Mikhail Illarionovich Kutuzov

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Mikhail Illarionovich Kutuzov
Kutuzov by Volkov.jpg
Chân dung Nguyên soái Mikhail Illarionovich Kutuzov.
Tiểu sử
Sinh


Sankt-Peterburg, Nga
Mất


Bolesławiec, Ba Lan
Binh nghiệp
Phục vụ Cờ của Nga Đế quốc Nga
Thuộc Quân đội Đế quốc Nga
Năm tại ngũ 1759-1813
Cấp bậc Nguyên soái
Chỉ huy Chỉ huy liên quân Nga-Áo trong trận Trận Austerlitz
Tổng chỉ huy quân đội Nga (1812-1813)
Tham chiến

Chiến tranh Nga-Thổ Nhĩ Kỳ (1768-1774)
Chiến tranh Nga-Thổ Nhĩ Kỳ (1787-1792)
Chiến tranh Nga-Thổ Nhĩ Kỳ (1806-1812)
Chiến tranh Napoléon

Khen thưởng Công tước của Smolensk
Huân chương thánh Geogri hạng nhất

Mikhail Illarionovich Golenishchev-Kutuzov, được ghi là Mikhain Illariônôvích Cutudốp trong các tài liệu tiếng Việt (tiếng Nga: князь Михаи́л Илларио́нович Голени́щев-Куту́зов; 16 tháng 9 năm 174528 tháng 4 năm 1813) là một vị Nguyên soái trong lịch sử Nga. Tên tuổi của ông gắn liền với giai đoạn hùng mạnh của Đế quốc Nga vào cuối thế kỷ 18 - đầu thế kỷ 19. Bằng khả năng về quân sự và ngoại giao của mình, Kutuzov đã phục vụ hết mình cho ba Nga hoàng nhà Romanov: Ekaterina II (1762 - 1797), Pavel I (1797 - 1801) và Aleksandr I (1801 - 1825). Với những đóng góp không nhỏ trong lịch sử quân sự nước Nga, ông được xem là một trong những vị Nguyên soái kiệt xuất dưới thời Ekaterina II.[1] Ông đã tham gia trấn áp cuộc khởi nghĩa của Liên minh Bar của Ba Lan, cùng với 3 cuộc Chiến tranh Nga-Thổ Nhĩ Kỳ (ông từng bị mất một mắt) và Chiến tranh Napoléon, chỉ huy Quân đội Nga trong 2 trận đánh lớn: trận Austerlitztrận Borodino.[2]

Nhưng, tên tuổi ông trở nên nổi tiếng hơn cả vì công lao to lớn trong cuộc Chiến tranh Pháp-Nga năm 1812. Khi đó, ông đã thay Barca de Tolly lãnh đạo quân dân Nga nhử quân Pháp tiến sâu vào nước Nga rồi tổ chức phản công đánh bại cuộc xâm lược của Napoléon, tạo nên bước ngoặt của Chiến tranh Napoléon.[3] Với chiến thắng này, ông được phong làm Vương công xứ Smolensk.[2] Để kỷ niệm chiến thắng này, người Nga đã xây dựng bia tưởng niệm ông vào năm 1973 tại Matxcơva. Tên ông còn được đặt cho một loại huân chương của Liên Xô (cũ) trong cuộc chiến tranh Xô-Đức (1941-1945). Kutuzov cũng như thắng lợi của ông trước cuộc tấn công của người Pháp đã khiến cho giới sử học Liên Xô luôn đề cao ông[3].

Thuở thiếu thời[sửa | sửa mã nguồn]

Mikhail Illarionovich Kutuzov sinh ngày 16 tháng 9 năm 1745 trong một gia đình quý tộc lâu đời, thuộc dòng dõi một thân binh nổi tiếng của Aleksandr Yaroslavich Nevsky - một anh hùng trong lịch sử Nga[4]. Dòng họ Kutuzov có thể nói là một trong những dòng họ đại quý tộc có thế lực trong xã hội Nga thời đó. Cha của Mikhail là thiếu tướng Illarion Matveevich Kutuzov, một sĩ quan công binh nổi tiếng phục vụ trong quân đội Nga suốt 30 năm, từng tham gia các cuộc chiến tranh chống đế quốc Osman và từng phục vụ cho Pyotr Đại đế. Illarion Matveevich đã từng đảm trách việc xây dựng nhiều thành trì và kênh đào nổi tiếng, và ông đã được nữ hoàng Ekaterina II tặng một hộp thuốc là bằng vàng nạm kim cương để tưởng thưởng cho công lao xây dựng kênh đào Ekaterina (nay là kênh Gribôieđốp ở Sankt-Peterburg).[5] Mẹ của Mikhail cũng là một phụ nữ thuộc dòng họ quyền quý Beklemishevyi. Bản thân Mikhail cũng từng giao du với Hoàng tộc Romanov của Nga ngay từ hồi còn rất trẻ.[6]

Mikhail Illarionovich là con cả trong số bốn người con của Illarion Matveevich. Anh có một người em trai tên Xêmiôn và hai người em gái Anna và Đaria. Mikhail là mồ côi mẹ lúc mới 6 tuổi, khi bà đang sinh người con thứ năm. Sau khi người mẹ qua đời, cha ông không lấy vợ khác mà ở vậy nuôi con. Bản thân Illarion Matveevich là một người cha tốt. Ông chăm lo giáo dục kiến thức và truyền đạt sự ham học hỏi, yêu lao động cho các con của mình. Illarion đặc biệt quan tâm đến cậu con trai cả Mikhail và bản thân Mikhai đã không phụ lòng cha mình. Ngay từ nhỏ Mikhail đã tỏ ra là một cậu bé thông minh, lanh lợi và ham hiểu biết. Thành tích học tập của Mikhail luôn làm vui lòng cha và trở thành niềm tự hào của các gia sư.[5]

