Wikipedia:Tên bài (hóa học)

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Viết tắt
WP:CHEMNAME
WP:NCCHEM
WP:MOSCHEM/NAME

Bản mẫu:MOSCHEM

Bài chi tiết: Wikipedia:Tên bài

Nguyên tắc chung[sửa | sửa mã nguồn]

Xem Wikipedia:Tên bài:

"Thông thường, cách đặt tên bài viết dựa theo hướng người đọc (nghe) dễ dàng nhận biết nhất, tránh tối đa việc dùng các từ tối nghĩa, và phải tạo các liên kết thuận tiện nhất cũng như hợp lý nhất đến bài viết."

Danh pháp IUPAC >< Danh pháp hệ thống[sửa | sửa mã nguồn]

Tổ chức IUPAC khuyến nghị[1] sử dụng tên gọi thông thường đối với một số hợp chất hữu cơ thay vì danh pháp hệ thống, và những tên gọi thông thường này nên được chọn đặt tên bài viết. Ví dụ:

Axit axetic thay vì Axit etanoic
Toluen thay vì Metylbenzen
Lysin thay vì Axit 2,6-diaminohexanoic

Tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]

Trong tiếng Việt, tên của các nguyên tố và các nhóm chức có nhiều cách gọi khác nhau. Với những bài viết loại này, Wikipedia tuân theo cách sử dụng phổ biến được quy định rõ trong sách giáo khoa từ năm 2005[cần dẫn nguồn]

Nguyên tố Nhóm chức và nhóm thế
Asen thay vì Arsen Ancol thay vì Rượu
Berili thay vì Beri Axit thay vì Axít
Clo thay vì Chlor, Chlour Bazơ thay vì Ba-zơ, Base hay Baze
Flo thay vì Flor, Flour Andehit thay vì Anđehyt, An-đề-hít
Iốt thay vì Iot, Iod Xeton thay vì Ceton, Cétone
Liti thay vì Lithi Metyl thay vì Methyl
Phốtpho thay vì Phospho Etyl thay vì Ethyl
Silic thay vì Silicon



Hướng dẫn này cũng được áp dụng cho những hợp chất có tên phát xuất từ các nguyên tố trên: v.d. sulfat thay vì sulphat; sulfuric thay vì sulphuric hay sulphuaric; iodua thay vì iotua, iốtua, iốdua...

Quy đổi từ tên nước ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Thông tin trong bảng dưới đây chưa đầy đủ, xin bổ sung nếu cần thiết

Tiếng Anh Tiếng Pháp Tiếng Việt
-al -al -al
-ane -ane -an
-ase -ase -aza
-ate -ate -at
-ene -ène -en
-ide -ure -ua
-ine -ine -in
-ite -ite -it
-hydro- -hydro- -hidro-
-hydryl -hydryle -hidryl
hypo- hypo- hypơ-
-ol -ol -ol
-one -one -on
-ose -ose -ôzơ
per- per- pe-
-thyl- -thyl- -tyl-
-xide -xyde -xit
-yl -yle -yl
-yne -yne -in
-ynyl -ynyle -inyl

Một số ví dụ như: glucose (tiếng AnhPháp) sẽ được chuyển thành tựa glucôzơ. Catalase (tiếng AnhPháp) là một loại enzym có tên tiếng Việt là catalaza.

Cách dùng danh pháp thay thế[sửa | sửa mã nguồn]

Danh pháp thay thế của các hợp chất vô cơ đặt dựa trên hoá trị của nguyên tố và con số này phải đặt trong hai dấu ngoặc đơn, v.d. sắt(III) clorua. Cách sử dụng này được dùng nhiều trên Wikipedia để đặt tên bài, dù đôi khi không chuẩn mực. Việc sử dụng này là không bắt buộc, vì còn có các phương pháp gọi tên khác, nhưng được khuyên làm vì đây là tên thông dụng nhất của các hợp chất hoá học. Dưới đây là chỉ dẫn:

