Ma

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm

Theo quan niệm dân gian ở hầu hết các quốc gia thì ma (hay hồn ma) là một từ để chỉ linh hồn của người chết (hoặc cả động vật) xuất hiện ở thế giới của người đang sống.[1][2] Những mô tả về ma có thể khác nhau tùy theo từng nền văn hóa cũng như việc mô tả về hình thái tồn tại của ma cũng có nhiều khác biệt, từ những trường hợp mô tả ma là vô hình, hoặc là hình bóng mờ ảo đến những mô tả ma có thể xác như một người sống.

Trước sự phát triển của khoa học hện đại, những vấn đề về ma hay những vấn đề tâm linh nói chung vẫn còn là những vấn đề đang được nghiên cứu và vẫn gây ra nhiều tranh cãi. Những quan niệm về sự sống sau cái chết cũng là một trong những điều khiến nhiều người tin rằng ma hay sự trở về của linh hồn người chết là có thật.

Nguồn gốc tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]

Ma là một từ để chỉ sự hiện hình của người chết.[2] Cũng cần phải phân biệt giữa ma và qủy. Quỷ là oan hồn (linh hồn người chết oan) vất vưởng lâu năm, chất chứa nhiều cảm xúc tiêu cực (oán hận), trong truyện kể dân gian các nước thường lưu truyền những câu chuyện rất hãi hùng dễ sợ về quỷ từng giết và ăn thịt người. Phật giáo gọi linh hồn người mới mất là hương linh[3][4].

Đặc điểm chung[sửa | sửa mã nguồn]

Dù có một số điểm khác biệt ở các nền văn hóa, nhưng những miêu tả về ma quỷ vẫn có các đặc điểm chung sau đây:

Tương tác người - ma[sửa | sửa mã nguồn]

Theo quan điểm của nhiều chuyên gia trong các lĩnh vực tâm linh thì

  • Chỉ có người có "duyên" với linh hồn đó hoặc có âm dương nhãn mới có thể nhìn thấy linh hồn cũng như cõi âm (như chỉ riêng người đó gặp ảo giác).
  • Chỉ những người có khả năng đặc biệt còn gọi là các nhà ngoại cảm là có thể thấy và tương tác (nói chuyện) với linh hồn hoặc ma. Các thầy ngải dùng linh hồn, thường là chết oan, để trù ếm và luyện các loại ngải có tác dụng hại người.
  • Một số cách thức để bất kỳ ai cũng có thể tương tác với ma gồm: chơi ma lon, cầu cơ.

Năng lực siêu nhiên[sửa | sửa mã nguồn]

Theo quan niệm của hầu hết các nền văn hóa, ma thường có những năng lực siêu nhiên. Trong văn hóa dân gian VIệt Nam, người ta thường cho rằng ma có khả năng:

  • Biết tất cả những gì người sống nghĩ
  • Biết được các việc đã, đang và sắp xảy ra như kết quả xổ số/số đề
  • Tác động lên vật chất như tạo ra tiếng động, rung cây, xô lệch bàn ghế... nhờ việc hòa vào tự nhiên, lợi dụng hoàn cảnh (dựa vào sức gió)
  • Tác động lên thể xác, hành động (lời nói, biểu cảm khuôn mặt) của người sống
    • Nhập vào người sống để điều khiển hành động như hiện tượng lên đồng. Có sức mạnh phi thường khiến người bị nhập làm được những việc mà bình thường không thể làm.
    • Tác động lên cảm quan người sống, tạo ra ảo giác như dắt người sống đi lạc vào bụi, xúi người sống ăn đất mà tưởng ăn bánh.