Illarion Matveevich luôn muốn cậu bé Mikhail nối nghiệp nhà binh của mình. Ông hay kể nhiều câu chuyện về những chiến thắng của quân đội Nga trong quá khứ. Năm 1758, Illarion được điều đi công cán tại Riga, một thành phố nằm cách chiến trường không xa và ông đã cho Mikhail cùng đi theo. Ở đây, Mikhail tích lũy thêm nhiều kiến thức toán học, và cậu nói tiếng Đức thông thạo hơn vì hầu như mọi người dân ở Riga đều dùng tiếng Đức. Đến năm sau, khi trở về Sankt-Peterburg, Illarion cho con trai vào học tại ngôi trường mà ông đã từng học trước đây. Đó là trường đào tạo sĩ quan công binh và pháo binh mà Pyotr Đại đế lập ra dành cho con em quý tộc đang tại ngũ. Ngôi trường này là nơi tập hợp tinh hoa của giới trí thức Nga lúc đó. Vì vậy Mikhail đã được tiếp xúc với nhiều giáo viên tài năng: hiệu phó Mikhain Ivanôvích Moócđơvinốp - người được đánh giá là có học thức cao nhất quân đội Nga lúc đó; thiếu tướng người gốc châu Phi Abram Petrovich Gannibal - giáo viên được các học trò yêu mến vì sự thông minh, tận tâm và cá tính của mình. Mikhail cũng hay lui tới nhà của người chú họ Ivan Lôghinôvích Cutudốp - hiệu trưởng trường hải quân duy nhất của Nga, đồng thời là một dịch giả nổi tiếng và là một học giả uyên bác. Người chú này cũng rất yêu quý Mikhail và sẵn lòng chỉ bảo cho cậu khi cần.[7]

Với tư chất thông minh hiếu học, cộng với sự chuẩn bị chu đáo của gia đình, Mikhail nhanh chóng trở thành một học sinh nổi bật trong trường công binh. Cậu nắm vững các kiến thức về quân giới và pháo binh, đặc biệt cậu yêu thích và rất giỏi ngành công binh. Đồng thời Mikhain cũng nói thông thạo tiếng Pháp, Đức, La Tinh và học thêm các tiếng Thổ, Anh, Thụy Điển, Ba Lan. Cậu còn thể hiện niềm yêu thích trong các môn Toán, Sử, Triết và Văn. Vì vậy cậu được tuyển vào một lớp đặc biệt dành cho những học sinh ưu tú, nơi đó học sinh được học thêm các kiến thức quân sự và lịch sử quân sự, ngoại giao châu Âu. Đánh giá cao khả năng của cậu, tháng 12 năm 1759 hiệu trưởng Suvalốp đã bổ nhiệm Mikhain Illariônôvích Cutudốp làm trợ giảng môn số học và hình học, lúc cậu mới 14 tuổi.[8]

Mikhain cũng là một thiếu niên vui vẻ, hơi lãnh đạm và cũng là một học sinh hay nghịch ngầm: cậu thường làm điệu bộ nhái theo các động tác "đặc trưng" của thầy cô và bạn bè trong trường. Cậu không chỉ được các thầy cô đánh giá cao về học lực, tính cần mẫn mà còn được bạn bè yêu quý vì sự vui vẻ, thân thiện của mình.[8]

Tham gia quân đội[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1761, Mikhain Illariônôvích Cutudốp tốt nghiệp trường sĩ quan công binh với quân hàm chuẩn úy. Nhờ vốn ngoại ngữ cũng như sự thông minh và lịch thiệp, tháng 3 năm 1762 Cutudốp được bổ nhiệm làm sĩ quan phụ tá cho thống đốc Rêven, Đại nguyên soái Hônxtein - Bécxki. Trong thời gian này Cutudốp đã có dịp tiếp xúc với nhiều nhân vật quan trọng cũng như những chính khách ngoại quốc. Tuy nhiên do Hônxtein - Bécxki là một cận thần của Nga hoàng Piốt III, nên khi Piốt III bị vợ là Êkatêrina II hạ bệ và giết hại vào tháng 7 năm 1762 thì ông này cũng bị cách chức. Còn Cutudốp thì được điều vào quân ngũ theo nguyện vọng của mình.[9] Anh giữ chức chỉ huy đại đội trong trung đoàn bộ binh ở Astơrakhan do đại tá Alếchxăngđrơ Vaxiliêvích Xuvôrốp chỉ huy.[10]

Ở đây, Cutudốp được mục kích cảnh sinh hoạt và huấn luyện quân đội mới: tất thảy mọi người đều phải luyện tập rất căng thẳng và nặng nề theo nguyên tắc của Xuvôrốp: "luyện tập nặng, chiến đấu nhẹ", tuy nhiên binh sĩ lại được ăn no, mặc ấm, không hề bị đánh đập hay lăng mạ. Bản thân đại tá Xuvôrốp là một sĩ quan chỉ huy luôn gần gũi và hiểu binh sĩ, tôn trọng sáng kiến của binh sĩ. Sau mỗi buổi tập luyện Xuvôrốp thường cùng ngồi trò chuyện, đùa vui, tán gẫu và lắng nghe những tâm sự của binh sĩ của mình. Ông cũng lập ra một lớp học cho con em binh lính, kiêm luôn nhiệm vụ giáo viên và nhiệm vụ biên soạn sách giáo khoa cho các học trò. Tận mắt chứng kiến những cảnh tượng đó, Cutudốp đã nhận thấy rằng chế độ huấn luyện của Xuvôrốp sẽ đào tạo ra những người lính vô địch có thể đánh bại bất cứ đối phương nào. Anh luôn xem Xuvôrốp là người thầy của mình và suốt đời trân trọng những lời dạy bảo của ông.[10]

