợp có diện tích 13,400,000 ft vuông (1,240,000 m²) không gian làm việc văn phòng. Do là một khu phức hợp và quá lớn, nó có hẳn 1 zip code riêng: 10048.[66] Tháp Nam cung cấp góc nhìn toàn cảnh Manhattan từ đài quan sát trong nhà ở tầng 107, từ đài quan sát ngoài trời ở đỉnh; và Tháp Bắc với nhà hàng Windows on the World trên tầng 106, 107. Tháp Đôi trở nên nổi tiếng toàn thế giới khi xuất hiện trên vô số các bộ phim và chương trình truyền hình, cũng như trên bưu thiếp và các mặt hàng khác. Cùng với Empire State Building, Chrysler Building và tượng Nữ thần Tự do, hai tòa nhà cũng trở thành biểu tượng của New York.[21] Trung tâm Thương mại Thế giới được so sánh ngang với Rockerfeller Center, tổ hợp mà anh trai David Rockerfeller – Nelson Rockefeller đã phát triển trước đó ở Trung Manhattan.[67]

WTC 1 và WTC 2

[sửa | sửa mã nguồn]
"Tháp đôi", "Tòa tháp đôi", và "Twin Towers" đổi hướng tới đây. Đối với các định nghĩa khác, xem Tháp đôi (định hướng).
Hai tòa nhà nhìn từ ngã tư phố Church và Liberty, 1999
Sảnh Tháp Bắc, với thang máy và đèn hơi natri, những năm 1990.
Sảnh Tháp Bắc, năm 2000.
Sảnh Tháp Nam, 13 tháng 10 năm 1983.

WTC 1 và WTC 2, thường được gọi bằng Tháp Bắc và Tháp Nam, là hai công trình chính của khu phức hợp.[57] Hai tòa nhà có kiến trúc giống nhau, nên được gọi là Tháp Đôi; được thiết kế bởi Minoru Yamasaki theo kiến trúc khung ống khá mới lạ thời điểm đó, cung cấp cho các đơn vị thuê các tầng không gian rộng rãi, không bị cản trở hay bị gò bó chật hẹp bởi các cột và tường.[46][68] Hai tòa nhà bắt đầu được khởi công năm 1966.[69] Khi hoàn thành vào năm 1972, tháp Bắc trở thành tòa nhà cao nhất thế giới thời điểm đó trong 2 năm, phá vỡ kỷ lục mà Empire State nắm giữ trước đó suốt 40 năm. Tháp Bắc cao 1,368 feet (417 m), với cột anten cao 362 feet (110 m) dựng vào năm 1979 và nâng cấp năm 1999, tổng cộng cho tòa nhà chiều 1,730 feet (530 m) tính đến điểm cao nhất của tòa nhà.[70] Tháp Sears ở Chicago, Illinois, Mỹ, hoàn thành tháng 5 năm 1973 đã soán ngôi khi đạt 1,450 feet (440 m) tính đến tầng thượng.[71]

Khi hoàn thành năm 1973, tháp Nam trở thành tòa nhà cao thứ hai thế giới với chiều cao 1,362 feet (415 m). Đài quan sát tầng thượng ngoài trời ở độ cao 1,362 feet (415 m) và đài quan sát trong nhà ở độ cao 1,310 feet (410 m).[72] Hai tòa nhà chiếm diện tích khoảng 1 mẫu Anh (4,000 m²) trong tổng số 16 mẫu Anh (65,000 m²) diện tích toàn khu phức hợp. Trong một cuộc họp báo năm 1973, khi Yamasaki được hỏi: "Tại sao lại là 2 tòa nhà 110 tầng, mà không phải 1 tòa nhà 220 tầng?"; ông đùa lại: "Tôi không muốn đánh mất đi giới hạn con người".[73] Nhà phê bình kiến ​​trúc Ada Louise Huxtable đã chỉ trích thiết kế của hai tòa nhà khi bản vẽ được công bố lần đầu, nói: "Tại đây chúng ta có kiến ​​trúc tinh xảo nhất thế giới dành cho những tòa nhà lớn nhất thế giới."[74][75]

Trong suốt thời gian tồn tại của mình, chưa có công trình nào có số tầng nhiều hơn Tháp Đôi, kể cả tháp Sears (110 tầng).[76] Mãi sau này, khi xây dựng Burj Khalifa (2010) kỷ lục này mới bị vượt qua.[77][78] Cặp công trình cũng là đôi tòa nhà cao nhất thế giới trước khi bị Tháp Petronas vượt qua năm 1996.[79][80] Mỗi tòa có trọng lượng khoảng 500,000 tấn.[81]

Sơ đồ mặt bằng

[sửa | sửa mã nguồn]
Tầng Mục đích sử dụng Sơ đồ mặt bằng các tầng với màu
Tháp BắcTháp NamTháp BắcTháp Nam
Nóc Ăng-tenĐài quan sát ngoài trời
108–109 Thiết bị vận hành
107 Nhà hàng Windows on the WorldĐài quan sát trong nhà
106 Khu vực thuê
79–105 Khu vực thuê
78 Thiên sảnh
77 Khu vực thuê
75–76 Thiết bị vận hành
45–74 Khu vực thuê
44 Thiên sảnh
43 Khu vực thuê
41–42 Thiết bị vận hành
9–40 Khu vực thuê
7–8 Thiết bị vận hành
Quảng trường, 2–6 Tầng lửng, sảnh, khu vực thuê
Sảnh Sảnh, Khu mua sắm
B1–B3 Bãi đỗ xe
B4 Bãi đỗ xe, thiết bị vận hành
B5–B6 Thiết bị vận hành

Quảng trường Austin J. Tobin

[sửa | sửa mã nguồn]
Quảng trường năm 1976 với The Sphere nằm ở trung tâm, và Ideogram nằm ở đằng xa.
Quảng trường năm 1995, với Khách sạn Marriott đằng sau. Khi đất trống trồng cây lúc trước là Brookfield Place hiện tại.
10 ngày sau vụ tấn công, có thể thấy The Sphere đã được đánh dấu, cần cẩu đang nhấc sắt vụn ra xe tải.

Khu phức hợp có một quảng trường rộng 5 mẫu Anh được bao quanh bởi 6 công trình trong tổ hợp. Các nhà chức trách muốn khu quảng trường như một khu vườn thiền kiểu karesansui.[82] Năm 1978, quảng trường được đổi tên thành quảng trường Austin J. Tobin, theo tên cố chủ tịch Cảng vụ New York và New Jersey vừa qua đời, người đã ủy quyền cho xây dựng Trung tâm Thương mại Thế giới.[21][83] Vào mùa hè, Cảng vụ thường lắp đặt một sân khấu di động đặt ở ngoài Tháp Bắc, với chương trình "OnStage at the Twin Towers"; lần biểu diễn cuối cùng vào tháng 9 năm 2001, và ngày xảy ra vụ tấn công dự định có một buổi diễn.[84][21] Ở trung tâm quảng trường là tác phẩm điêu khắc The Sphere của nghệ sĩ người Đức Fritz Koenig.[85][86] Tác phẩm điêu khắc bằng đồng được đặt trên một bệ đỡ ở trung tâm, mỗi ngày hoàn thành một vòng quay đúng.[87][88] Khu quảng trường còn có các tác phẩm điêu khắc khác như Ideogram, Cloud Fortress và Đài tưởng niệm vụ đánh bom Trung tâm Thương mại Thế giới năm 1993.[89] Khu quảng trường còn có nhạc Muzak (thường có trong các siêu thị lúc đó) phát liên tục bởi các loa ngầm ở khu hầm mua sắm.[90][91]

Trong nhiều năm, quảng trường có nhiều cơn gió giật do bị ảnh hưởng bởi hiệu ứng Venturi tạo bởi hai tòa nhà chính.[92] Nhiều cơn gió mạnh đến mức có thể quật ngã cả người đi đường, và họ phải dùng dây để hỗ trợ việc đi lại.[93] Năm 1997, Tony May mở một nhà hàng Ý tại quảng trường bên cạnh Trung tâm Thương mại Thế giới số 4 tên "Gemelli". Năm sau, ông mở thêm một nhà hàng khác liền kề tên "Pasta Break".[94][95] Ngày 6 tháng 9 năm 1999, quảng trường mở cửa trở lại chào đón khách tham quan sau khi trải qua quá trình nâng cấp, sửa chữa trị giá 12 triệu đô; bao gồm thay thế sàn cẩm thạch vàng trắng bằng sàn granite xám hồng, lắp đặt thêm ghế đá, bồn cây, các khu quán ăn và cafe xung quanh và sửa chữa đèn.[96][97][98]

Đài quan sát Top of the World

[sửa | sửa mã nguồn]
Panorama về Hạ Manhattan từ đài quan sát, 3 tuần trước vụ tấn công.
Mọi người đứng trên đài quan sát nhìn về Trung Manhattan, 1984.

Mặc dù hầu hết các khu vực của tổ hợp Trung tâm Thương mại Thế giới chỉ dành cho nhân viên các công ty, Tháp Nam lại có khu dành cho mọi người được phép tham quan đó là 2 đài quan sát tên Top of the World.[99][46][45] Đài quan sát được mở cửa tháng 12 năm 1975 và hoạt động từ 9:30 sáng đến 11:30 tối (tháng 6 đến tháng 8) và từ 9:30 sáng đến 9:30 tối (tháng 9 đến tháng 5).[100][101] Sau khi mua vé tham quan tại tầng 2 tòa nhà, khách được yêu cầu phải kiểm tra an ninh (vốn được thêm vào sau sự kiện đánh bom Trung tâm Thương mại Thế giới năm 1993).[102] Hành khách sau đó vào thang máy chính và chạy một mạch lên thẳng tầng 107.[46] Các cửa sổ cách đều nhau 28 inch cho phép người từ bên trong quan sát khung cảnh bên ngoài. Năm 1995, Cảng vụ cho phép Ogden Entertainment thuê đài quan sát, và đã cải tạo lại. Ngày 30 tháng 4 năm 1997, việc cải tạo hoàn tất.[103] Hơn 30 màn hình CRT được thêm, cung cấp tổng quan về 44 khu thăm quan tại New York bằng 6 ngôn ngữ, một video về quang cảnh thành phố bằng trực thăng tên "Manhattan Magic" và khu mô hình, mua sắm.[104][105][46] Khu ăn uống ở tầng 107 thiết kế theo chủ đề subway car (Toa tàu điện ngầm) mang đặc trưng của chuỗi cửa hàng hot dog Sbarro và Nathan's Famous.[106][40]

Nếu thời tiết ổn, khách tham quan có thể leo lên thêm 2 tầng bộ để đến tầng thượng ở độ cao 1,377 ft (420 m).[107][46][108] Vào những ngày trời quang mây tạnh, tầm nhìn có thể lên tới 50 dặm (80 km). Một hàng rào gai và thường được đặt xung quanh để hạn chế việc tự tử. Sàn đài quan sát được lắp thụt vào trong và nâng lên, nên lớp hàng rào hầu như không thấy, chỉ thấy được lan can thường. Việc này khiến tầm nhìn không bị cản trở, không như đài quan sát của Empire State Building.[40]

Nhà hàng Windows on the World

[sửa | sửa mã nguồn]
Nhân công nhà hàng Windows on the World bàn bạc, năm 1979.