Điều kiêng kỵ[sửa | sửa mã nguồn]

Để trừ tà, người ta thường dùng các vật dụng sau vì tin rằng ma quỷ sợ chúng:

  • Các loại bùa và dấu hiệu như bát quái, thánh giá,
  • Máu chó mực, củ tỏi, củ hành, cây dâu, cây đủng đỉnh...
  • Kim khí, kim loại, nhất là đao kiếm (mang tính hung sát) hay tiền đồng (gợi tham). Trong quan niệm dân gian có chuyện cho người chết ngậm vàng bạc, tiền đồng, hoặc các thuật sĩ hay căng kết giới bằng chỉ đỏ, tiền đồng để bẫy hoặc cản ma quỷ. Người bị giật mình khi ngủ, bóng đè thì hay kê dao đầu giường. Hoặc khi bốc mộ mà thịt chưa rữa nát thì ko được dùng đồ kim khí róc thịt mà phải dùng cật tre để tránh làm tổn thương hồn phách...

Tuy nhiên theo lời kể của một số người cho rằng họ đã từng thấy ma, các vật đó không tác dụng gì mà họ cũng chẳng giải thích được tại sao ma lại không biết sợ.

Nơi xuất hiện[sửa | sửa mã nguồn]

Theo các nền văn hóa đông tây, hồn người chết có thể

  • Tập trung theo kiểu xã hội (giống người sống) ở nơi được gọi là "âm phủ", đối nghịch với xã hội của người sống ở nơi được gọi là "trần gian", "trần thế".
  • Ở "nhà mới" là cái mộ. Có quan niệm "sống cái nhà thác cái mồ", vì vậy những người giàu, có điều kiện thường xây dựng nhà mồ rất đẹp tạo nên nghĩa địa khang trang như một thành phố.[5]
  • Ở những nơi có liên quan đến họ khi còn sống hoặc xảy ra sự kiện cái chết của họ (chết oan), thường là những nơi tăm tối, vắng vẻ. Đây còn được gọi là hiện tượng ma quỷ ám.

Quan niệm về ma trong các nền văn hóa[sửa | sửa mã nguồn]

Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

Nền văn hóa Việt Nam hơn 4000 năm gắn liền với truyền thống thờ cúng ông bà và niềm tin về cuộc sống sau cái chết cộng với những ảnh hưởng của các tôn giáo đã hình thành những niềm tin nhất định vào sự tồn tại của ma qủy cũng như vong hồn của người đã khuất. Cũng như nhiều nền văn hóa khác, phần lớn người Việt Nam đều có quan niệm về sự tồn tại của linh hồn trong thể xác, Linh hồn cũn glà một khái niệm được thần thánh hóa từ những khái niệm về tinh thần. Linh hồn theo người Việt Nam và các nước Đông Nam Á tách ra làm 2 phần: hồn và vía. Người Việt cho rằng con người có 3 hồn, nhưng vía thì nam có 7, còn nữ có 9. Như vậy khái niệm ma, đơn giản chính là hồn và vía của con người.[6]

Trong văn hóa VIệt Nam xuất hiện một số loại ma qủy như:

  • Ma gà: loại ma hay theo những cô gái đẹp (theo quan niệm của dân tộc Tày – Nùng)    
  • Ma xó: theo tục người Mường, khi có người chết, đem dựng đứng ở xó nhà, sau thành ma    
  • Ma lai: thứ người ban đêm hóa ma đi ăn phân người khác, có nhiều truyền thuyết về ma lai rút ruột, đầu...    
  • Ma men: người say chết thành ma thường hay lôi cuốn người khác say sưa tới chết    
  • Ma thần vòng: ma những người thắt cổ chết (sau giục người khác tự tử chết như họ)    
  • Ma trành: ma cọp dữ, thường tìm dẫn cọp bắt ăn người khác để nó được đầu thai...
  • Còn lại gồm ma da, ma le, ma hời, ma lon...

Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Có các cương thi, các oan hồn, hồ ly, yêu tinh.

Thái Lan[sửa | sửa mã nguồn]

Nhật Bản[sửa | sửa mã nguồn]

oan hồn, hồ ly, yêu tinh, ma gấu, ma sói, ma một mắt, ma cổ dài, ma dù, ma búp bê,...

Châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]

NIềm tin về ma qủy trong các nền văn hóa ở Châu Âu cũng dựa trên quan niệm về sự trở về hoặc là sự hồi sinh của người chết. Các hình tượng ma qủy tiêu biểu trong văn hóa Tây Phương có thể thấy như gjenganger[7] (một từ để chỉ ma trong tiếng Na Uy) trong nền văn hóa các nước vùng Scandinavi, Strigoi trong thần thoại Romania,[8] vrykolakas trong thần thoại Hy Lạp,[9] ma cà rồng, ma sói,... Một hình tương ma qủy nổi tiếng khác cũng xuất phát từ văn hóa Tây Phương chính là quỷ Satan, tuy nhiên hình tượng Satan lại mang màu sắc tôn giáo nhiều hơn là những loại ma qủy thông thường.

Các câu chuyện dân gian Châu Âu cũng thường đề cập đến những lâu đài ma.

Quan điểm của các tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]

Phật giáo[sửa | sửa mã nguồn]

Theo quan niệm của Phật giáo, nếu linh hồn tương tác với cõi thực có con người thì có các khả năng:

  • Không có cơ hội đầu thai hoặc trú ngụ chung với các linh hồn khác sẽ được gọi là "ma", "hồn ma", "oan hồn", "quỷ", "linh hồn", "vong linh".
  • Theo tình cảm, theo trách nhiệm được giao của các tôn giáo thì lại gọi là "hồn", "thánh", "thần", "thiên sứ".

Cơ sở khoa học[sửa | sửa mã nguồn]

Phần lớn các nhà khoa học đều đồng ý rằng con người gồm thể xác (mang tính chất vật chất) và linh hồn (mang tính chất phi vật chất). Do đó, một vấn đề vẫn đặt ra thách thức cho khoa học chính là khi chết, linh hồn sẽ đi đâu ? Cho đến nay, ngoài ma trơi là một hiện tượng tự nhiên duy nhất các nhà khoa học có thể giải thích được bằng tri thức khoa học thì ma vẫn là bí ẩn đối với nhân loại. Sự bí ẩn này xuất phát từ giới hạn tri thức và khả năng hiểu biết của con người (nói chung) và các nhà khoa học (nói riêng), chủ yếu mang tích chất suy đoán, tưởng tượng. Các nhà khoa học (gồm các nhà cận tâm lý học) có rất nhiều nghiên cứu về hiện tượng ma quỷ nhưng vẫn chưa có khẳng định khoa học nào (chưa thể chứng minh hay bác bỏ hoàn toàn hiện tượng ma được). Tuy nhiên, việc nghiên cứu về ma cũng như các hiện tượng tâm linh nói chung cho đề nay vẫn đạt được một số thành tựu nhất định. Các nhà khoa học đưa ra một số giả thuyết sau về hiện tượng ma :

  • Ma có thể là do các sóng hạ âm gây ra, gió biển mạnh thổi nhanh dọc theo các hành lang và tháp canh của những lâu đài và biệt thự cổ tạo ra các sóng hạ âm được cho là nguyên nhân gây ra hiện tượng nghe tiếng ma ở các nơi này.[10]
  • Mỗi con người chúng ta đều phát ra một điện từ trường có tần số dao động riêng, khi con người chết đi, nguồn điện từ trường vẫn tồn tại. Khi có một ai đó có tần số phù hợp, sẽ kích thích từ trường này, làm cho người đó thấy lại những cảnh sinh hoạt trước đây của người chết.