Xuvôrốp cũng sớm nhận ra và nâng đỡ tài năng của Cutudốp. Ông kể cho Cutudốp nghe về con đường tiến thân của mình, giảng cho Cutudốp rằng sức mạnh của quân đội là ở binh lính, vì vậy cần phải làm cho người lính hiểu rõ về chiến tranh và sẵn sàng chiến đấu ngay trong thời bình. Dưới sự chỉ dẫn của Xuvôrốp, Cutudốp đã học được cách lãnh đạo hiệu quả quân đội trên chiến trường, học được sự cần thiết về tính đơn giản, trực tiếp và chuẩn xác của mệnh lệnh trong tác chiến. Anh cũng học được một điều vô cùng quan trọng từ thầy của mình: trách nhiệm không thể thiếu của các sĩ quan lãnh đạo là phải quan tâm, chăm lo cho sức khỏe và đời sống của binh sĩ, phải gần gũi với các thuộc cấp và phải xông pha ở tuyến đầu trận đánh để làm gương cho các binh sĩ noi theo. Tất cả những điều đó đã giúp đỡ rất nhiều cho con đường binh nghiệp của Cutudốp sau này.[10][11]

Năm 1764, Cutudốp được điều sang Ba Lan và tham gia chiến đấu. Gần một năm sau anh trở về Nga và làm việc ở Thượng viện, dưới quyền của chưởng lý Công tước Viademxki, sau đó tham gia ban thư ký của Ủy ban soạn thảo dự luật mới. Tháng 12 năm 1768, nữ hoàng Êkatêrina II giải tán ủy ban và Cutudốp trở lại quân ngũ, được điều sang Ba Lan lần thứ hai để tham gia đàn áp cuộc khởi nghĩa của Liên minh Bar. Trong thời gian này anh chỉ mới làm quen với chiến trường và chưa có ấn tượng gì sâu sắc về cuộc đời binh nghiệp. Cutudốp tự nhận: "Chúng tôi sống rất vui, đánh nhau với người Ba Lan, nhưng tôi chưa hiểu về chiến tranh."[10] Ở Ba Lan, Cutudốp đã lập được một số công lao trên chiến trường và bước đầu chứng tỏ được năng lực quân sự của mình.[12]

Chiến tranh Nga-Thổ (1768-1774)[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1770, Cutudốp được điều sang quân đoàn Nga do một nguyên soái có tên tuổi là Piốt Alếchxăngđrôvích Rumianxép chỉ huy đang chiến đấu tại các xứ Mônđavia và Walakhia. Rumianxép nhận nhiệm vụ chống lại các lực lượng mạnh nhất của quân Thổ Ottoman và của Hãn quốc Crưm. Quân Nga luôn phải chiến đấu trên một chiến trường hoang vu, hẻo lánh, đường sá và dân cư thưa thớt, còn đối phương thì áp đảo về số lượng. Nhưng hoàn cảnh khó khăn đó đã giúp Cutudốp bộc lộ tài năng của mình cũng như học hỏi được nhiều kinh nghiệm mới.[13]

Nguyên soái Rumianxép thực hành một lối đánh mới: Rumianxép chỉ trực tiếp nắm 2 vạn quân, phần còn lại được chia nhỏ thành các đơn vị 4-8 nghìn quân, có nhiệm vụ độc lập với nhau và phối hợp với nhau cùng đánh Ottoman từ nhiều hướng. Cutudốp tham gia chiến đấu với vai trò sĩ quan cận vệ trong đội quân của tướng Benđơ, đơn vị luôn nhận nhiệm vụ tác chiến ở vùng trung tâm. Anh có nhiệm vụ trinh sát, phân tích sự chuyển quân của phe mình và đối phương, tham gia thảo kế hoạch hành động của quân đoàn và cùng các các lực lượng dự bị tác chiến ở những nơi nguy hiểm. Anh được mục kích tài chỉ huy cũng như những chiến công vinh quang của thống soái Rumianxép, học hỏi được nhiều kinh nghiệm quý báu về nghệ thuật quân sự. Về phía mình, Cutudốp luôn tỏ ra dũng cảm, lập nhiều kỳ công xuất sắc và thể hiện tài năng của mình trên nhiều lĩnh vực. Mùa thu năm 1771, Cutudốp tham gia trận đánh ở Pôpéstư, nơi quân Nga đánh tan 3 vạn quân Thổ. Anh được khen thưởng về lòng dũng cảm và được thăng lên thượng tá.[13]

Tuy nhiên, một người bạn của Cutudốp đã mách lẻo với thống soái Rumianxép về việc anh nhái lại các động tác của Rumianxép nhằm mua vui cho các bạn. Vốn là một người dễ tự ái, Rumianxép đã nổi trận lôi đình; và chính lòng dũng cảm cùng với những chiến công đã cứu Cutudốp thoát khỏi cơn thịnh nộ của vị Thống soái. Anh chỉ bị thuyên chuyển sang Tập đoàn quân số 2 của Hoàng thân Vasili Dolgorukov-Krymsky đang tác chiến ở Crưm; đồng thời anh cũng không nhận được bất kỳ huân huy chương nào - dù đã lập rất nhiều công lao trên chiến địa. Mặc dù sự nghiệp của Cutudốp không bị ảnh hưởng quá nghiêm trọng, cú sốc này đã biến anh thành một người kín đáo, đa nghi dù anh vẫn giữ vẻ ngoài vui vẻ và giao thiệp rộng.[13]