Windows on the World là khu nhà hàng trên tầng 106 & 107 của Tháp Bắc, khai trương vào tháng 4 năm 1976.[109] Khu nhà hàng được sáng lập bởi Joe Baum với chi phí 17 triệu đô.[110] Cùng với nhà hàng chính, 2 chi nhánh khác cũng được mở ngay tại đây: Hors d'Oeuvrerie (phục vụ đồ ăn Đan Mạch vào buổi sáng và sushi vào buổi chiều), Cellar in the Sky (1 quán bar).[111] Windows on the World đồng thời cũng có mở khóa đào tạo chuyên ngành rượu vang điều hành bởi Kevin Zraly.[112]

Windows on the World bị đóng cửa tạm thời sau vụ đánh bom năm 1993, với khu nhà kho của nhà hàng bị hư hại.[110] Ngày 12 tháng 5 năm 1994, Joseph Baum & Michael Whiteman đã giành được hợp đồng điều hành khu nhà hàng sau khi Inhilco từ bỏ hợp đồng.[113] Ngày 26 tháng 6 năm 1996, nhà hàng mở cửa trở lại, nhưng 2 chi nhánh cũ bị thay thế bằng 2 nhà hàng khác: the Greatest Bar on Earth và Wild Blue.[114][115] Trong báo cáo kết quả kinh doanh năm 2000, Windows on the World thu về 37 triệu đô, trở hành nhà hàng có tổng doanh thu cao nhất Hoa Kỳ.[116] Nhà hàng The Skydive trên tầng 44 tại Tháp Bắc cũng là 1 chi nhánh của Windows on the World.[114][117]

Trong năm hoạt động cuối cùng, Windows of the World nhận được nhiều lời đánh giá, phê bình khác nhau. Nhà phê bình ẩm thực của The New York Times Ruth Reichl nhận xét "không một ai đến Windows of the World mà chỉ để ăn cả, đến cả những con người kén chọn nhất trong khoản ăn uống cũng cảm thấy hài lòng khi dùng bữa tại một trong những điểm đến ưa thích nhất của du khách khi đến thăm New York này". Nhà hàng được cô đánh 2/4 sao, tức là mức "very good-rất tốt".[118] Trong quyển Appetite City: A Culinary History of New York xuất bản năm 2009, William Grimes viết: "Tại Windows, New York là món chính".[119] Năm 2014, Ryan Sutton của Eater.com đã so sánh ẩm thực của nhà hàng hiện đã bị phá hủy với bởi "hậu duệ" của nó, One World Observatory. Ông nóiː "Windows đã giúp mở ra một kỷ nguyên mới của việc dùng bữa với du khách, với sự thu hút, bởi vì nhà hàng tự nó là một điểm du dịch, không phải là một sản phẩm lười biếng của tổ chức nơi nó thuê."[120]

Những tòa nhà khác

[sửa | sửa mã nguồn]
Khu phức hợp năm 1997.

Năm tòa nhà nhỏ hơn nằm trong khu vực 16 mẫu Anh (15.000 m²) của khu phức hợp.[21] Có một khách sạn 22 tầng nằm hướng Tây Nam hoạt động từ năm 1981 với tên gọi Vista Hotel, đến năm 1995 đổi tên thành Marriott World Trade Center (WTC 3).[21][121] Ba công trình thấp tầng khác (WTC 4, WTC 5, WTC 6) đều là những văn phòng làm việc xây dựng theo kỹ thuật khung thép bao quanh quảng trường.[48][122] WTC 6 ở hướng Tây Bắc, là trụ sở của Cục Hải quan và Biên phòng Hoa Kỳ; WTC 5 ở phía Đông Bắc, có ga PATH tàu điện ngầm chạy bên dưới và WTC 4 ở phía Đông Nam là trụ sở của Sàn Giao dịch Hàng hóa New York.[123] Năm 1987, WTC 7 mới được khánh thành, cao 47 tầng, nằm ở phía Bắc của khu phức hợp.[100] Bên dưới hầm khu phức hợp là trung tâm mua sắm, được kết nối đến hàng loạt khu vực quan trọng khác trong đó có các tuyến tàu điện ngầm và ga PATH.[21]

Dưới WTC 4 là một hầm chứa vàng, thuộc quyền sở hữu của các ngân hàng thương mại khác nhau. Vụ đánh bom 1993 xảy ra gần hầm vàng và suýt khiến hầm bị hư hại.[124] 7 tuần sau vụ tấn công, số kim loại quý trị giá 230 triệu đô đã được chở ra khỏi hầm, trong đó bao gồm 3.800 thỏi vàng 100 Troy ounce 24K, 30.000 thỏi bạc 1000 ounce.[125]

Sự kiện

[sửa | sửa mã nguồn]

Màn đi dây ngày 7 tháng 8 năm 1974

[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 7 tháng 8 năm 1974, Philippe Petit đã trình diễn màn đi dây thăng bằng qua nóc hai tòa nhà chính. Khoảng cách giữa 2 tòa nhà là 42 m, cuộn cáp mà Petit sử dụng để bắc giữa 2 tòa nhà dài 61 m, nặng 440 lbs (200 kg). Ở độ cao hơn 400 m và không có đồ bảo hộ, Petit bắt đầu màn đi dây giữa 2 công trình cao nhất thế giới bấy giờ chỉ với một cây sào dài 9.1 m nặng 25 kg. Màn trình diễn của ông kéo dài 45 phút với 8 lần qua lại sợi cáp.[126] Sau màn trình diễn, ngay sau khi rời khỏi dây, Petit ngay lập tức bị bắt. Mặc dù bị cáo buộc tội quấy rối trật tự, chính quyền đã xử ông trắng án với điều kiện ông phải biểu diễn đi dây miễn phí tại Công viên Trung tâm cho trẻ em.[127] Sự kiện sau này được chuyển thể thành phim Man on Wire năm 2008 và phim Bước đi thế kỷ năm 2015.[128][129][130]

Hỏa hoạn ngày 13 tháng 2 năm 1975

[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 13 tháng 2 năm 1975, một vụ hỏa hoạn mức độ ba bất chợt bùng lên ở tầng 11 của Tháp Bắc, sợi cáp điện thoại bị bén lửa, cháy lan theo đường dẫn dây, cáp, ống chạy dọc giữa các tầng, khiến lửa bao phủ từ tầng 9 đến tầng 14. Những khu vực bị cháy lan được dập tắt ngay lập tức, còn ngọn lửa khởi phát ở tầng 11 chỉ được khống chế hoàn toàn vài giờ sau đó, thiệt hại chủ yếu tập trung ở tầng 11, các tủ giấy tờ, cồn cùng các thiết bị khác trong văn phòng vô tình trở thành nhiên liệu khiến ngọn lửa cháy dữ dội hơn. Lớp chống cháy bảo vệ các cấu trúc thép nên ngọn lửa hầu như không gây tổn hại gì đến kết cấu của tháp. Một phần nước để dập lửa được lấy từ các tầng thấp hơn bên dưới. Vào thời điểm đó, Trung tâm Thương mại Thế giới chưa được lắp đặt hệ thống chữa cháy sprinkler.[131] Ngày 12 tháng 3 năm 1981, Cảng vụ đã công bố kế hoạch trị giá 45 triệu đô để lắp đặt hệ thống chữa cháy trên toàn bộ khu phức hợp.[132] Thủ phạm được xác định là Oswald Adorno, một bảo vệ 19 tuổi được cho là bất mãn với chủ công ty nên đã phóng hỏa.[133][134]

Chuyến bay 342 của Aerolíneas Argentinas năm 1981

[sửa | sửa mã nguồn]

Đêm ngày 20 tháng 2 năm 1981, đầy sương mù cùng những cơn mưa nặng hạt; Chuyến bay 342 của Aerolíneas Argentinas, một chiếc Boeing 707-387B, đã bay ngang qua chân đảo Manhattan và sắp tiến gần anten Tháp Bắc trong khi đang chuẩn bị hạ cánh Sân bay Quốc tế John F. Kennedy. Chuyến bay sau đó được phát hiện ở đô cao quá thấp bởi các nhân viên kiểm soát không lưu, chỉ 1,500 feet (457.2 m) so với mặt đất. Nhân viên kiểm soát không lưu Donald Zimmerman sau đó đã phát đi báo động đến chuyến bay, nhờ đó máy bay đã không va chạm.[135]

Vụ đánh bom ngày 26 tháng 2 năm 1993

[sửa | sửa mã nguồn]
Hậu quả do vụ đánh bom để lại.