  1. Một vài nguyên tố tạo được cation có tên không đổi trong các hợp chất, ta lấy đó là căn cứ đặt tên bài cùng với hoá trị. Trừ một vài trường hợp ngoại lệ, ta không dùng hóa trị: kali pemanganat thay vì kali manganat(VII), natri hypoclorơ thay vì natri clorat(I).
  2. Không dùng khoảng trắng giữa tên nguyên tố và số oxi hoá (hay hoá trị) nằm trong dấu ngoặc đơn như: bạc(I) florua thay vì bạc (I) florua.
  3. Không cần bổ sung số oxi hoá hay hoá trị khi nó không có nghĩa mở rộng như: natri clorua thay vì natri(I) clorua.
  4. Danh pháp thay thế chỉ được dùng cho hợp chất ion. Những hợp chất hình thành nhờ liên kết cộng hoá trị nên dùng danh pháp bằng chữ như: titan tetraclorua thay vì titan(IV) clorua.
  5. Danh pháp thay thế không dùng cho hợp chất có nguyên tử mang cùng lúc nhiều số oxi hoá như: sắt(II,III) oxit (thực tế, tên bài được chuyển hướng sang manhetit).

Đánh dấu đồng vị[sửa | sửa mã nguồn]

Trong những phản ứng liên quan đến một số đồng vị nhất định, ta phải bổ sung thêm con số A (và Z) nhằm xác định các nguyên tử này. Ví dụ, 14C or 18F. Hoặc có thể dùng các tiêu bản đồng vị.

Đơtơri và triti nên viết dưới dạng "D", "2D", hoặc "2H" và tương tự triti. Những dung môi tạo từ Đơtơri có thể viết bằng các cách sau: CD3OD, methanol-d4; CD3SOCD3, DMSO-d6. Tất cả đều được chấp nhận, nhưng phải thống nhất kí hiệu cũng như ngôn từ trong toàn bài viết.

Bài viết liên quan đến y dược[sửa | sửa mã nguồn]

Khi một hợp chất có danh pháp thông dụng quốc tế (INN) do WHO quy định, thì nên lấy tên đó đặt cho bài viết.

Tiền tố[sửa | sửa mã nguồn]

Vì một vài nguyên nhân nào đó, cách gọi tên bằng số gây khó khăn, ta sẽ dùng các tiền tố (tiếp đầu ngữ) không liên quan đến nó. Bao gồm:

Định vị ortho-, meta-, para-, α-, β-, γ-
Đồng phân phẳng cis-, trans-, (E)-, (Z)-
Đồng phân không gian (R)-, (S)-, D-, L-, (+)-, (−)-

Ghi chú: từ iso trong hợp chất như isopropanol là bắt buộc. Không dùng dấu gạch ngắn trong các trường hợp này. sec-tert- thì phải dùng dấu gạch ngắn và không viết in hoa, để tránh tất cả các nhầm lẫn có thể có trên Wikipedia.

Khi đã chọn được tên bài bắt đầu bằng một con số, chữ cái đầu tiên phải viết hoa: 1,1,1-Trichloroethane thay vì dùng 1,1,1-trichloroethane. Đồng thời tạo một chuyển hướng viết thường đến bài viết vừa tạo. Xem thêm Cách viết hoa bên dưới.

Chuyển hướng[sửa | sửa mã nguồn]

Xem Wikipedia:Quy định xóa trang: "Đừng ngại tạo các trang chuyển hướng."

Trang chuyển hướng được tạo vì một trong các lý do:

  • Tên khác của một hợp chất, bao gồm cả tên viết tắt đã được mọi người nhìn nhận;
  • Cách viết khác (kiểu viết...);
  • Công thức đơn giản và được mọi người hiểu, ví dụ: H2O dẫn đến bài nước.

Ngoại lệ[sửa | sửa mã nguồn]

Dù có nỗ lực đặt ra các hướng dẫn, nhưng không có một loạt chỉ dẫn nào toàn diện cho mọi trường hợp. Nhiều bài viết trên Wikipedia có tựa đề không chuẩn nhưng vẫn tồn tại do sự nhất trí của các thành viên biên soạn về cái tên được chọn được sử dụng phổ biến nhất (khía cạnh khoa học) của một hợp chất, bất chấp những chỉ dẫn IUPAC hoặc các tổ chức khác đặt ra. Ví dụ:

Etylen oxit thay vì oxiran
Phốtphin thay vì phosphan (và hợp chất thay thế phốtphin, asinstibin)
Chất xúc tác Wilkinson thay vì clorotri(triphenylphosphan)rhodi
Phức chất Vaska thay vì cacbonylclorobi(triphenylphosphan)iridi

Xin đừng tạo ra bất đồng khi đặt tên bài: nơi thích hợp nhất để tranh luận là trang thảo luận bài viết hoặc tại Thảo luận Wikipedia:Dự án/Hóa học.