Ở Crưm, Cutudốp tiếp tục đảm nhận vai trò của một sĩ quan chỉ huy luôn tác chiến ở những nơi nguy hiểm trên trận địa. Quá trình tác chiến ở Crưm đã khiến Cutudốp tiếp nhận được một kinh nghiệm quý báu: kỹ năng sử dụng các đơn vị kỵ binh Cozak thiện chiến. Ngày 22 tháng 7 năm 1774, trong trận công kích pháo đài Alushta, nhằm khôi phục lại sức mạnh tiến công đang bị suy giảm của quân Nga sau những đợt công kích không thành, Cutudốp đã cầm cờ xông thẳng tới trước trận tuyến để làm gương cho binh sĩ. Tuy nhiên trong khi xung phong, một viên đạn đã găm trúng vào điểm giữa mắt phải và thái dương của Cutudốp. Tuy vết thương không nguy hiểm đến tính mạng nhưng việc điều trị rất phức tạp và anh phải ở lại kinh đô Xanh Pêtécbua một năm rưỡi để điều trị.[13]

Trong thời gian này, tại một buổi tiếp tân ở nhà người chú Ivan Lôghinôvích, Cutudốp làm quen với em gái của thím mình, nàng Êkatêrina Ilítnhítna Bibicốp xinh đẹp, thông minh và đem lòng yêu thương. Êkatêrina cũng đáp lại tình yêu của Cutudốp và gia tộc Bibicốp cũng không phản đối, vì vậy năm 1775 hai người kết hôn với nhau. Cũng trong thời gian đó Cutudốp nhận huân chương đầu tiên - huân chương Thánh Georgy hạng 4 - và anh được nghỉ phép một năm để ra nước ngoài chữa bệnh[13] - nguyên do là tình trạng đau nhức ở vết thương không giảm bớt và Cutudốp quyết định anh cần nhận được sự điều trị tốt hơn ở các nước Tây Âu.

Cutudốp nhân dịp đó đi thăm thú nhiều đất nước ở châu Âu. Vào năm 1774, ông đến thăm kinh thành Berlin của Vương quốc Phổ, tại đó các quan ngự y xét nghiệm anh và nhà vua Friedrich II Đại Đế - người đã đưa nước Phổ trở nên hùng cường qua cuộc Chiến tranh Bảy năm và cuộc Chia cắt Ba Lan vừa qua - đã tiếp kiến anh với thái độ rất thiện cảm và trân trọng. Sự chú trọng đặc biệt của nhà vua vào việc dựng xây lực lượng Quân đội Phổ đã lôi cuốn Kutuzov, và hai người đã từng dành nhiều thời gian bàn luận với nhau về chiến thuật, quân khí và quân phục. Từ Berlin, Kutuzov lại đến Leyden (Holland), là một trung tâm lớn của học vấn và khoa học. Anh bỏ ra vài tuần để nghỉ ngơi tại đây và được các bác sĩ điều trị mắt. Sau đó, anh vượt qua eo biển Manche và đến nước Anh. Khi đó, cả kinh đô Luân Đôn đều có đầy những lời bàn về cuộc Chiến tranh Cách mạng Mỹ do Tướng George Washington lãnh đạo chống lại sự đô hộ của thực dân Anh. Trong suốt thời gian sinh sống tại đó, Cutudốp đã có cơ hội tham khảo các chiến dịch quân sự trong cuộc kháng chiến này và rút ra được một kết luận: nếu muốn chiến thắng một cuộc chiến thì không nhất thiết phải chiến thắng tất cả các trận đánh trong cuộc chiến đó. Cuộc Cách mạng Mỹ đã kết thúc thắng lợi vào năm 1783, do, bất chấp những thắng lợi của quân Anh, họ không thể nào buộc quân Mỹ phải khuất phục. Trở lại châu Âu lục địa, Kutuzov hành trình về Viên ở phương Nam (1775). Tại đây, anh gặp gỡ những tướng lĩnh hàng đầu của quân đội Áo, trong đó có Bá tước Ernst Gideon von Laudon - người đã tham gia chỉ huy liên quân Nga - Áo đánh bại Friedrich Đại đế trong trận Kunersdorf vào ngày 12 tháng 8 năm 1759. Cuối cùng, sau một chuyến viếng thăm ngắn ở Ý, Kutuzov về nước vào năm 1776.[13][14][15]

Gặp lại và cùng chiến đấu với thầy cũ (1777-1791)[sửa | sửa mã nguồn]

Chân dung M. I. Kutuzov năm 1777

Trở về Nga năm 1777, Cutudốp được phong đại tá và bổ nhiệm làm chỉ huy một trung đoàn ở Crưm dưới quyền chỉ huy của thầy cũ của mình: Alếchxăngđrơ Xuvôrốp - được xem là vị Nguyên soái vĩ đại nhất của Đại đế Ekaterina II.[16][17] Mặc dù Hãn quốc Crưm đã tách khỏi đế quốc Thổ Ottoman nhưng người Thổ vẫn tìm mọi cách gây dựng lại ảnh hưởng ở nơi đây. Xuvôrốp buộc phải khéo léo kết hợp các biện pháp ngoại giao và quân sự để giữ vững ưu thế của Nga. Và những nhiệm vụ đòi hỏi trí thông minh và sự tinh tế ông đều giao cho người học trò xuất sắc Cutudốp. Về phía mình, Cutudốp cũng học thêm được nhiều kiến thức quân sự, trong đó quan trọng nhất là học thuyết nổi tiếng "khoa học chiến thắng" của Xuvôrốp. Học thuyết "khoa học chiến thắng", phương pháp huấn luyện mới cùng với thái độ tin tưởng, tôn trọng binh sĩ của Xuvôrốp sẽ giúp ích rất nhiều cho Cutudốp sau này.[17]