Lúc 12:17:37 trưa ngày 26 tháng 2 năm 1993, một vụ đánh bom xảy ra tại khu phức hợp. Một chiếc xe tải Ryder bên trong chứa 1,336 pound (606 kg) chất nổ do Ramzi Yousef sắp đặt, đã phát nổ ở bãi đỗ xe tại hầm Tháp Bắc.[13] Vụ nổ tạo ra một hố sâu 100 feet (30 m) xuyên qua 5 tầng hầm, trong đó tầng B1 và B2 chịu thiệt hại nặng nhất, cấu trúc tầng B3 bị ảnh hưởng đáng kể, biến dạng.[46] 6 người thiệt mạng, hơn 1,000 người bị thương, nhiều người trong số đó hít phải khí độc từ vụ nổ.[136][137] Sheikh Omar Abdel Rahman cùng 4 đồng phạm khác bị kết án do có nhúng tay tham gia vào vụ đánh bom, trong khi Yousef và Eyad Ismoil bị kết án vì nhận lệnh và thực hiện vụ đánh bom.[138][139][140] Theo lời chủ tọa phiên tòa, mục đích chính của những kẻ chủ mưu tại thời điểm vụ đánh bom là khiến Tháp Bắc bị mất thăng bằng và đổ vào Tháp Nam khiến cả hai sụp đổ.[141]

Sau vụ việc, nhiều tầng bị phá hủy buộc phải sửa chữa nhằm khôi phục lại kết cấu chịu lực của cột.[142] Bức tường của The Bathtub gặp tình trạng nguy hiểm khi mà bị mất đi tấm sàn hỗ trợ chống lại áp lực nước từ sông Hudson ở phía bên kia. Khu vực làm lạnh ở tầng B5, nơi điều hòa không khí cho toàn bộ khu phức hợp, bị hư hỏng nặng.[143] Sau vụ đánh bom, Cảng vụ đã lắp đặt đường phát quang trên dãy cầu thang bộ thoát hiểm. Hệ thống báo cháy của toàn bộ khu phức hợp cần phải được thay thế do các thiết bị và dây diện đã bị hỏng.[144]

Tháp Nam đã đóng cửa với các đơn vị thuê đến ngày 18 tháng 3 năm 1993, trong khi Tháp Bắc là ngày 1 tháng 4.[145] Chi phí sửa chữa cả hai tòa nhà được ước tính là 250 triệu đô.[146] Khách sạn Vista đóng cửa cho đến ngày 1 tháng 11 năm 1994, sau khi sửa chữa và cải tạo với chi phí 65 triệu đô.[147] Sau vụ việc, người ta cho xây dựng một hồ phản chiếu nhằm tưởng niệm các nạn nhân đã thiệt mạng trong vụ đánh bom, tên các nạn nhân được khắc xung quanh hồ.[148] Tuy nhiên, hồ nước đã bị phá hủy trong Sự kiện 11 tháng 9, tên của 6 nạn nhân thiệt mạng trong vụ đánh bom sau được khắc trên Hồ Bắc tại Bảo tàng Tưởng niệm Quốc gia ngày 11 tháng 9.[149]

Kỳ thủ Garry Kasparov đang đấu cờ với Viswanathan Anand tại đài quan sát, 1995.

Giải Vô địch cờ vua 1995

[sửa | sửa mã nguồn]

Giải vô địch cờ vua thế giới 1995 được tổ chức tại tầng 107 của Tháp Nam.[150]

Vụ cướp ngân hàng ngày 14 tháng 1 năm 1998

[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 14 tháng 1 năm 1998, Ralph Guarino, một thành viên của tổ chức Mafia DeCavalcante, đã lấy được thẻ ra vào tòa nhà rồi lập thành một đội 3 người để hành động. Nhóm của Ralph Guarino đã cướp đi 1,6 triệu đô tiền mặt khi công ty bảo vệ Brink's đang vận chuyển số tiền lên tầng 11 Tháp Bắc.[151]

Tai nạn lao động và thang máy

[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 8 tháng 2 năm 2000, một công nhân đã tử vong và một công nhân đã bị thương khi đang di chuyển thiết bị làm mát tại WTC 5.[152][153]

Ngày 11 tháng 8 năm 2000, một thang máy chở 12 người đã chạy lên quá tầng 78 rồi va chạm vào dây móc; khiến thang máy bị kẹt suốt một tiếng. Tám người sau đó đã được chuyển đến bệnh viện và bốn người đã được sơ cứu tại chỗ.[154][155]

Một tháng trước vụ tấn công.

Hợp đồng cho thuê 99 năm

[sửa | sửa mã nguồn]

Việc cho thuê chậm và lâu là "đặc sản" của khu phức hợp. Hai tòa chính chịu tỷ lệ nhiều phòng trống cao trong nhiều thập kỷ. Khu phức hợp đạt tỷ lệ số phòng sử dụng khoảng 95% vào giữa năm 2001.[156]

Năm 1998, Cảng vụ xác nhận thông tin muốn tư hữu Trung tâm Thương mại Thế giới. Cụ thể, Cảng vụ mở gói thầu cho thuê toàn khu Trung tâm Thương mại Thế giới trong thời hạn 99 năm. Năm 2001, Cảng vụ bắt đầu tìm kiếm những bên có ý muốn tham gia gói thầu.[157] Những nhà đầu tư tham gia đấu thầu bao gồm công ty Vornado Realty Trust, liên danh Brookfield Properties - Boston Properties, liên danh Silverstein Properties - Westfield Group.[158][6] Số tiền thu được từ việc tư hữu Trung tâm Thương mại Thế giới sẽ được đưa vào ngân sách thành phố, cung cấp vốn cho các dự án khác từ Cảng vụ.[6]

Ngày 15 năm 2 năm 2001, Cảng vụ thông báo công ty Vornado Realty Trust đã trúng gói thầu cho thuê 99 năm với mức giá 3.25 tỉ đô, cao hơn Silverstein 600 triệu USD và Brookfield 750 triệu USD, mặc dù sau đó bên Silverstein đã đẩy mức giá đề nghị lên 3.22 tỉ, Brookfield đẩy lên 3.1 tỉ, Vornado vẫn thắng.[159] Vornado có 20 ngày để ký xác nhận vào bản hợp đồng kể từ ngày 22 tháng 2 năm 2001, quá thời hạn, Cảng vụ sẽ chuyển sang thương lượng với các đối tác còn lại. Tuy nhiên Vornado đã yêu cầu thay đổi thỏa thuận vào phút chót, trong đó bao gồm giảm thời gian thuê xuống còn 39 năm thay vì 99 năm, điều mà Cảng vụ cho là không thể thương lượng. Vornado sau đó rút lui ngày 26 tháng 4 năm 2001, Silverstein dành được gói thầu, ký kết tại quảng trường ngày 24 tháng 7 năm 2001.[160][161]

Phá hủy

[sửa | sửa mã nguồn]
Hai tòa nhà bốc cháy, tầm 9h30-9h37.

Ngày 11 tháng 9 năm 2001, nhóm khủng bố Hồi giáo al-Qaeda cướp Chuyến bay 11 của American Airlines do Mohamed Atta lãnh đạo đâm trực diện vào mặt Bắc Tháp Bắc vào lúc 8:46:40 sáng.[162] Máy bay đâm vào phá hủy từ tầng 93 đến 99. Lúc 9:03:11, chiếc thứ hai, lần này là Chuyến bay 175 của United Airlines do Marwan al-Shehhi lãnh đạo đâm vào mặt Nam Tháp Nam, phá hủy từ tầng 77 đến 85.[163]

Cú đâm từ Chuyến bay 11 khiến toàn bộ cầu thang thoát hiểm của Tháp Bắc bị phá hủy, khoảng 1.344 người hoàn toàn bị mắc kẹt bên trên vùng va chạm. Cú đâm từ Chuyến bay 175 do đâm lệch vào gần mép mặt Tháp Nam nên 1 cầu thang bộ vẫn còn sử dụng được, tuy nhiên, chỉ có vài người ở trên vùng va chạm kịp thoát ra được ra ngoài trước khi tòa nhà sập xuống.[164] Mặc dù Tháp Nam bị đâm ở vị trí thấp hơn tháp Bắc rất nhiều, nhưng số người thiệt mạng lại ít hơn, khoảng gần 700 người.[165]

Lúc 9:59, Tháp Nam sụp xuống sau khi cháy 56 phút. Lửa làm kết cấu thép, thứ vốn đã bị yếu đi nhiều bởi vụ va chạm, nay càng yếu hơn do nở vì nhiệt, khiến công trình đổ sập. Lúc 10:28, Tháp Bắc chịu chung số phận sau khi cháy 102 phút.[46] Lúc 17:20:27 chiều, phần penthouse phía Đông của WTC 7 bắt đầu sụp xuống. Toàn bộ tòa hoàn toàn đổ sập xuống lúc 17:21 chiều do không kiểm soát được ngọn lửa đám cháy, gây ra phá vỡ kết cấu. Không ai thiệt mạng khi WTC 7 đổ xuống.[166][167]

Khách sạn Marriott bị phá hủy do mảnh vỡ từ 2 tòa nhà trước đó đổ lên. 3 tòa nhà còn sót lại trong khu phức hợp Trung tâm Thương mại Thế giới bị hư hại nặng nên người ta quyết định phá dỡ sau đó.[166] Quá trình dọn dẹp và vận chuyển sắt thép mất tám tháng.[168] Tòa nhà Deutsche Bank trên đường Liberty, đối diện khu phức hợp cũng bị hư hại nặng, đã bị phá dỡ sau đó vài năm. Quá trình dỡ bỏ hoàn tất năm 2011. Đại sảnh Fiterman của trường Cao đẳng Cộng đồng Quận Manhattan nằm tại số 30 West Broadway cũng trong tình trạng hư hỏng nặng không thể sử dụng, phải xây mới lại hoàn toàn.[166][169][170]

Ngay sau vụ tấn công, truyền thông dự đoán con số tử vong có thể lên đến hàng chục nghìn do thường ngày, số người ra vào đây không dưới 50.000. Viện Tiêu chuẩn và Kỹ thuật Quốc gia (NIST) dự đoán có khoảng 17,400 người đang ở trong hai tòa nhà khi vụ tấn công xảy ra.[171] May thay con số thương vong thực tế thấp hơn dự đoán: 2.977 người thiệt mạng trong vụ tấn công (không bao gồm 19 tên không tặc), hơn 6.000 người bị thương, trong đó có hơn 2.753 người có giấy chứng tử.[172]

Có 2.192 dân thường thiệt mạng trong và xung quanh khu phức hợp, bao gồm 658 nhân viên của Cantor Fitzgerald LP (một ngân hàng thuê tầng 101 đến 105 của Tháp Bắc), 295 nhân viên của Marsh & McLennan Companies (nằm ngay bên dưới Cantor Fitzgerald tại tầng 93 đến 101, vị trí Chuyến bay 11 va chạm), và 175 nhân viên của Aon Corporation.[173][174] Ngoài dân thường, có 414 nhân viên đã tuyên thệ nghề nghiệp cũng thiệt mạng: 343 lính cứu hỏa thuộc Sở Cứu hỏa Thành phố New York (FDNY), có 2 nhân viên y tế và 1 linh mục của FDNY; 71 sĩ quan thực thi pháp luật, có 37 nhân viên viên thuộc Sở Cảnh sát Cảng vụ (PAPD) và 23 thành viên của Sở Cảnh sát Thành phố New York (NYPD). Tám nhân viên EMS từ các cơ quan y tế tư nhân cũng thiệt mạng trong vụ việc.[175][176][177] Tính đến năm 2011, chỉ có 1.629 nạn nhân đã được xác định danh tính.[178] Chỉ có 20 người sống sót bị mắc kẹt trong đống đổ nát được đưa ra từ Ground Zero, nơi hai tòa nhà chính từng tọa lạc.[179]

Trung tâm Thương mại Thế giới mới

[sửa | sửa mã nguồn]
Khu tổ hợp Trung tâm Thương mại Thế giới mới, 2026.

