Khu tự trị Thái

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Khu Tự trị Thái
Siphoc Chautai
Territoire autonome Taï

 

1948–1954
Hiệu kỳ (1950 - 1955) Huy hiệu
Vị trí xứ Thái trên bản đồ Quốc gia Việt Nam, 1950.
Thủ đô Mường So - ꪹꪣꪉ ꪎꪷ
Tôn giáo Tín ngưỡng cổ truyền
Chính quyền Tự trị
Lịch sử
 •  Thành lập 1948
 •  Giải thể 1954
Tiền tệ Đồng

Xứ Thái (tiếng Thái: ꪹꪊꪱ ꪼꪕ - Chau Tai; tiếng Pháp: Pays Taï), hoặc Khu Tự trị Thái (tiếng Thái: ꪎꪲꪚ ꪶꪬꪀ꪿ ꪹꪊꪱ ꪼꪕ - Siphoc Chautai / Mười sáu xứ Thái; tiếng Pháp: Territoire autonome Taï, TAT) là một lãnh địa tự trị tồn tại trên phần lớn khu vực Tây Bắc Việt Nam từ năm 1948 đến 1954. Miền đất này từng là nơi chồng lấn của nhiều thế lực chính trị tại khu vực phía Nam Trung Hoa, trước khi trở thành một phần của Liên bang Đông Dương và tiếp đến là Quốc gia Việt Nam, cũng như Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Lược sử[sửa | sửa mã nguồn]

Trước thời Pháp thuộc[sửa | sửa mã nguồn]

Theo David Wyatt, trong cuốn Thailand: A short history, người Thái xuất xứ từ phía Nam Trung Hoa, có cùng nguồn gốc với người Choang, Tày, và Nùng. Dưới sức ép của người Hán và người Việt ở phía Đông và Bắc, người Thái dần di cư về phía Nam và Tây Nam. Người Thái xâm nhập Miền Bắc Việt Nam từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 13[1]. Trung tâm của dân tộc Thái khi đó là Mường Thanh; từ đó họ tỏa đi khắp nơi ở Đông Nam Á như Lào, Xiêm, Shan, sang tận Đông Bắc Ấn Độ cũng như Vân Nam[2].

Theo sử sách Việt Nam, vào thời nhà Lý, đạo Đà Giang, (ꪠꪴ꫁ ꪼꪕ - ꪉꪴ ꪹꪬ꪿ꪱ) man Ngưu Hống (tức người Thái) đến từ Vân Nam, đã triều cống lần đầu tiên vào năm 1067. Vào thế kỷ 13, người Ngưu Hống kết hợp với người Ai Lao chống lại nhà Trần và bị đánh bại năm 1280, lãnh tụ là Trịnh Giác Mật phải đầu hàng; xứ Ngưu Hống bị đặt dưới quyền cai trị của quan quân nhà Trần. Năm 1337, lãnh tụ Xa Phần bị giết sau một cuộc xung đột; xứ Ngưu Hống bị sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt và đổi tên thành Mường Lễ, hay Ninh Viễn (Lai Châu ngày nay) và giao cho họ Đèo cai quản. Năm 1431, lãnh tụ Đèo Cát Hãn, người Thái Trắng tại Mường Lễ, nổi lên chống lại triều đình, chiếm hai lộ Quy Hóa (Lào Cai) và Gia Hưng (giữa sông Mãsông Đà), tấn công Mường Mỗi (Sơn La). Đèo Mạnh Vượng (con của Đèo Cát Hãn) lên làm tri châu. Năm 1466, lãnh thổ của người Thái được tổ chức lại thành vùng (thừa tuyên) Hưng Hóa, gồm 3 phủ: An Tây (tức Phục Lễ), Gia Hưng và Quy Hóa, 4 huyện và 17 châu.[cần dẫn nguồn]

Những lãnh tụ Thái được gọi là "phìa tạo", được phép cai quản một số lãnh địa và trở thành quý tộc của vùng đó, như dòng họ Đèo cai quản các châu Lai, Chiêu Tấn, Tuy Phụ, Hoàng Nham; dòng họ Cầm các châu Phù Hoa, Mai Sơn, Sơn La, Tuần Giáo, Luân, Ninh Biên; dòng họ Xa cai quản châu Mộc; dòng họ Hà cai quản châu Mai, dòng họ Bạc ở châu Thuận; họ Hoàng ở châu Việt...

Năm 1841, trước sự đe dọa của người Xiêm La, triều đình nhà Nguyễn kết hợp ba châu Ninh Biên, Tuần Giáo và Lai Châu bên bờ tả ngạn sông Sông Cửu Long thành phủ Điện Biên.

Liên bang Đông Dương[sửa | sửa mã nguồn]

Hiệu kỳ giai đoạn 1946 - 1950.

Năm 1890, Auguste Pavie, lúc bấy giờ là đại diện của Pháp tại Luang Prabang đề nghị với chính phủ bên chính quốc công nhận Đèo Văn Trị, một thủ lĩnh người Thái Trắng, sau khi giúp người Pháp xác định khu vực biên giới giữa Việt Nam với Trung Quốc và Lào, được làm lãnh chúa xứ Thái vùng Sip Song Chau Tai - ꪎꪲꪚ ꪎꪮꪉ ꪹꪊꪱ ꪼꪕ.[3] Triều đình Huế phong cho Đèo Văn Trị chức tri châu, được phép thế tập (cha truyền con nối) tại Điện Biên, cai quản đạo Lai Châu, một lãnh thổ rộng lớn từ Điện Biên Phủ đến Phong Thổ.