Năm 1782, Cutudốp được phong hàm chuẩn tướng. Sau khi hết hạn phục vụ ở Crưm, năm 1784 ông được phong quân hàm thiếu tướng theo đề nghị của Xuvôrốp và được giao nhiệm vụ chỉ huy một trong các quân đoàn bộ binh cơ động đầu tiên, cũng được thành lập theo sáng kiến của Xuvôrốp[17]. Năm 1785, ông giữ chức trung đoàn trưởng trung đoàn kị binh Bugshi do ông thành lập. Tuy nhiên niềm vui của Cutudốp không tròn vẹn vì cha ông, Illariôn Mátvâyêvích từ trần trước khi biết tin con mình được phong tướng[17]. Sau đó, năm 1787 Cutudốp trở thành thống đốc tại Crưm.

Chiến tranh Nga-Thổ (1787-1791) và trận pháo đài Ixmain[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1787, Chiến tranh Nga-Thổ Nhĩ Kỳ lại bùng nổ, ông tham gia nhiều trận đánh và lập nhiều chiến công. Lực lượng của Cutudốp tham gia các trận chiến chống quân Thổ dọc theo khu vực biên giới Nga ở sông Bug Nam. Mùa hè năm 1788, ông chỉ huy kị binh tham gia chiến đấu gần pháo đài Ôtracốp và bị thương lần thứ hai: viên đạn xuyên gần đúng vào vết thương cũ. Cutudốp may mắn thoát chết nhưng chính việc này đã khiến thị lực của mắt phải ông suy kém đi và các cơn đau đầu trở nên trầm trọng hơn.[17][18] Sau đó, ông còn tham gia các trận đánh ở BenđơAcơman.

Năm 1790, quân Nga quyết định mở một đợt tấn công quyết định nhằm buộc người Thổ Nhĩ Kỳ chấm dứt chiến tranh và ký hòa ước có lợi cho đế quốc Nga. Mục tiêu đó chính là pháo đài quan trọng Ixmain vì chiếm được nơi này là kiểm soát được sông Danube. Xuvôrốp được giao nhiệm vụ tấn công pháo đài và ông giao cho Cutudốp chỉ huy đội quân thứ 6 ở cánh trái. Ngày 11 tháng 12 năm 1790, cuộc tấn công bắt đầu. Trong trận đánh Cutudốp luôn luôn vượt lên trước để nêu gương cho binh sĩ, ông được Xuvôrốp đánh giá rất cao về lòng dũng cảm và tinh thần chiến đấu. Tuy nhiên quân Nga vấp phải hỏa lực mạnh từ pháo đài và chịu tổn thất lớn. Cutudốp xin Xuvôrốp yếm trợ, nhưng ông nhận được câu trả lời kỳ quặc: "Báo cáo về việc chiếm thành Ixmain và việc cử Cutudốp làm chỉ huy trưởng pháo đài đã được gửi về Xanh Pêtécbua". Cutudốp liền huy động các lực lượng bộ binh cơ động, ồ ạt xông lên chọc thủng phòng tuyến quân Thổ mở đường vào pháo đài. Quân Thổ kháng cự quyết liệt nhưng cuối cùng toàn bộ lực lượng đồn trú đều tử trận trước sức tấn công của quân Nga, và thành Ixmain thất thủ. Về sau khi gặp lại Cutudốp trong pháo đài, Xuvôrốp đã nói rằng ông và Cutudốp luôn hiểu nhau, nếu không hạ được Ixmain thì cả hai đã chết dưới chân thành.[17] Xuvôrốp cũng đánh giá rất lớn công lao của Cutudốp tại Ixmain, báo cáo của ông gửi về Pêtécbua có đoạn:

Cutudốp chiến đấu tại cánh trái nhưng là cánh tay phải của tôi.

—Alếchxăngđrơ Vaxiliêvích Xuvôrốp, [17]

Quân đội Nga cũng chịu tổn thất lớn với hàng nghìn người chết và bị thương, trong đó một phần đáng kể là các sĩ quan vì họ luôn đi trước nêu gương cho binh sĩ. Trong thư gửi cho vợ ngày 12 tháng 12 năm 1790, Cutudốp miêu tả:

Suốt đời tôi sẽ không quên được ngày hôm qua. Cảnh tượng làm tôi dựng tóc gáy !... Nhưng chiều đến, tôi trở về nhà mà như sa vào một sa mạc...; mọi người trong trại mà tôi hỏi đến đều đã chết hoặc đang hấp hối. Tim tôi ứa máu và nước mắt tuôn trào... Tôi không thể tập hợp được binh đoàn vì không còn sĩ quan nào sống sót !

—Mikhain Illariônnôvích Cutudốp, [17]

Sau chiến thắng này, Cutudốp được phong quân hàm trung tướng và giữ nhiệm phụ phòng thủ pháo đài Ixmain. Ông cũng chỉ huy các quân đoàn đóng giữa sông Đơniét và sông Prut.[17] Đến ngày 15 tháng 6 năm 1791, ông mở cuộc đột kích bất ngờ đánh tan 2 vạn quân Thổ tai Baladắc.