Ngay trong năm sau, nhiều kế hoạch được đưa ra nhằm tái xây dựng Trung tâm Thương mại Thế giới. Cơ quan Phát triển Hạ Manhattan (Lower Manhattan Development Corporation, LMDC) được thành lập tháng 11 năm 2001 để giám sát quá trình tái xây dựng cũng như tổ chức cuộc thi nhằm chọn ra ý tưởng thiết kế cho khu tưởng niệm.[180][181] Bản Memory Foundations do Daniel Libeskind thiết kế được chọn làm ý tưởng chính, tuy nhiên thiết kế sau đó bị thay đổi nhiều chỗ so với ý tưởng ban đầu.[182][183]

WTC 7 mọc lên đầu tiên, khánh thành ngày 23 tháng 5 năm 2006, tiếp đến là phần tưởng niệm và phần bảo tàng của Khu Tưởng niệm và Bảo tàng Quốc gia ngày 11 tháng 9 mở cửa lần lượt vào ngày 11 tháng 9 năm 2011 và 21 tháng 5 năm 2014, WTC 1 vào ngày 3 tháng 11 năm 2014, WTC 4 vào ngày 13 tháng 11 năm 2013, WTC 3 vào ngày 11 tháng 6 năm 2018.[184][185][186][187][188]

Tháng 11 năm 2013, theo một thỏa thuận được ký kết với Silverstein Properties Inc. và Cảng vụ, WTC 2 mới sẽ không được xây dựng tòa nhà quá cao cho đến khi nào có đủ không gian cho thuê để đạt được mục đích tài chính.[189] Việc lên kế hoạch xây dựng WTC 5 cũng bị tạm đình chỉ do thiếu người thuê và tranh chấp giữa Cảng vụ và LMDC. Đến giữa năm 2015, Silverstein Properties đã thông báo kế hoạch thiết kế lại WTC 2, do Bjarke Ingels thiết kế và hoàn thành bản vẽ vào năm 2020 với News Corp là chủ thuê chính, bắt đầu khởi công năm 2026.[190][191][192]

Sau này và di sản

[sửa | sửa mã nguồn]

Phê bình

[sửa | sửa mã nguồn]
Một người vô gia cư thức dậy ở phố Duane khi nhiếp ảnh gia Camilo José Vergara bắt đầu chụp ảnh, đằng sau là khu phức hợp đang xây dựng, 1970.

Dự án Trung tâm Thương mại Thế giới là một dự án gây nhiều tranh cãi. Khu vực này vốn dĩ là vị trí của Phố Radio Row, là chỗ ở của hơn 100 hộ dân, những tiểu thương, hộ kinh doanh, doanh nghiệp, chủ đầu tư bất động sản,... Một số người nhất quyết không chịu di dời.[21] Những tiểu thương có tiếng nói đã tìm kiếm những giải pháp như dùng luật để "thách thức" lại luật trưng thu của Cảng vụ.[193] Vụ việc thậm chí được đưa lên Tòa án Tối cao để giải quyết nhưng bị trả hồ sơ.[194]

Các nhà phát triển bất động sản tư nhân và các thành viên của Hội đồng Bất động sản New York (REBNY) dẫn đầu bởi Lawrence A. Wien – chủ sở hữu Empire State bấy giờ – bày tỏ quan ngại rằng với một lượng lớn không gian văn phòng mở "trợ giá" được tung ra thị trường như vậy sẽ tạo ra cạnh tranh với các khu vực tư nhân, vốn dĩ đã quá dư thừa chỗ trống cho thuê văn phòng.[195][21] Bản thân Trung tâm Thương mại Thế giới cũng không hoàn toàn kín chỗ cho thuê đến tận năm 1979, khi mà Cảng vụ hạ giá thuê mặt bằng xuống mức thấp hơn giá mặt bằng xung quanh.[196] Một số nhà phê bình đặt câu hỏi rằng liệu Cảng vụ đáng lẽ có nên thực hiện dự án "ưu tiên xã hội sai lầm" này hay không.[197]

Tính thẩm mỹ của Trung tâm Thương mại Thế giới đã thu hút sự quan tâm của các nhà phê bình từ Hiệp hội Kiến trúc Hoa Kỳ cùng các tổ chức khác.[198][199] Lewis Mumford, tác giả cuốn The City in History cùng nhiều tác phẩm về quy hoạch đô thị khác, chỉ trích dự án này, miêu tả nó cũng như các tòa nhà chọc trời khác nhìn như "thứ tủ hồ sơ toàn làm bằng kính và sắt".[200] Tháp Đôi được miêu tả trông như "hai cái hộp dùng để đựng Empire State Building và Chrysler Building".[201] Nhiều người không thích thiết kế cửa sổ văn phòng hẹp như vậy, khi mà chiều rộng chỉ có 26 inch (66 cm), thêm vào đó tầm nhìn ra bên ngoài cũng bị hạn chế do cột chắn giữa các cửa sổ vốn dĩ đã hẹp.[202][39] Nhà hoạt động xã hội Jane Jacobs bày tỏ quyết liệt rằng góc nhìn ra bờ sông phải thật thông thoáng để người dân New York có thể ngắm cảnh.[203]

Một bộ phận người chỉ trích cho rằng với thiết kế tổ hợp như vậy, Trung tâm Thương mại Thế giới đã phá vỡ đi hình ảnh những khu phố quen thuộc vốn đã có từ lâu của Manhattan, cũng như phá vỡ đi sự phức tạp trong mạng lưới giao thông đặc biệt của Manhattan. Lấy ví dụ, trong quyển The Pentagon of Power, Lewis Mumford gọi Trung tâm Thương mại Thế giới là "ví dụ điển hình cho sự rỗng tuếch của chủ nghĩa khổng lồ và sự phô trương trong công nghệ xây dựng đã lột bỏ đi những mô sống của thành phố".[204] Một số thì khác, như Viện Kiến trúc sư Hoa Kỳ đã xếp hạng khu phức hợp Trung tâm Thương mại Thế giới ở vị trí thứ 19 trong số 150 tòa nhà trong List of America's Favorite Architecture xuất bản năm 2007.[205]

Với khu vực lân cận

[sửa | sửa mã nguồn]

Khu phức hợp đã tạo ra một superblock cắt các đường phố lân cận với phố Radio Row ban đầu, với 12 khối nhà ban đầu đã bị phá dỡ và các đường cũ bị thay đổi.[206][207][21] Điều này khiến công chúng cho rằng dự án quá tham vọng.[208] Dù không được tham gia vào việc thống nhất thiết kế dự án nhưng công chúng vẫn được tham gia vào việc xây dựng và quy hoạch toàn bộ khu vực xung quanh, đồng thời cũng đề xuất việc xây dựng lại phố Cortlandt, Fulton và Greenwich.[208][209] Cuối cùng, Cảng vụ đã đồng ý và xây dựng lại sau đó.[207]

Trong văn hóa đại chúng

[sửa | sửa mã nguồn]
Một hình ảnh được coi như iconic lúc đó về khu phức hợp - hai tòa nhà chính lúc buổi sớm, 1995.

Trước khi bị phá hủy, khu phức hợp cũ được coi như là một biểu tượng của tháp đôi, và Tháp Đôi là biểu tượng. Hai tòa nhà xuất hiện trong rất nhiều bộ phim cũng như nhiều cảnh establishing shots.[11] Năm 1999, một nhà văn đã nhấn mạnh: "Hầu như mọi cuốn sách hướng dẫn du lịch nào ở Thành phố New York đều nói Tháp Đôi là một trong số mười điểm tham quan hàng đầu của thành phố."[9] Một số bộ phim sử dụng khu phức hợp như một phần thành phố riêng, một số phim xuất hiện hai tòa nhà như một cảnh quay chính, và một số chỉ lướt qua.[210][211]

Một ví dụ iconic khác về tổ hợp, như ảnh này về Manhattan lúc tối; nhìn từ Brooklyn, 1995.

Tháp Đôi cũng được chú ý vì độ cao của nó so với toàn Manhattan. Năm 1974, Philippe Petit đã đi dây 8 lần qua nóc hai tòa nhà, sau đó đã được thể hiện trong phim Man on Wire (2008) và Bước đi thế kỷ (2015).[21][212][213] Năm sau, Owen J. Quinn đã nhảy dù (base jumping) từ nóc Tháp Bắc và hạ cánh an toàn tại quảng trường. Quinn sau đó tuyên bố khi bị bắt mình làm vậy để cho mọi người thấy tình cảnh người khốn khó.[21] Ngày 26 tháng 5 năm 1977, nhà leo núi George Willig đã leo ra mặt ngoài của Tháp Nam. Ông sau đó nói: "Có vẻ tòa nhà không thể mở rộng, và tôi muốn kiểm chứng nó.".[9] Năm 1983, một nhà leo núi khác tên Dan Goodwin đã leo lên thành công lên nóc nhà bên ngoài Tháp Bắc để thu hút sự chú ý của mọi người về việc không thể cứu nạn nhân từ các tòa nhà cao tầng.[214][215]

Năm 2006, người ta ước tính Tháp Đôi đã bằng cách nào đó đã xuất hiện trong 472 bộ phim.[11] Một số biểu tượng đã được gán cho Tháp Đôi; như sức mạnh nước Mỹ, lãng mạn, lòng tham của giới tài phiệt.[216] Tháp Đôi cũng xuất hiện trong các bộ phim truyền hình, video game, video âm nhạc như là một cảnh quan.[11]

Sau Sự kiện 11 tháng 9

[sửa | sửa mã nguồn]

Sau vụ tấn công, một số tập phim truyền hình và phim đã phải xóa các phân cảnh xuất hiện khu phức hợp.[217][218][219][220] Như tập The City of New York vs. Homer Simpson của The Simpsons phát sóng lần đầu năm 1997 đã bị xóa khỏi danh sách phát của toàn bộ mùa phim.[221] Các bài hát có nhắc đến khu phức hợp cũng bị dừng phát sóng trên đài phát thanh; và các bộ phim có cảnh hay poster về khu phức hợp cũng bị lùi lịch phát sóng để xóa và thay đổi, như Sidewalks of New York; People I Know; và Spider-Man.[222][11] Phim Kissing Jessica Stein được chiếu tại Liên hoan phim quốc tế Toronto năm 2001 một ngày trước vụ tấn công, đã phải lùi lại lịch phát hành để các nhà làm phim có thể xóa các cảnh xuất hiện khu phức hợp.[217]