Vào thập niên 1940 khi tình hình Chiến tranh Việt-Pháp ngày càng lan rộng, người Pháp quyết định tách xứ Thái ra khỏi Bắc Kỳ và chính thức thiết lập Khu tự trị Thái vào tháng 7 năm 1948. Nằm trong đơn vị này là các sắc dân Lô Lô, Khơ-mú, DaoH'Mông đều thuộc quyền cai quản của lãnh chúa Thái.[4] Chủ tâm của người Pháp là để tranh thủ sự ủng hộ của dân địa phương trong khi đánh dẹp Việt Minh.[5] Khu tự trị Thái bao gồm tỉnh Lai Châu, Sơn LaPhong Thổ.[3] Thủ phủ đặt ở thị xã Lai Châu cũ, nay là thị xã Mường Lay.[6] Tiếng Tháitiếng Pháp là hai ngôn ngữ chính thức của xứ Thái.[7]

Quốc gia Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1950 dưới chính thể Quốc gia Việt Nam của Quốc trưởng Bảo Đại, chiếu theo Dụ số 6 ký ngày 15 Tháng Tư thì Khu Tự trị Thái được gom vào cùng với tỉnh Hải NinhXứ Thượng Nam Đông DươngCao nguyên Trung phần để thành Hoàng triều Cương thổ (tiếng Pháp: Domaine de la Couronne).[8] Theo đó thì xứ Thái có vị khâm mạng cai trị nhân danh hoàng đế Bảo Đại.[9] Khi người Pháp thất trận tại Đông Dương thì khu tự trị này cũng tan rã.

Hành chính 1948 - 1954[sửa | sửa mã nguồn]

  • Cơ quan lập pháp là hội đồng đại biểu của các châu, có nhiệm kỳ là bốn năm.[7]
  • Hành pháp có chủ tịch hành pháp xứ Thái do các đại biểu tri châu, tri trưởng bầu lên với 2/3 số phiếu; chức vụ này có nhiệm kỳ năm năm. Chủ tịch hành pháp có một cố vấn người Pháp giúp sức.[7]
  • Tư pháp thì chiếu theo tục lệ cổ truyền.[7]

Tiểu khu[sửa | sửa mã nguồn]

Tên gọi qua các thời kỳ[sửa | sửa mã nguồn]

  •  ? - 1067: ꪹꪣꪉ ꪢꪺ꫁ꪥ - ꪕꪱ꫁ꪫ ꪉꪴ ꪹꪬ꪿ꪱ Mường Ngưu Hống (thuộc vương quốc Đại Lý)
  • 1067 - 1280: Mường Ngưu Hống
  • 1337 - 1466: Mường Lễ (ꪹꪣꪉ ꪼꪩ)
  • 1466 - 1490: Thừa tuyên Hưng Hóa
  • 1490 - 1509: Xứ Hưng Hóa
  • 1509 - 1831: Trấn Hưng Hóa
  • 1831 - 1841: Tỉnh Hưng Hóa
  • 1841 - 1890: Phủ Điện Biên (thuộc Liên bang Đông Dương)
  • 1890 - 1947: Sipsong Chautai (Mười hai xứ Thái / Pays Taï)
  • 1947 - 1948: Liên bang Thái (Fédération Taï), Khu Tự trị Tây Bắc (Zone autonome du Nord Ouest) hoặc Xứ Thượng Bắc Đông Dương (Pays Montagnard du Nord Indochinois)
  • 1948 - 1950: Khu Tự trị Thái (Territoire autonome Taï) hoặc Siphoc Chautai (Mười sáu xứ Thái)
  • 1950 - 1954: Khu Tự trị Thái (Hoàng triều Cương thổ)
  • 1954 - 1955: Khu Tự trị Thái (thuộc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa)
  • 1955 - 1962: Khu Tự trị Thái-Mèo
  • 1962 - 1975: Khu Tự trị Tây Bắc
  • 1975 - 1976: Vùng Tây Bắc
  • 1976 - nay: Vùng Tây Bắc (thuộc Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam)

Thứ tự các đời lãnh chúa[sửa | sửa mã nguồn]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Mai Lý Quảng. Glimpses of Vietnam. Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội 2004, tr. 89
  2. ^ Wyatt, trang 6.
  3. ^ a ă Evans, Grant et al. Where China Meets Southeast Asia: social & cultural change in the border regions. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 2000. tr 106-109.
  4. ^ Michaud, Jean. Historical dictionary of the peoples of the Southeast Asian massif. Lanham, MD: Scarecrow Press, 2006. tr 228.
  5. ^ Ellinwood, DeWitt. Ethnicity and the military in Asia. New Brunswick, NJ: Transaction, 1981. tr 156.
  6. ^ White Tai or Tai Don
  7. ^ a ă â b Lê Đình Chi. Người Thượng Miền Nam Việt Nam. Gardena, CA: Văn Mới, 2006. tr 401-449
  8. ^ Luong, Hy. Postwar Vietnam: dynamics of a transforming society. Lanham, MD: Rowman and Littlefield, 2003. tr 134.
  9. ^ Lê Đình Chi. Người Thượng Miền Nam Việt Nam. Gardena, CA: Văn Mới, 2006. tr 569-612.
  10. ^ Kể từ 1954 chỉ mang tính tượng trưng, không có thực quyền.
  11. ^ Chỉ mang tính tượng trưng, không có thực quyền.