Cutudốp - nhà ngoại giao[sửa | sửa mã nguồn]

Đại sứ đặc mệnh toàn quyền tại Thổ Nhĩ Kỳ[sửa | sửa mã nguồn]

Nữ hoàng đã được nghe báo cáo về những thành tích của Cutudốp trong việc giải quyết các vụ xung đột biên giới khi ông còn phục vụ tại Crưm, tại biên giới Ba Lan, Thụy Điển. Bản thân Cutudốp đã tham gia đầy đủ hai cuộc chiến tranh chống Thổ, ông thông thạo tiếng Thổ và hiểu rõ về đất nước, văn hóa, lịch sử,… của quốc gia Thổ Ottoman. Là một chuyên gia quân sự, ông có thể dễ dàng nghiên cứu tại chỗ tình hình quân đội Thổ. Đồng thời, trong một buổi bàn luận về tình hình thời sự với Cutudốp, nữ hoàng Êkatêrina đã hoàn toàn bị thuyết phục bởi sự tinh tế và óc xét đoán sâu sắc của vị tướng. Và bà đã bổ nhiệm Cutudốp làm đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Nga tại Thổ Nhĩ Kỳ, đứng đầu đoàn ngoại giao Nga đang chuẩn bị lên đường sang Thổ vào năm 1793.[19]

Hòa ước Iaşi giữa đế quốc Nga và Thổ Nhĩ Kỳ đã được ký kết vào năm 1791, tuy nhiên hai bên vẫn chưa thiết lập lại quan hệ. Giành được những chiến thắng quan trọng nhưng cũng mệt mỏi sau nhiều năm chiến tranh liên miên, người Nga cần nhanh chóng nối lại quan hệ ngoại giao với đế quốc Ottoman và đảm bảo một nền hòa bình lâu dài ở phía Nam. Vì vậy đoàn ngoại giao của Cutudốp có nhiệm vụ phải làm cho triều đình Ottoman tin rằng người Nga muốn duy trì hòa bình và hợp tác với Thổ. Đồng thời, vẫn còn lo sợ nguy cơ người Thổ sẽ lại gây chiến tranh để phục thù, triều đình của Êkatêrina cảm thấy cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng nội tình đế quốc Thổ. Vì vậy, trước khi lên đường, Cutudốp còn nhận một mật chỉ về việc tìm hiểu những thông tin cần thiết về nội tình của đế quốc Thổ. Ông có nhiệm vụ nghiên cứu tình trạng lục quân và hải quân Thổ Nhĩ Kỳ, thường xuyên báo cáo các thông tin về cho Alếchxăngđrơ Xuvôrốp - lúc này đang chỉ huy các lực lượng bộ binh ở miền Nam Nga. Cutudốp cũng có nhiệm vụ bí mật giúp đỡ những tộc người Xlavơ ở Ban Căng đang bị đế quốc Thổ thống trị. Để tác động hiệu quả về mặt ngoại giao, sứ thần Nga còn phải duy trì quan hệ tốt với các sứ thần Áo, Phổ; phá hoại uy tín và vô hiệu hóa hoạt động của Đại sứ Anh Enxli; ngăn chặn liên minh Pháp-Thổ chống Nga.[19]

Những chỉ thị mà Êkatêrina II giao cho Cutudốp chỉ bao gồm những nét chung, điều này có nghĩa là bà để cho Cutudốp tự do hành động tùy theo sự biến đổi của tình hình thực tế.[19]

Ngày 15 tháng 3 năm 1793, đoàn sứ thần rời Xanh Pêtécbua. Đến tháng 5, lễ trao đổi sứ thần diễn ra ở Mônđavi. Đến ngày 26 tháng 9, đoàn sứ thần đến kinh đô Constantinopolis. Cutudốp nghỉ ngơi và làm quen với thành phố này một thời gian, sau đó ngày 29 tháng 10 năm 1793 ông đến thăm Đại Vizia và ngày 1 tháng 11 ông trình quốc thư cho sultan Selim III của đế quốc Ottoman. Từ đó ông bắt đầu thực thi nhiệm vụ ngoại giao của mình.[19]

Cutudốp nhanh chóng thiết lập được mối quan hệ tốt với những quan chức cao cấp trong triều đình Ottoman, ví dụ như Đại thần Ngoại giao Rêsít, Đại Vizia, Đô đốc Kiutruc Huxâyin và cả với Hoàng thái hậu Mihr-i shah, một người có ảnh hướng lớn đến sultan Selim III và đến triều đình Thổ. Trong những buổi tiếp tân sang trọng do Cutudốp tổ chức, những câu chuyện hóm hỉnh của ông đã làm say mê các triều thần Ottoman, họ không thể ngờ rằng con người lịch lãm và nói chuyện rất có duyên kia lại chính là viên tướng Nga có tên tuổi. Bên cạnh việc lập quan hệ với các quan chức Thổ Ottoman, Cutudốp cũng quan tâm và sẵn lòng giúp đỡ những người Nga và người Xlavơ sống tại đế quốc Ottoman. Ông chú tâm tìm cho tòa Đại sứ Nga ở Constantinopolis những cộng tác viên có năng lực và có kinh nghiệm. Sự giúp đỡ của họ được Cutudốp đánh giá rất cao, dù không ít lần ông đã phải đứng ra dàn xếp những xích mích xảy ra giữa các công tác viên này.[19]