Một số bộ phim đã thể hiện khu phức hợp theo cách khác.[218] Các bộ phim về đề tài gia đình cũng tăng mạnh do nhu cầu cao sau vụ việc.[220] Các bộ phim hành động hay kinh dị đã giảm mạnh, nhưng sau đó đã trở lại bình thường.[220] Vào dịp một năm sau vụ tấn công, hơn 60 bộ phim tưởng niệm đã được công chiếu.[220] Nhiều người đã chỉ trích hành động xóa các phân đoạn có Tháp Đôi khỏi phim, như Rita Kempley của The Washington Post nói rằng: "Nếu chúng ta xóa bỏ các tòa nhà khỏi các môn nghệ thuật, chúng ta sẽ xóa bỏ cả ký ức".[223] Tác giả Donald Langmead đã so sánh việc này với cuốn tiểu thuyết 1984 năm 1949, đề cập việc lịch sử về các sự kiện đã bị "xét lại và bóp méo".[11] Một số nhà làm phim cũng phản đối việc này, như Michael Bay, đạo diễn phim Armageddon năm 1998.[222]

Phim World Trade Center của Oliver Stone - bộ phim đầu tiên sử dụng việc "montage" các sự kiện trong vụ tấn công đã được phát hành năm 2006.[11] Vài năm sau vụ việc, một số tập phim như The City of New York vs. Homer Simpson đã được phát sóng lại. Khu Tưởng niệm và Bảo tàng Quốc gia ngày 11 tháng 9 đã lưu giữ lại nhiều bộ phim có chứa cảnh xuất hiện khu phức hợp.[222]

Biểu trưng

[sửa | sửa mã nguồn]
Hai biểu trưng của khu phức hợp, bên trái là từ 1973-1993, còn lại từ 1993-2001.

Trung tâm Thương mại Thế giới cũ đã sử dụng hai biểu trưng trong suốt thời gian tồn tại. Biểu trưng đầu tiên, sử dụng từ năm 1973 đến năm 1993, bao gồm hai hình chữ U bắt vào nhau theo đối xứng, trong đó một bị lật ngược. Khi khu phức hợp mở cửa lại sau vụ đánh bom năm 1993, một biểu trưng mới đã xuất hiện, bao gồm hình Tháp Đôi được bao quanh bởi một quả địa cầu. Biểu trưng này có thể được tìm thấy khắp khu phức hợp và được in trên những món quà lưu niệm được tặng cho nhân công tòa nhà.[224]