Viết hoa tên nguyên tố và hợp chất[sửa | sửa mã nguồn]

Tên của các nguyên tố và hợp chất hóa học đều được xem là danh từ chung. Ta được quyền viết hoa chữ cái bắt đầu một câu hoặc một tựa đề, nhưng không được viết tuỳ tiện nơi khác. Chú ý rằng điều trên chỉ áp dụng cho tên nguyên tố hoá học, không đúng với kí hiệu hoá học - luôn được viết hoa. Hai nguyên tắc vẫn đúng với những nguyên tố đặt theo tên riêng, bảo đảm tính nhất quán với quy định IUPAC để phân biệt tên riêng với tên riêng phát xuất. Do đó, ta viết californium và phải kí hiệu là Cf; viết einsteinium nhưng phải kí hiệu là Es. Chú ý: tên gọi của chất hiếm hoặc dị thường không được viết theo cách thông thường, urani và plutoni (kí hiệu U và Pu) không nên viết hoa, giống như cacbon và sắt (kí hiệu C và Fe). Quy tắc này (viết thường tên đầy đủ, viết hoa kí hiệu) cũng được áp dụng cho đồng vị hay nuclit (cùng một số tính chất trạng thái nguyên tử), when completely written out: như 14C và cacbon-14. Chỉ dẫn bổ sung gọi danh pháp hoá vô cơ của IUPAC (2004).

Các tiền tố sec-, tert, ortho-, meta-, para- và các tiền tố định vị dạng số không được xem là một bộ phận trong tên gốc: chữ cái đầu tiên trong tên gốc nên viết hoa. Ngoại trừ tiền tố iso-, đây được cho là một phần trong tên hợp chất, không cần viết in nghiêng, đặt dấu gạch ngăn cách. Nhóm thế cũng được cho là bộ phận trong tên gốc: với hợp chất etanolamin cách viết đúng là 2-Aminoetanol với tên bài và ở đầu câu, và 2-aminoetanol khi nó không ở đầu câu.

Các loại hợp chất[sửa | sửa mã nguồn]

Định chức hữu cơ và các cách phân loại có liên quan[sửa | sửa mã nguồn]

Với những bài viết về các nhóm chức (định chức), ta thường dùng tên đơn giản do IUPAC phổ biến Danh mục tên gọi các nhóm chức và cấu trúc hữu cơ (Pure Appl. Chem. 67 (8/9): 1307–75. doi:10.1351/pac199567081307.), ví dụ axit cacboxylic, ancol... Những nhóm nguyên tử không được nhìn nhận là nhóm chức như phenyl, trimethylsilyl, hoặc có tầm quan trọng đặc biệt như triflorometylsulfonyl, thì tên IUPAC (không phải danh pháp chung) được chọn đặt tên bài mà không phải thêm từ "nhóm" phía trước.

Hợp chất cơ kim[sửa | sửa mã nguồn]

Những bài viết tổng quát về một ngành hoá học cơ kim nên được đặt theo dạng "Hóa học cơ ___", ví dụ như ngành hóa học cơ magie, hóa học cơ liti. Một số ngành có tên chung như:

theo định nghĩa của IUPAC về hợp chất cơ kim.[2] Tuỳ thuộc vào sự có mặt của nguyên tố kim loại ta có một chùm chủ đề bao quanh ngành hoá học đó.

Tên muối[sửa | sửa mã nguồn]

Các muối được gọi theo thứ tự:

kim loại/cation+(HOÁ TRỊ) + gốc axit/anion

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Panico, R.; Powell, W. H. (Eds.) (1994). A Guide to IUPAC Nomenclature of Organic Compounds 1993. Oxford: Blackwell Science. ISBN 0-6320-3488-2. 
  2. ^ International Union of Pure and Applied Chemistry. "organometallic compounds". Toàn văn bản Giản Lược Thuật Ngữ Hoá Học.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Torchlight help icon.svg
Bạn còn thắc mắc?
Mời vào: Bàn giúp đỡ