Nhưng quan trọng nhất, đó là Cutudốp đã đánh giá chính xác nội tình của Đế quốc Ottoman, và điều này cũng thể hiện rõ nét tài năng ngoại giao của ông. Ông đã chứng minh với triều đình Nga rằng: đế quốc Thổ Ottman sẽ không có khả năng tham gia một cuộc chiến tranh chống Nga, dù chỉ với tư cách là một đồng minh. Tình trạng chia bè kết phái, mâu thuẫn giữa dân chúng với triều đình Ottoman, mâu thuẫn giữa người Thổ với các dân tộc bị áp bức,… đã làm cho tình hình của nhà nước Thổ Ottman xấu đi một cách nghiêm trọng. Những dự đoán của Cutudốp đã thành hiện thực: người Thổ không những không tấn công Nga mà năm 1799 còn liên minh với Nga và Anh để chống Pháp.[19]

Giải quyết vấn đề thuế quan và thương mãi giữa Nga và Ottoman[sửa | sửa mã nguồn]

Trên đường đến đế quốc Ottoman, Cutudốp phát hiện ra rằng triều đình Ottoman vi phạm Hòa ước Iaşi và tự ý thay đổi thuế quan, tăng giá hàng hóa Nga nhập vào Thổ. Nguyên do là Đại sứ Anh tại Thổ là Enxli không bằng lòng với những đặc quyền mà người Nga có ở Thổ Nhĩ Kỳ nên đã xúi triều đình Thổ làm như vậy. Tuy nhiên, Cutudốp nhận định rằng việc thay đổi thuế quan chỉ là liều thuốc thử lập trường của Nga; vì vậy nếu Nga lùi bước thì triều đình Ottoman sẽ tiếp tục "được nước làm tới". Thế là ông quyết định giữ lập trường cứng rắn, kiên quyết không nhượng bộ. Cutudốp còn lợi dụng những bất đồng trong triều đình Thổ về vấn đề thuế quan, và lợi dụng sự khác biệt giữa quyền lợi giữa các nước châu Âu tại Thổ: ông thuyết phục một nhóm quan chức Thổ do Đô đốc Hải quân đứng đầu chống lại những thay đổi về thuế quan, và ông thuyết phục các Đại sứ Áo, Phổ, Naples rằng nếu người Thổ thành công trong việc buộc Nga nhượng bộ, thì họ cũng có thể làm tương tự với các nước khác. Vì vậy tất cả đều đồng loạt lên tiếng phản đối và người Thổ phải chịu thua. Cutudốp không chỉ thắng Thổ mà còn thắng Anh trên lĩnh vực ngoại giao ở Thổ.[19]

Bên cạnh vấn đề thuế quan, người Thổ Ottoman dưới sự xúi dục của Anh và Pháp còn gây khó dễ cho việc buôn bán của các thương nhân Nga, ví dụ như họ cấm các tàu ra vào Địa Trung Hải chở hàng giúp cho thương nhân Nga. Lo sợ các tàu chiến Pháp, thương nhân Nga không dám tự mình ra Địa Trung Hải mà phải bán lúa mì ở Constantinopolis với giá rất thấp và chịu nhiều thua lỗ nặng nề. Cutudốp kiên quyết chống lại những hành động vi phạm của triều đình Thổ, ông cũng tiếp tục vận động sứ thần của các nước khác lên tiếng phản đối. Trước áp lực lớn của Nga và nhiều nước, người Thổ một lần nữa phải lùi bước.[19]

Gạt bỏ ảnh hưởng của Pháp ra khỏi Thổ[sửa | sửa mã nguồn]

Sau cách mạng 1789, các quốc gia phong kiến châu Âu thành lập liên minh chống Pháp. Để thoát khỏi tình trạng bị cô lập, người Pháp chủ trương lập một nhóm quốc gia làm đối trọng, trong đó có Thổ Ottoman. Ảnh hưởng của Pháp tại Thổ lúc đó rất lớn, tới mức bản thân Cutudốp nói rằng Thổ là "con quay gió" của Pháp. Bằng mối quan hệ thân thiết với Đô đốc Hải quân Kiutruc Huxâyin (một người nổi tiếng lợi dụng mâu thuẫn Nga - Pháp cho Thổ), ông đã tiếp cận được nhiều văn kiện ngoại giao của Đơcoócsơ (đại diện ngoại giao không chính thức của Pháp tại Thổ) gửi cho triều đình Ottoman, đặc biệt là những văn kiện đề nghị ký hiệp ước tương trợ Pháp - Thổ, trong đó có đề cập đến việc Pháp sẽ giúp Thổ Nhĩ Kỳ khôi phục lại lãnh thổ bị mất trong các cuộc chiến tranh với Nga. Tuy nhiên, Cutudốp hiểu rất rõ nội tình Thổ, ông biết chắc rằng đế quốc Thổ không thể nào tham chiến chống Nga trong thời gian này. Và ông đã gây áp lực buộc triều đình Ottoman trục xuất toàn bộ những người thừa nhận và ủng hộ nền Cộng hòa Pháp. Sau việc này, ảnh hưởng của Pháp tại Thổ Nhĩ Kỳ yếu đi hết sức rõ rệt.[19]

Sau khi hoàn thành các nhiệm vụ được giao phó, Cutudốp trở về Nga. Sứ mệnh của ông tại Thổ Nhĩ Kỳ được đánh giá là rất thành công. Ngày 15 tháng 3 năm 1794 Cutudốp rời Constantinoplis trong sự tiễn đưa lưu luyến của các quan đại thần Ottoman, các nhà ngoại giao nước ngoài và đông đảo người Nga.[19]

Các sứ mệnh ngoại giao ở Phổ và Thụy Điển[sửa | sửa mã nguồn]