Trong tâm lý học[sửa | sửa mã nguồn]

Người ta dùng dùng nỗi sợ ma (ma ám ảnh hay hiện tượng dọa ma) nhằm mục đích

  • Tốt: phá án, gây áp lực tâm lý lên phạm nhân trước kia hay hiện nay. Con người đã biết dùng nỗi sợ ma để phá án trong các vụ án như: Bao Công hay các vụ án mạng nói chung.
  • Xấu: mưu đồ trục lợi, biến tướng thành đồng bóng (lên đồng, nhập hồn) mà ta gọi chung là mê tín dị đoan. Đây là một hiện tượng cần bài trừ.
Một đồ chơi dùng để dọa người yếu bóng vía, gọi là ma

Tổ chức sự kiện[sửa | sửa mã nguồn]

Lễ hội ma[sửa | sửa mã nguồn]

Được tổ chức ở các nước vùng Yashothon (Thái Lan), Hồng Kông, Nhật Bản. Ở Anh, Halloween là một ngày lễ của trẻ em,được tổ chức vào ngày cuối cùng của tháng 10, còn gọi là lễ hội Ma lộ hình. Thường vào ngày lễ này, người ta thường hoá trang mình vào những hình thù kì dị, ma quỷ hay mặt nạ dúm dó,...để doạ mọi người. Trong dịp lễ này, trẻ con thường mặc trang phục ma đến nhà của mọi người để xin kẹo. Tuy là một lễ hội ma, nhưng nó lại được nhiều trẻ em và các bậc phụ huynh yêu thích.

Du lịch[sửa | sửa mã nguồn]

Ngành công nghiệp du lịch Anh dùng ma để thu hút du khách, mở các tour tham quan những lâu đài có ma.

Ma trong tác phẩm nghệ thuật[sửa | sửa mã nguồn]

Những vấn đề về ma qủy nói riêng và những vấn đề về tâm linh nói chung xuất hiện rất nhiều trong các tác phẩm nghệ thuật ở mọi nền văn hóa. Các đề tài này xuất hiện rất nhiều trong các tác phẩm văn học dân gian như cổ tích, truyền thuyết; trong tiểu thuyết, hội họa, điêu khắc, và cả trong những tác phẩm văn học man đậm màu sắc tôn giáo.[11] Ngày nay, với sự phát triển của nền công nghiệp điện ảnh, các hình ảnh ma qủy còn được tái hiện trên các phim ảnh truyền hình và cả trong phim hoạt hình. Một số phim hoạt hình có sự xuất hiện của ma qủy lại không có màu sắc rùng rợn nên phù hợp với trẻ em[12] trong khi một số phim hoạt hình thuộc thể loại này lại mang nhiều yếu tố máu me, kinh dị và do đó luôn được khuyến cáo là không dành cho trẻ em. Cũng giống như hoạt hình, chủ đề ma qủy cũng xuất hiện trong truyện tranh với Nhật Bản là quốc gia có số lượng áp đảo về các truyện tranh kinh dị và hầu hết đều được khuyến cáo là không dành cho những độc giả nhỏ tuổi.[13][14]

Văn học[sửa | sửa mã nguồn]

Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

Đề tài về ma qủy đã xuất hiện trong văn học dân gian Việt Nam từ lâu, các truyền thuyết, cổ tích: Con Rồng Cháu Tiên, An Dương vương xây thành,... cũng có những yếu tố kì quái cũng như sự xuất hiện ma qủy, yêu quái.

Văn học Việt Nam trung đại có những tác phẩm về ma qủy tiêu biểu như: Chuyện Chức Phán sự đền Tản Viên, Chuyện yêu quái ở Xương Giang; Chuyện tướng Dạ Xoa (Truyền kỳ mạn lục – Nguyễn Dữ); Khách chôn của (Nam thiên trân dị tập – Khuyết danh); Biết chuyện kiếp trước (Thoái thực ký văn – Trương Quốc Dụng); Kim quy hiến kế giết yêu tinh (Tân đính Lĩnh Nam chích quái) .

Thời trung đại, thể loại này để lại nhiều tác phẩm nổi tiếng: Thánh Tông di cảo; Công Dư tiệp ký; Truyền kỳ tân phả; Tân truyền kỳ lục (Phạm Quý Thích, thế kỷ XIX); Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Lĩnh Nam chích quái.