Xem thêm

[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]
  1. ↑ SkyscraperPage - One World Trade Center, source:Federal Communications Commission
  2. ↑ "Its Ambiance Will Go From Snack to Posh (Published 1970)" (bằng tiếng Anh). ngày 28 tháng 10 năm 1970. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  3. ↑ "David and Nelson Rockefeller | American Experience | PBS". www.pbs.org (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  4. ↑ "What David Rockefeller Wanted Built Got Built (Published 2017)" (bằng tiếng Anh). ngày 26 tháng 3 năm 2017. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  5. ↑ Crook, Lizzie (ngày 10 tháng 9 năm 2021). "Minoru Yamasaki designed World Trade Center as "beacon of democracy"". Dezeen (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  6. 1 2 3 Cuozzo, Steve (January 30, 2001). "Larry Lusts for Twin Towers; Silverstein has an Eye on WTC's; Untapped Retail Potential". New York Post.
  7. ↑ "9/11 FAQs | National September 11 Memorial & Museum". www.911memorial.org. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  8. ↑ StewartShare, Henry (ngày 8 tháng 9 năm 2016). "Why New Yorkers Couldn't Stand The Twin Towers". Gothamist (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 Gillespie, Angus K. (1999). Twin towers : the life of New York City's World Trade Center. Internet Archive. New Brunswick, N.J. : Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-2742-0.
  10. ↑ "Stuntman, Eluding Guards, Walks a Tightrope Between Trade Center Towers (Published 1974)" (bằng tiếng Anh). ngày 8 tháng 8 năm 1974. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 Langmead, Donald (ngày 5 tháng 3 năm 2009). Icons of American Architecture [2 Volumes]: From the Alamo to the World Trade Center (bằng tiếng Anh). Bloomsbury Academic. ISBN 978-0-313-34207-3.
  12. ↑ "TRADE CENTER HIT BY 6‐FLOOR FIRE (Published 1975)" (bằng tiếng Anh). ngày 14 tháng 2 năm 1975. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  13. 1 2 Reeve, Simon (1999). The new jackals : Ramzi Yousef, Osama Bin Laden and the future of terrorism. Internet Archive. Boston : Northeastern University Press. ISBN 978-1-55553-407-3.
  14. ↑ Reppetto, Thomas (2007). Bringing down the mob : the war against the American Mafia. New York Godalming: Henry Holt Melia distributor. p. 279. ISBN 978-0-8050-8659-1.
  15. ↑ "Last Steel Column From the Ground Zero Rubble Is Cut Down (Published 2002)" (bằng tiếng Anh). ngày 29 tháng 5 năm 2002. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  16. ↑ "The politics of remembering Ground Zero - Haaretz - Israel News". www.haaretz.com. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 2 năm 2009. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2025.
  17. ↑ By Cassie Spodak, CNN. "Pieces of ship made in 1700s found at ground zero building site - CNN.com" (bằng tiếng Anh). Lưu trữ bản gốc ngày 26 tháng 8 năm 2024. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2025. {{Chú thích báo}}: |last= có tên chung (trợ giúp)
  18. ↑ Hartman, Amir (2004). Ruthless execution : what business leaders do when their companies hit the wall. Internet Archive. Upper Saddle River, NJ : Financial Times/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-101884-6.
  19. ↑ https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1946/07/07/93133680.pdf
  20. ↑ https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1949/03/11/84200275.pdf
  21. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Glanz, James & Lipton, Eric (2003). City in the Sky. Times Books. ISBN 978-0-8050-7691-2.
  22. ↑ https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1961/12/29/119434880.pdf
  23. ↑ Cudahy, Brian J. (2002). Rails under the mighty Hudson : the story of the Hudson Tubes, the Pennsy tunnels, and Manhattan Transfer. New York : Fordham University Press. ISBN 978-0-8232-2189-9.
  24. ↑ "PORT UNIT BACKS LINKING OF H. & M. AND OTHER LINES; Favors Plan for Connections in Jersey -- Trade Center Shift Is Supported PORT UNIT BACKS BIG TRANSIT PLAN". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2025.
  25. ↑ "2 STATES AGREE ON HUDSON TUBES AND TRADE CENTER; New York and Jersey Settle on Bill to Permit Port Authority Operation NEW TERMINAL PLANNED Downtown H. & M. Depot to Be Erected in Conjunction With Commerce Unit Rehabilitation Due ACCORD REACHED ON HUDSON TUBES Savings Expected Boundaries Defined". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2025.
  26. ↑ https://www.npr.org/programs/lnfsound/stories/020603.radiorow.html
  27. ↑ "CITY ASKS CHANGES IN TRADE CENTER; Planners Urge Modification to Yield More Money (Published 1966)" (bằng tiếng Anh). ngày 17 tháng 3 năm 1966. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2025.
  28. ↑ "CITY ENDS FIGHT WITH PORT BODY ON TRADE CENTER; Way Cleared for Early Start on Project as Agreement Is Reached on Payment BASIS IS CURRENT VALUE Sum Will Be $6,175,737 for First Year Annual Review Is Scheduled CITY ENDS FIGHT ON TRADE CENTER (Published 1966)" (bằng tiếng Anh). ngày 4 tháng 8 năm 1966. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2025.
  29. ↑ "Planners Bring Trade Center Closer (Published 1967)" (bằng tiếng Anh). ngày 17 tháng 5 năm 1967. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2025.
  30. ↑ "ARCHITECT NAMED FOR TRADE CENTER; Yamasaki Will Design $2.7 Million Downtown Project". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2026.
  31. ↑ "News Analysis; A New Era Heralded Architectural Virtue of Trade Center Expected to Enhance City's Skyline". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 19 tháng 1 năm 1964. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2026.
  32. ↑ Gillespie, Angus K. (1999). Twin towers : the life of New York City's World Trade Center. Internet Archive. New Brunswick, N.J. : Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-2742-0.
  33. ↑ "BIGGEST BUILDINGS IN WORLD TO RISE AT TRADE CENTER; Twin 1,350‐Foot Towers to Be Surrounded by Plaza With Small Structures; GOVERNOR HAILS PLANS; Sees Construction, to End in '70, Taking Up Slack After Fair Is Finished". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 19 tháng 1 năm 1964. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2026.
  34. ↑ Kwartler, Richard (January 20, 1964). "Twin Towers Due to Put 'Empire State in Shade". Newsday. p. 4. ISSN 2574-5298. ProQuest 913614918.
  35. ↑ "CITY ASKS CHANGES IN TRADE CENTER; Planners Urge Modification to Yield More Money". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 17 tháng 3 năm 1966. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2026.
  36. ↑ "DESIGN IS REVISED FOR TRADE CENTER; Architects Refine Plans, but Make No Major Changes DESIGN IS REVISED FOR TRADE CENTER". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 22 tháng 5 năm 1966. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2026.
  37. ↑ "News Analysis; A New Era Heralded Architectural Virtue of Trade Center Expected to Enhance City's Skyline". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 19 tháng 1 năm 1964. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2026.
  38. ↑ "World Trade Center Investigation". NIST (bằng tiếng Anh). ngày 25 tháng 8 năm 2021.
  39. 1 2 Pekala, Nancy (November 1, 2001). "Profile of a lost landmark; World Trade Center". Journal of Property Management.
  40. 1 2 3 Darton, Eric (1999). Divided We Stand: A Biography of New York's World Trade Center . New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-01727-0.
  41. ↑ Grudin, Robert (ngày 20 tháng 4 năm 2010). Design And Truth (bằng tiếng Anh). Yale University Press. ISBN 978-0-300-16203-5.
  42. ↑ Kerr, Laurie (ngày 28 tháng 12 năm 2001). "The Mosque to Commerce". Slate (bằng tiếng Anh). ISSN 1091-2339. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2026.
  43. ↑ Goldberger, Paul (2004). Up from zero : politics, architecture, and the rebuilding of New York. Internet Archive. New York, NY : Random House. ISBN 978-1-4000-6017-7.
  44. ↑ Ruchelman, Leonard I. (1977). The World Trade Center: Politics and Policies of Skyscraper Development. Syracuse University Press. p. 11. ISBN 978-0-81562-180-5.
  45. 1 2 3 4 Sivaraj Shyam-Sunder; Richard G. Gann; William L. Grosshandler; Hai S. Lew; Richard W. Bukowski; Fahim Sadek; Frank W. Gayle; John L. Gross; Therese P. McAllister (September 2005). Final Report of the National Construction Safety Team on the Collapses of the World Trade Center Tower (NIST NCSTAR 1) (PDF). Federal Building and Fire Safety Investigation of the World Trade Center Disaster. National Institute of Standards and Technology (NIST).
  46. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Lew, Hai S.; Bukowski, Richard W.; Carino, Nicholas J. (September 2005). "Design, Construction, and Maintenance of Structural and Life Safety Systems (NIST NCSTAR 1–1)" (PDF). NIST. Federal Building and Fire Safety Investigation of the World Trade Center Disaster. National Institute of Standards and Technology (NIST).
  47. ↑ "Construction - Skyscrapers, Safety, Technology | Britannica". Encyclopedia Britannica (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2026.
  48. 1 2 3 "FEMA: World Trade Center Building Performance Study". www.fema.gov (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 4 năm 2011. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2026.
  49. ↑ "American Experience | The Center of the World - New York: A Documentary Film". www.pbs.org. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 3 năm 2007. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2026.
  50. ↑ "World Trade Center Still in Shadow (Published 1979)" (bằng tiếng Anh). ngày 31 tháng 5 năm 1979. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 1 năm 2022. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2026.
  51. ↑ "Peter B. Kaplan, a Photographer With Altitude, Is Dead at 79 (Published 2019)" (bằng tiếng Anh). ngày 25 tháng 3 năm 2019. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 11 năm 2021. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2026.
  52. ↑ "PORT AGENCY BUYS DOWNTOWN TRACT; Trade Center Deal Prompts Criticism by Project Foes PORT AGENCY BUYS DOWNTOWN TRACT". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2026.
  53. ↑ "The New Yorker: From the Archive". www.newyorker.com. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 12 năm 2001. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2026.
  54. ↑ Kapp, Martin S (July 9, 1964). "Tall Towers will Sit on Deep Foundations". Engineering News-Record.
  55. 1 2 Ratcliff, J. D. (May 17, 1969). "'Supermarket' for the world: Anything from anywhere". The Christian Science Monitor. p. 9. ISSN 0882-7729. ProQuest 511079436.
  56. ↑ "New York Gets $90 Million Worth of Land for Nothing". Engineering News-Record. April 18, 1968.
  57. 1 2 "American Experience | The Center of the World - New York: A Documentary Film | Timeline | PBS". www.pbs.org. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 5 năm 2007. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2026.
  58. ↑ "A Section of the Hudson Tubes Is Turned Into Elevated Tunnel". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2026.
  59. ↑ Lew, H. S.; Bukowski, Richard W.; Carino, Nicholas J. (September 2005). Design, Construction, and Maintenance of Structural and Life Safety Systems (NCSTAR 1-1). National Institute of Standards and Technology. p. xxxvi.
  60. ↑ "History of the Twin Towers - World Trade Center". www.panynj.gov. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 12 năm 2013. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2026.
  61. ↑ Rurks, Edward C. (ngày 19 tháng 10 năm 1971). "World Trade Center Rising In Noisy, Confusing World". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2026.
  62. ↑ Cudahy, Brian J. (2002). Rails under the mighty Hudson : the story of the Hudson Tubes, the Pennsy tunnels, and Manhattan Transfer. New York : Fordham University Press. ISBN 978-0-8232-2189-9.
  63. ↑ Philip Nobel (2005). Sixteen acres. Internet Archive. Metropolitan Books. ISBN 978-0-8050-7494-9.
  64. ↑ Mumford, Lewis (1974). The Pentagon of Power. The Myth of the Machine. Vol. II. New York: Harcourt, Brace, Jovanovich. ISBN 978-0-15-671610-9.
  65. 1 2 "CNN.com Specials". edition.cnn.com. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 10 năm 2017. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  66. ↑ Holusha, John (ngày 6 tháng 1 năm 2002). "Commercial Property; In Office Market, a Time of Uncertainty". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  67. ↑ "Twin Towers of Innovation". www.pbs.org (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  68. ↑ Taylor, R. E. (December 1966). "Computers and the Design of the World Trade Center". Journal of the Structural Division. 92 (ST–6): 75–91. doi:10.1061/JSDEAG.0001571.
  69. ↑ "The World Trade Center: Statistics and History". w.skyscraper.org. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  70. ↑ "The World Trade Center: Statistics and History". w.skyscraper.org. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  71. ↑ "Willis Tower". www.willistower.com. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 7 năm 2009. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  72. ↑ "At Trade Center Deck, Views Are Lofty, as Are the Prices - New York Times". query.nytimes.com. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  73. ↑ "125 YEARS IN ENR HISTORY: World Trade Center Is Dynamic Duo of Height (8/16/99)". www.enr.com. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 6 năm 2002. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  74. ↑ "Architecture; Who's Afraid of the Big Bad Bldgs? Architecture Big (Published 1966)" (bằng tiếng Anh). ngày 29 tháng 5 năm 1966. Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 7 năm 2022. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  75. ↑ "How To Remember Minoru Yamasaki's Twin Towers". Bloomberg.com (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 1 năm 2026. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  76. ↑ McDowell, Edwin (ngày 11 tháng 4 năm 1997). "At Trade Center Deck, Views Are Lofty, as Are the Prices". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  77. ↑ "gulfnews : Official opening of iconic Burj Dubai announced". gulfnews.com (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 11 năm 2009. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  78. ↑ "BBC News - World's tallest building opens in Dubai". news.bbc.co.uk (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 1 năm 2010. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  79. ↑ "World's Tallest Status Symbols". Los Angeles Times (bằng tiếng Anh). ngày 11 tháng 11 năm 1996. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 12 năm 2024. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2026.