Sang thế kỷ 20, khi Việt Nam chính thức hoàn thiện và sử dụng chữ Quốc ngữ, các tác phẩm văn học về ma qủy và các đề tài siêu nhiên xuất hiện ngày một nhiều hơn, như những tác phẩm: Vàng và Máu, Bên đường Thiên Lôi (Thế Lữ)[15], Ai hát giữa rừng khuya (Tchya)[16],...

Ngày nay, với tốc độ phát triển của công nghê in ấn và sự bùng nổ Internet ở Việt Nam, các truyện ma, kinh dị được các tác giả Việt Nam trong và ngoài nước sáng tác ngày một nhiều hơn, được đăng tải và bày bán ở nhiều nơi. Có một số tác giả khá thành công với những truyện, tiểu thuyết thể loại này như Người Khăn Trắng (Huỳnh Thượng Đẳng),[17] Nguyễn Ngọc Ngạn,....

Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Anh[sửa | sửa mã nguồn]

Trong series truyện Harry Potter, ma xuất hiện nhiều, nhưng đặc biệt ở chỗ ma cũng là một nhân vật bình thường như bao người khác và không giống như tính chất của ma làm người ta sợ. Thực chất ma sống trong lâu đài chung với các học sinh và giáo viên.

Điện ảnh[sửa | sửa mã nguồn]

Đa số các phim kinh dị đều dùng các yếu tố ma quái. Phim truyện về ma thường có những cảnh huyền bí, hư cấu, và sự xuất hiện của ma thường kèm theo chết chóc. Tuy ma làm đa số phải sợ nhưng con người lại thích những nỗi sợ như thế. Càng ngày, những bộ phim kinh dị càng được sản xuất nhiều để đáp ứng sự thích thú được cảm giác run sợ vì ma. Những bộ phim này có thể có cốt truyện ma ăn thịt người, ma hào hiệp, ma "có tình người" chuyên giúp đỡ người khác, ma hại người. Cũng có những bộ phim nói về ma nhưng theo thể loại hài.

Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

Tại Việt Nam, thể loại ma trước đây ít được khai thác do chưa phải là đề tài khuyến khích thì nay các bộ phim với nội dung đề tài ma được khai thác nhiều. Điển hình như:

  • Bộ phim Nụ hôn thần chết, Giải cứu thần chết
  • Bộ phim Mười
  • Bộ phim Phim Ngôi nhà bí ẩn - Suối Oan Hồn
  • Bộ phim Oan hồn (phim 2004)
  • Bộ phim Bệnh viện ma

Mỹ[sửa | sửa mã nguồn]

Tại Mĩ, bộ phim The Ring (Vòng tròn định mệnh), sản xuất năm 2002, được xếp thứ 20 trong top 100 khoảnh khắc kinh dị nhất mọi thời đại của kênh truyền hình cáp Bravo. Sau khi công chiếu vào ngày 18, tháng 10 năm 2002, bộ phim xếp thứ nhất tại Mĩ với doanh thu 15 triệu đô la. Tổng doanh thu bộ phim đạt $249.348.933, là một trong những phim kinh dị thành công nhất mọi thời đại. Các nước khai thác yếu tố tâm lý sợ ma của con người mà cho ra đời khá nhiều bộ phim thu hút khán giả. Đặc biệt có nhiều bộ phim mang lại nhiều giải thưởng cao.

Zombie[sửa | sửa mã nguồn]

Khác với khái niệm về ma thì trong bộ phim kinh dị của Mỹ "zombie" là một loại xác sống chuyên đi ăn thịt người sau khi bị ăn thịt thì chính họ lại trở thành một xác sống khác và được gọi chung là ZOMBIE. Lý do vì sao có ZOMBIE là họ bị một loại virus gây nên ăn thẳng vào cơ thể nhưng không chết hoàn toàn mà vẫn tồn tại theo hướng khác bản năng và không còn tính người.