  80. ↑ Petroski, Henry (July–August 1996). "The Petronas Twin Towers". American Scientist. Vol. 84, no. 4. p. 322. ProQuest 215267145.
  81. ↑ Eagar, Thomas W.; Musso, Christopher (2001). "Why did the world trade center collapse? Science, engineering, and speculation". JOM. 53 (12). Springer Nature: 8–11. Bibcode:2001JOM....53l...8E. doi:10.1007/s11837-001-0003-1. ISSN 1047-4838. S2CID 56119666.
  82. ↑ Finkelstein, Katherine E. (ngày 20 tháng 6 năm 1999). "From Zen Garden to Piazza, A Plaza Gets a New Look". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  83. ↑ "National September 11th Memorial & Museum Collection". collection.911memorial.org (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 9 năm 2024. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  84. ↑ "ONSTAGE AT THE TWIN TOWERS ANNOUNCES SUMMER 2001 SCHEDULE -- FOUR MONTHS OF FREE MUSIC, DANCE, THEATRE PERFORMANCES BEGIN JUNE 8". www.panynj.gov (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 2 năm 2026. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  85. ↑ "Public Art at the World Trade Center". www.ifar.org. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 9 năm 2024. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  86. ↑ Finkelstein, Katherine E. (ngày 20 tháng 6 năm 1999). "From Zen Garden to Piazza, A Plaza Gets a New Look". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  87. ↑ "From Zen Garden to Piazza, A Plaza Gets a New Look (Published 1999)" (bằng tiếng Anh). ngày 20 tháng 6 năm 1999. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 9 năm 2024. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  88. ↑ "Fritz Koenig". Art of the World Trade Center (bằng tiếng Anh). ngày 5 tháng 7 năm 2023. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 11 năm 2025. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  89. ↑ "Public Art at the World Trade Center". www.ifar.org. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 12 năm 2024. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  90. ↑ Belgiojoso, Ricciarda (ngày 23 tháng 5 năm 2016). Constructing Urban Space with Sounds and Music (bằng tiếng Anh). Routledge. ISBN 978-1-317-16138-7.
  91. ↑ "9/11-related cancer and other diseases are surging". Newsweek (bằng tiếng Anh). ngày 7 tháng 9 năm 2016. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 9 năm 2022. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  92. ↑ Dunlap, David W. (ngày 7 tháng 12 năm 2006). "At New Trade Center, Seeking Lively (but Secure) Streets". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  93. ↑ Dunlap, David W. (ngày 25 tháng 3 năm 2004). "BLOCKS; Girding Against Return of the Windy City in Manhattan". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  94. ↑ Fabricant, Florence (ngày 24 tháng 9 năm 1997). "Off the Menu". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  95. ↑ Belkin, Lisa (ngày 14 tháng 10 năm 2001). "Workers Try to Find Solidarity After a Loss". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  96. ↑ Finkelstein, Katherine E. (ngày 20 tháng 6 năm 1999). "From Zen Garden to Piazza, A Plaza Gets a New Look". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  97. ↑ "WORLD TRADE CENTER PLAZA REOPENS WITH SUMMER-LONG PERFORMING ARTS FESTIVAL". www.panynj.gov. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  98. ↑ Louie, Elaine (ngày 8 tháng 7 năm 1999). "CURRENTS: RENOVATIONS; What Happened When the World Trade Center Lost Its Marbles". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2026.
  99. ↑ "NameBright - Coming Soon". www.wtc-top.com. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2026.
  100. 1 2 "World Trade Center Facts and Figures | National September 11 Memorial & Museum". www.911memorial.org (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 9 năm 2024. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2026.
  101. ↑ "NameBright - Coming Soon". www.wtc-top.com. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2026.
  102. ↑ Onishi, Norimitsu (ngày 24 tháng 2 năm 1997). "Metal Detectors, Common at Other City Landmarks, Are Not Used". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2026.
  103. ↑ "At Trade Center Deck, Views Are Lofty, as Are the Prices (Published 1997)" (bằng tiếng Anh). ngày 11 tháng 4 năm 1997. Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 2 năm 2022. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2026.
  104. ↑ "NameBright - Coming Soon". www.wtc-top.com. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2026.
  105. ↑ LLC, New York Media (ngày 12 tháng 5 năm 1997). New York Magazine (bằng tiếng Anh). New York Media, LLC.
  106. ↑ McDowell, Edwin (ngày 11 tháng 4 năm 1997). "At Trade Center Deck, Views Are Lofty, as Are the Prices". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2026.
  107. ↑ "Port Authority of New York and New Jersey". www.panynj.gov. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 8 năm 2001. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2026.
  108. ↑ Adams, Arthur G. (1996). The Hudson river guidebook. Internet Archive. New York : Fordham University Press. ISBN 978-0-8232-1679-6.
  109. ↑ "Port Authority of New York and New Jersey". www.panynj.gov. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 6 năm 2001. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2026.
  110. 1 2 Zraly, Kevin (2006). Windows on the world complete wine course. New York: Sterling Epicure. p. 260. ISBN 978-1-4549-2106-6.
  111. ↑ Grimes, William (ngày 19 tháng 9 năm 2001). "Windows That Rose So Close To the Sun". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2026.
  112. ↑ Zraly, Kevin (2011). Kevin Zraly's Complete Wine Course (bằng tiếng Anh). Sterling Publishing Company, Incorporated. ISBN 978-1-4027-8793-5.
  113. ↑ Miller, Bryan (ngày 13 tháng 5 năm 1994). "Familiar Face Behind New 'Windows'". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2026.
  114. 1 2 Grimes, William (ngày 19 tháng 9 năm 2001). "Windows That Rose So Close To the Sun". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2026.
  115. ↑ Grimes, William (ngày 9 tháng 6 năm 1999). "RESTAURANTS; In a Cozy Cabin Amid the Shooting Stars". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2026.
  116. ↑ Greenhouse, Steven (ngày 4 tháng 6 năm 2002). "Windows on the World Workers Say Their Boss Didn't Do Enough". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2026.
  117. ↑ Roston, Tom (ngày 10 tháng 9 năm 2019). The Most Spectacular Restaurant in the World: The Twin Towers, Windows on the World, and the Rebirth of New York (bằng tiếng Anh). Abrams. ISBN 978-1-68335-693-6.
  118. ↑ Reichl, Ruth (ngày 31 tháng 12 năm 1997). "Restaurants; Food That's Nearly Worthy of the View". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2026.
  119. ↑ Grimes, William (ngày 13 tháng 10 năm 2009). Appetite City: A Culinary History of New York (bằng tiếng Anh). Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-1-4299-9027-1.
  120. ↑ Sutton, Ryan (ngày 30 tháng 6 năm 2015). "Everything You Need to Know About Dining at One World Trade". Eater NY (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 22 tháng 6 năm 2026.
  121. ↑ Gaiter, Dorothy J. (ngày 2 tháng 4 năm 1981). "HOTEL IN THE TRADE CENTER GREETS ITS FIRST 100 GUESTS". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  122. ↑ "The page you're looking for can't be found - The Port Authority of NY & NJ". www.panynj.gov. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 10 năm 2019. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  123. ↑ Landesman, Linda Y; Weisfuse, Isaac B. (2013). Case Studies in Public Health Preparedness and Response to Disasters. Jones & Bartlett Publishers. p. 210. ISBN 9781449645205.
  124. ↑ "Gold, Recovery of". NYMag.com. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 2 năm 2015. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  125. ↑ "rediff.com: Buried WTC gold returns to futures trade: Reuters". www.rediff.com. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  126. ↑ "Stuntman, Eluding Guards, Walks a Tightrope Between Trade Center Towers" (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 5 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  127. ↑ "Aerialist a Hit in Central Park". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 30 tháng 8 năm 1974. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  128. ↑ Aguiar, Annie (ngày 6 tháng 8 năm 2024). "Fifty Years Later, Philippe Petit Is Still a 'Man on Wire'". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  129. ↑ "The Walk (2015) | Rotten Tomatoes". www.rottentomatoes.com (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  130. ↑ Scott, A. O. (ngày 25 tháng 7 năm 2008). "Walking on Air Between the Towers". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  131. ↑ "TRADE CENTER HIT BY 6‐FLOOR FIRE". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 14 tháng 2 năm 1975. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  132. ↑ Goodwin, Michael (ngày 13 tháng 3 năm 1981). "TRADE CENTER TO GET FIRE SPRINKLERS AT $45 MILLION COST". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  133. ↑ Treaster, BY Joseph B. (ngày 21 tháng 5 năm 1975). "Suspect, 19, Is Charged With Trade Center Fires". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  134. ↑ admin (ngày 14 tháng 2 năm 2015). "Disgruntled custodian sets off fire in north tower of New York's World Trade Center 40 years ago this hour (Feb 13 1975) - RetroNewser". RetroNewser (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 10 năm 2024. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  135. ↑ Witkin, Richard (ngày 27 tháng 2 năm 1981). "JET CREW TO BE ASKED ABOUT 'NEAR MISS'". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  136. ↑ "A Shaken City's Towering Inferno | Newsweek.com". www.newsweek.com (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 10 năm 2008. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  137. ↑ Barbanel, Josh (ngày 27 tháng 2 năm 1993). "EXPLOSION AT THE TWIN TOWERS: Fire Safety; Tougher Code May Not Have Helped". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  138. ↑ Fried, Joseph P. (ngày 18 tháng 1 năm 1996). "SHEIK SENTENCED TO LIFE IN PRISON IN BOMBING PLOT". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  139. ↑ "In Sentencing Bombers, Judge Takes Hard Line | The Seattle Times". archive.seattletimes.com. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  140. ↑ "Jury convicts 2 in Trade Center blast - CNN". CNN (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  141. ↑ "CNN - Prosecutor: Yousef aimed to topple Trade Center towers - Aug. 5, 1997". www.cnn.com. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  142. ↑ Port Authority Risk Management Staff, United States Fire Administration (ngày 28 tháng 9 năm 2007). ""The World Trade Center Complex"" (PDF). Lưu trữ (PDF) bản gốc ngày 28 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  143. ↑ Ramabhushanam, Ennala & Marjorie Lynch (1994). "Structural Assessment of Bomb Damage for World Trade Center". Journal of Performance of Constructed Facilities. 8 (4): 229–242. doi:10.1061/(ASCE)0887-3828(1994)8:4(229).
  144. ↑ Evans, David D.; Peacock, Richard D.; Kuligowski, Erica D.; Dols, W. Stuart; Grosshandler, William L. (September 2005). Active Fire Protection Systems (NCSTAR 1–4) (PDF). National Institute of Standards and Technology. p. 44.
  145. ↑ Lueck, Thomas J. (ngày 18 tháng 3 năm 1993). "One Tower Is to Reopen After Blast". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  146. ↑ "9/11 Interactive Timelines". timeline.911memorial.org. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 2 năm 2020. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  147. ↑ "20 Months After Bombing, Vista Hotel to Finally Reopen (Published 1994)" (bằng tiếng Anh). ngày 31 tháng 10 năm 1994. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 3 năm 2022. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  148. ↑ Dwyer, Jim (ngày 26 tháng 2 năm 2002). "Their Monument Now Destroyed, 1993 Victims Are Remembered". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  149. ↑ "Family members of 1993 World Trade Center terror attack victims gather on anniversary of bombing". New York Daily News (bằng tiếng Anh). ngày 27 tháng 2 năm 2017. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  150. ↑ Byrne, Robert (ngày 19 tháng 9 năm 1995). "Kasparov Gets Pressure, but No Victory". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  151. ↑ Reppetto, Thomas (2007). Bringing down the mob : the war against the American Mafia. New York Godalming: Henry Holt Melia distributor. p. 279. ISBN 978-0-8050-8659-1.
  152. ↑ Wong, Edward (ngày 8 tháng 2 năm 2000). "Construction Worker Is Killed In World Trade Center Accident". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  153. ↑ "WORKER CRUSHED IN WTC ACCIDENT". New York Daily News (bằng tiếng Anh). ngày 8 tháng 2 năm 2000. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  154. ↑ Gootman, Elissa (ngày 12 tháng 8 năm 2000). "12 Stuck an Hour in Trade Center Elevator". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  155. ↑ "WILD RIDE AT TRADE CENTER Elevator crashes into slab, 12 hurt". New York Daily News (bằng tiếng Anh). ngày 12 tháng 8 năm 2000. Truy cập ngày 23 tháng 6 năm 2026.
  156. ↑ Grant, Peter. "New York's World Trade Center Struggles to Fill Office Space". WSJ (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 18 tháng 8 năm 2021. Truy cập ngày 24 tháng 6 năm 2026.
  157. ↑ Herman, Eric (February 6, 2001). "PA to ease WTC tax load, rent would be cut to offset hike by city". New York Daily News.
  158. ↑ Bagli, Charles V. (ngày 31 tháng 1 năm 2001). "Metro Business Briefing; BIDDING FOR TWIN TOWERS". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 24 tháng 6 năm 2026.
  159. ↑ "Brookfield Loses Lease Bid". Toronto Star. February 23, 2001.
  160. ↑ "Deal Is Signed To Take Over Trade Center - New York Times". query.nytimes.com. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2009. Truy cập ngày 24 tháng 6 năm 2026.
  161. ↑ "Leasing of Trade Center May Help Transit Projects, Pataki Says - New York Times". query.nytimes.com. Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 10 năm 2007. Truy cập ngày 24 tháng 6 năm 2026.
  162. ↑ Moghadam, Assaf (2008). The globalization of martyrdom: Al Qaeda, Salafi jihad, and the diffusion of suicide attacks. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-9055-0.
  163. ↑ "The 9/11 Commission Report". National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States. July 27, 2004.
  164. ↑ reported, This article was; Dwyer, written by Jim; Lipton, Eric; Flynn, Kevin; Glanz, James; Fessenden, Ford (ngày 26 tháng 5 năm 2002). "102 MINUTES: Last Words at the Trade Center; Fighting to Live as the Towers Die". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2026.
  165. ↑ Lipton, Eric (ngày 22 tháng 7 năm 2004). "Study Maps the Location of Deaths in the Twin Towers". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2026.
  166. 1 2 3 "FEMA: World Trade Center Building Performance Study". www.fema.gov (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 4 năm 2011. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2026.
  167. ↑ "Final Report on the Collapse of World Trade Center Building 7 – Draft for Public Comment" (PDF). NIST. August 2008. pp. xxxii.
  168. ↑ "Opinion | The Last Steel Column". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 30 tháng 5 năm 2002. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2026.
  169. ↑ "Lower Manhattan Development Corporation". www.renewnyc.com. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 8 năm 2011. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2026.
  170. ↑ "Students Return to Rebuilt Fiterman Hall 11 Years After 9/11". DNAinfo New York. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 10 năm 2017. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2026.
  171. ↑ Averill, Jason D.; et al. (2005). "Occupant Behavior, Egress, and Emergency Communications" (PDF). Final Reports of the Federal Building and Fire Investigation of the World Trade Center Disaster. National Institute of Standards and Technology (NIST).
  172. ↑ "Man's death from World Trade Center dust brings Ground Zero toll to 2,753". nydailynews.com (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 12 năm 2019. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2026.
  173. ↑ "BBC NEWS | Americas | Cantor rebuilds after 9/11 losses". news.bbc.co.uk. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2026.
  174. ↑ Siegel, Aaron. "Industry honors fallen on 9/11 anniversary - InvestmentNews". www.investmentnews.com. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2026.
  175. ↑ Grady, Denise; Revkin, Andrew C. (ngày 10 tháng 9 năm 2002). "THREATS AND RESPONSES: RESCUER'S HEALTH; Lung Ailments May Force 500 Firefighters Off Job". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2026.
  176. ↑ "USATODAY.com - Post-9/11 report recommends police, fire response changes". www.usatoday.com. Bản gốc lưu trữ ngày 20 tháng 8 năm 2011. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2026.
  177. ↑ CNN, Beth Nissen. "CNN.com - Police back on day-to-day beat after 9/11 nightmare - July 21, 2002". archives.cnn.com. Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 5 năm 2008. Truy cập ngày 27 tháng 6 năm 2026. {{Chú thích web}}: |last= có tên chung (trợ giúp)
  178. ↑ "Remains of WTC worker Ernest James, 40, ID'd ten years after 9/11". New York Daily News (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 8 năm 2011. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  179. ↑ Robert Denerstein, Rocky Mountain News. "Terror in close-up : TheRocky.com: Denver News, Business, Homes, Jobs, Cars, & Information". m.rockymountainnews.com. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  180. ↑ Pérez-Peña, Richard (ngày 3 tháng 11 năm 2001). "A NATION CHALLENGED: DOWNTOWN; State Plans Rebuilding Agency, Perhaps Led by Giuliani". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  181. ↑ McGuigan, Cathleen (November 12, 2001). "Up From The Ashes". Newsweek.
  182. ↑ "Lower Manhattan Development Corporation". www.renewnyc.com. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 4 năm 2014. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  183. ↑ Dunlap, David W. "1 World Trade Center Is a Growing Presence, and a Changed One". City Room (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 10 năm 2015. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  184. ↑ "Lower Manhattan : News | 7 World Trade Center Opens with Musical Fanfare". www.lowermanhattan.info. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  185. ↑ MYFOX NEW YORK STAFF. "National September 11 Memorial Museum opens" (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 5 năm 2014. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  186. ↑ "World Trade Center reopens for business". Yahoo News (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 11 năm 2014. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  187. ↑ "|| World Trade Center ||". www.wtc.com. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 9 năm 2008. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  188. ↑ "3 World Trade Center Opens: Here's a Look Inside". Commercial Observer (bằng tiếng Anh). ngày 11 tháng 6 năm 2018. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 6 năm 2018. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  189. ↑ "NYC's World Trade Tower Opens 40% Empty in Revival". Bloomberg (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 2 năm 2014. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  190. ↑ "2 World Trade Center Office Space || World Trade Center". www.wtc.com. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 10 năm 2015. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  191. ↑ "Silverstein May Start Building Final WTC Tower Without Signed Tenant". Bloomberg.com (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2019. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  192. ↑ "American Express to break ground on tower next month at Two World Trade Center — major milestone for tragic site" (bằng tiếng Anh). ngày 11 tháng 6 năm 2026. Truy cập ngày 1 tháng 7 năm 2026.
  193. ↑ "INJUNCTION ASKED ON TRADE CENTER; West Side Merchants State Project Would Destroy Their Businesses LOSS OF JOBS IS FEARED Group Says Only One Tenant Is Entitled to a Share of Condemnation Money". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026.
  194. ↑ "HIGH COURT PLEA IS LOST BY FOES OF TRADE CENTER; Suit Brought by Opponents of Downtown Project Is Dismissed by Tribunal WORK WILL BE STARTED Rehabilitation of Tubes Is Part of 470 Million Plan for West Side Area State Courts Split Designed to Aid Port COURT CASE WON BY TRADE CENTER Jersey Balked". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026.
  195. ↑ "NEW FIGHT BEGUN ON TRADE CENTER; Realty Men Start Campaign to Block Construction of Project on West Side". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 14 tháng 2 năm 1964. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026.
  196. ↑ "The World Trade Center's Rocky Real Estate History". Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026.
  197. ↑ "Kheel Urges Port Authority to Sell Trade Center". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026.
  198. ↑ "Architecture; Who's Afraid of the Big Bad Bldgs? Architecture Big" (PDF). The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026.
  199. ↑ "Letters to The Times; Marring City's Skyline; Trade Center Buildings Opposed as Adding to Damage". The New York Times (bằng tiếng Anh). ngày 12 tháng 3 năm 1964. ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026.
  200. ↑ "Mumford Finds City Strangled By Excess of Cars and People; MUMFORD FINDS CITY STRANGLING". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026.
  201. ↑ Geist, William E. (ngày 27 tháng 2 năm 1985). "ABOUT NEW YORK ; 39 YEARS OF OBSERVING THE OBSERVERS". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026.
  202. ↑ Fussell, Paul (1991). BAD Or, The Dumbing of America . New York, NY: Summit Books . p.  32. ISBN 0-671-67652-0.
  203. ↑ Alexiou, Alice (2006). Jane Jacobs: Urban Visionary. New Brunswick, N.J: Rutgers University Press. p. 78. ISBN 978-0-8135-3792-4.
  204. ↑ Mumford, Lewis (1974). The Pentagon of Power. The Myth of the Machine. Vol. II. New York City: Harcourt, Brace, Jovanovich. ISBN 978-0-15-671610-9.
  205. ↑ "FavoriteArchitecture.org � The American Institute of Architects". favoritearchitecture.org. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 3 tháng 7 năm 2026. {{Chú thích web}}: replacement character trong |title= tại ký tự số 26 (trợ giúp)
  206. ↑ Philip Nobel (2005). Sixteen acres. Internet Archive. Metropolitan Books. ISBN 978-0-8050-7494-9.
  207. 1 2 Dunlap, David W. (ngày 1 tháng 8 năm 2014). "At World Trade Center Site, Rebuilding Recreates Intersection of Long Ago". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  208. 1 2 "WTC will be test for urbanism". CNU (bằng tiếng Anh). ngày 1 tháng 9 năm 2002. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 2 năm 2018. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  209. ↑ Greenspan, Elizabeth (ngày 20 tháng 8 năm 2013). Battle for Ground Zero: Inside the Political Struggle to Rebuild the World Trade Center (bằng tiếng Anh). Macmillan. ISBN 978-0-230-34138-8.
  210. ↑ Wedemeyer, Dee (ngày 23 tháng 9 năm 1977). "The Emerald City Comes to New York City". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  211. ↑ "Viral Video of the Day: 'Twin Tower Cameos' shows World Trade Center in 73 movies before 9/11". syracuse (bằng tiếng Anh). ngày 11 tháng 9 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 4 năm 2025. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  212. ↑ "BBC NEWS | Entertainment | Wire-walk film omits 9/11 tragedy". news.bbc.co.uk (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 7 năm 2018. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  213. ↑ McNary, Dave (ngày 26 tháng 6 năm 2015). "Joseph Gordon-Levitt's 'The Walk' Running Early at Imax Locations". Variety (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 6 năm 2015. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  214. ↑ "Skyscrapers". National Geographic: 169. February 1989.
  215. ↑ "SkyscraperDefense.com, by Dan Goodwin | Skyscraper News, Videos, Statistics, and Forum". www.skyscraperdefense.com. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  216. ↑ Poulou, Penelope. "New York's Twin Towers Appear in Many Hollywood Films". VOA (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 3 năm 2018. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  217. 1 2 Mashberg, Tom (ngày 10 tháng 9 năm 2019). "After Sept. 11, Twin Towers Onscreen Are a Tribute and a Painful Reminder". The New York Times (bằng tiếng Anh). ISSN 0362-4331. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  218. 1 2 "Television's uneasy relationship with the World Trade Center". EW.com (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 2 năm 2018. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  219. ↑ "Twin towers erased from some films after 9/11". TODAY.com (bằng tiếng Anh). ngày 13 tháng 9 năm 2011. Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 11 năm 2018. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  220. 1 2 3 4 Dixon, Wheeler W. (2004). Film and Television After 9/11 (bằng tiếng Anh). SIU Press. ISBN 978-0-8093-2556-6.
  221. ↑ "'Simpsons' exec producer Al Jean: 'I completely understand' if reruns with nuclear jokes are pulled". EW.com (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 7 năm 2018. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  222. 1 2 3 "After Sept. 11, Twin Towers Onscreen Are a Tribute and a Painful Reminder" (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 4 năm 2020. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  223. ↑ "Washingtonpost.com: Live Online". www.washingtonpost.com. Bản gốc lưu trữ ngày 1 tháng 3 năm 2018. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.
  224. ↑ "A Mixed Welcome: Stories Behind the WTC "Welcome Back" Mugs | National September 11 Memorial & Museum". www.911memorial.org (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 2 năm 2023. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2026.

Liên kết ngoài

[sửa | sửa mã nguồn]
Kỷ lục
Tiền nhiệm
Tòa nhà Empire State		 Tòa nhà cao nhất thế giới
1970–1974 (Tháp Bắc)		 Kế nhiệm
Willis Tower
Tòa nhà cao nhất Hoa Kỳ
1970–1974 (Tháp Bắc)
Tòa nhà cao nhất với số tầng nhiều nhất
1970–2001
Tòa nhà cao nhất Thành Phố New York
1970–2001 (Tháp Bắc)		 Kế nhiệm
Tòa nhà Empire State
Tòa nhà nhiều tầng nhất mọi thời đại
1970–2008		 Kế nhiệm
Burj Khalifa
Tiền nhiệm
Inaugural Holder		 Tháp đôi cao nhất thế giới
19 tháng 7 năm 1971–11 tháng 3 năm 1996		 Kế nhiệm
Petronas Towers
Lấy từ “https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_tâm_Thương_mại_Thế_giới_(1973–2001)&oldid=75289650”