Tại các nước[sửa | sửa mã nguồn]

Một ngôi nhà trừ ma tại Thái Lan

Tại Campuchia, hầu như các phim kinh dị về ma luôn luôn đông khách và nền điện ảnh nước này năm nào cũng cho ra đời những bộ phim ma mà đề tài về ma cũng rất đa dạng. Hầu như rạp chiếu phim nào tại đất nước này cũng trình chiếu phim ma.

Tại Trung Quốc, bộ phim Thiến nữ u hồn là bộ phim nổi tiếng trong dòng phim ma tại nước này. Phim ma Trung Quốc thường đi theo lối mòn là mang yếu tố thần thoại, cốt truyện mang nội dung gần giống với Liêu trai chí dị. Bộ phim Thiến nữ u hồn đã mang lại nhiều giải thưởng cao cho điện ảnh Trung Quốc.

Tại Thái Lan, các phim ma kinh dị và các phim ma hài hước được khai thác tối đa. Truyền hình có cả kênh chuyên đề ma là chuyện kể các nhân chứng gặp được ma.

Tại Hàn Quốc, thể loại phim ma kết hợp giữa hư và thực hay sử dụng kỹ xảo điện ảnh cho ra đời các phim truyện ma có nội dung rõ ràng và giáo dục con người nhiều hơn là kinh dị câu khách.

Truyện tranh[sửa | sửa mã nguồn]

Ở Hồng Kông: Âm dương lộ

Hội họa[sửa | sửa mã nguồn]

Một số bức ảnh ma[sửa | sửa mã nguồn]

Các bức ảnh do những người chụp ảnh rửa ảnh nhìn thấy đã công bố trên các mạng truyền thông và cho tới giờ vẫn chưa tìm ra lời giải đáp dù những ảnh này không hề dùng kỹ thuật phần mềm hay bất cứ thủ thuật nào khác. Tuy nhiên, một số hình ảnh này nhiều khi do hiệu ứng ánh sáng, tốc độ chụp nhanh và bị lệch, hình ảnh cho ra sẽ khác.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “Nghĩa từ "ma". 
  2. ^ a ă "ma", vi.wikitionary”. 
  3. ^ “Cúng cơm cho hương linh sau ngày chung thất?”. 01/12/2008 10:38 (GMT+7).  Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: |date= (trợ giúp)
  4. ^ “Nghi Thức Cúng Hương Linh”. Thứ tư, 13 Tháng 10 2010 11:43.  Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: |date= (trợ giúp)
  5. ^ Thành phố không người
  6. ^ theo Cơ sớ văn hóa Việt Nam - Trần Ngọc Thêm - Nhà xuất bản Giáo dục năm 2003 - Trần Ngọc Thêm - trang 137: Tín ngưỡng sùng bái con người
  7. ^ “gjenganger: Tiếng Na Uy”. 
  8. ^ “strigoi”. 
  9. ^ Vampires, Burial, and Death-Folklore and Reality by Paul Barber (1988) Vali-Ballou Press, Birmingham, NY. trang 26.
  10. ^ Bóng ma xuất hiện khi có sóng hạ âm
  11. ^ “Góc nhìn về ma trong Phật Giáo”. 
  12. ^ “Casper The friendly ghost”. 
  13. ^ Brenner, Robin E. (2007-06-30). Understanding Manga and Anime. Greenwood Publishing Group. ISBN 9780313094484.
  14. ^ “Horror manga”. 
  15. ^ Phạm Đình Ân (2006), Thế Lữ - về tác gia và tác phẩm, Nhà xuất bản Giáo dục, trang 18-19
  16. ^ Theo Từ điển Văn học (bộ mới. Nhà xuất bản Thế giới, 2004, tr.1617), các tác phẩm của tác giả Tchya
  17. ^ “Những bí mật về "ông trùm" viết truyện kinh dị số một VN”. 

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]