Sau khi trở về Nga, trong một thời gian ngắn Cutudốp được cử làm hiệu trưởng kiêm giáo viên bộ môn Sử và Kiến thức quân sự của một trường đào tạo sĩ quan dành cho con em quý tộc. Ở đây, lần đầu tiên ông đưa môn chiến thuật vào chương trình giảng dạy. Tháng 3 năm 1795, Cutudốp trở thành Tư lệnh bộ binh ở Phần Lan, thay cho thầy Xuvôrốp vừa mới được điều sang trấn áp quân khởi nghĩa Ba Lan. Tại Phần Lan, Cutudốp cũng thực hiện một số nhiệm vụ ngoại giao: năm 1796 và 1800 ông tiếp đón vua Thụy Điển là Gustav IV Adolf tại biên giới và hộ tổng ông này tới kinh đô Xanh Pêtécbua.[20]

Chuyến công cán sang Phổ[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 12 năm 1797, Cutudốp trở thành Đại sứ đặc mệnh Toàn quyền của Nga hoàng Paven I tại Phổ, ông được giao nhiệm vụ sang kinh đô Béclin để trình thư cảm ơn của Paven I lên vua nước Phổ là Friedrich Wilhelm II. Nhưng đó chỉ là danh nghĩa, mục đích chính của chuyến đi là thuyết phục nước Phổ tham gia liên minh chống Cách mạng Pháp. Về vấn đề này, triều đình Phổ bị chia rẽ: vua Friedrich Wilhelm II tỏ ra có thiện cảm nhưng bá tước Gauđơvit - người đứng đầu Bộ ngoại giao - cùng nhiều chính khách khác thì lại quá sợ Pháp. Vì vậy các cuộc thương lượng trước đó đều không thành công và lần này triều đình Nga hy vọng ở Cutudốp. Ông cũng có nhiệm vụ nghiên cứu nội tình Phổ và báo cáo về Nga.[21]

Ngày 7 tháng 1 năm 1798, Cutudốp tới kinh thành Béclin và ông nhanh chóng bắt tay vào việc thương lượng. Ông nhiều lần tiếp xúc với vua Friedrich Wilhelm II, với đại thống chế Menlenđoócphơ và với tướng hành dinh Kecrixơ, cận thần của nhà vua nước Phổ. Đặc biệt Kecrixơ đã cố gắng tìm hiểu về khả năng thành lập liên minh chống Pháp do Nga lãnh đạo, Kecrixơ bày tỏ nỗi lo sợ về nền Cộng hòa Pháp và cho rằng chỉ có Nga mới có thể tập hợp được Áo và Phổ chống Pháp. Lúc này Cutudốp hiểu rõ: nước Phổ chần chừ vì họ sợ bị cô lập khi bị Pháp tấn công và cũng sợ liên quân Nga - Phổ bị Pháp đánh bại. Sau đó, khi gặp đại thống chế Menlenđoócphơ, Cutudốp đã phê phán sự thiếu nhất quán trong lập trường chống Pháp, vì vậy Menlenđoócphơ đã hứa sẽ hành động trong thời gian ngắn nhất.[21]

Thấy Cutudốp thành công như vậy, Bá tước Panin đề nghị triều đình Nga cho Cutudốp lưu lại Phổ thêm một thời gian để chuẩn bị dự thảo hiệp ước. Theo Panin, Cutudốp có lợi thế lớn là giỏi tiếng Đức, và một người lính già như ông dễ tiếp cận với các chính khách Phổ. Tuy nhiên, triều đình Nga đã triệu ông về kinh đô để chuẩn bị cho một sứ mệnh mới tại Phần Lan.[21]

Đàm phán biên giới Nga-Thụy Điển[sửa | sửa mã nguồn]

Lúc này mối quan hệ giữa Nga với Thụy Điển càng lúc càng căng thẳng, trong đó những vụ xung đột và tranh chấp biên giới giữa hai nước càng làm tình hình thêm nóng bỏng. Lúc này, Cutudốp với danh nghĩa là Tư lệnh bộ binh Nga ở Phần Lan nhận nhiệm vụ giải quyết rốt ráo vấn đề biên giới của hai nước. Ngày 15 tháng 8 năm 1798, Cutudốp nhận được thư mời của người đồng sự cùng cấp ở bên kia biên giới, Tư lệnh bộ binh Thụy Điển ở Phần Lan là M. Klingxporơ. Ngày 7 tháng 10 năm 1798, ông được trao toàn bộ quyền hành đàm phán với Thụy Điển. Nga hoàng Paven I chỉ định rõ: Cutudốp có quyền tự do quyết định về các vấn đề lãnh thổ, ngoại trừ vấn đề các đảo ở vịnh Phần Lan sẽ do Tể tướng Nga và Đại sứ Thụy Điển trực tiếp thương lượng ở kinh đô Pêtécbua.[21]

Về vấn đề tranh chấp biên giới, Cutudốp không chỉ đơn thuần dựa vào các tài liệu do Bộ ngoại giao Nga cung cấp, ông còn yêu cầu gửi các bản đồ chi tiết về biên giới và tự mình đi thị sát để nắm chắc tình hình. Cách làm việc cẩn thận như vậy đã giúp Cutudốp giải quyết nhiều vấn để ngoại giao một cách tròn vẹn.[21]

Những cuộc thương lượng giữa Cutudốp và Klingxporơ diễn ra từ tháng 1 đến tháng 4 năm 1799. Quá trình đàm phán diễn ra hết sức căng thẳng. Klingxporơ đòi phía Nga nhượng cho Thụy Điển phần lớn lãnh thổ tranh chấp. Về phía mình, Cutudốp tỏ ra mềm dẻo, ông sẵn sàng thỏa mãn những đòi hỏi của Klingxporơ nhưng với điều kiện là những nhượng bộ này không gây hại cho việc phòng thủ biên giới của đế quốc Nga. Có điều là phía Thụy Điển lại không chịu nhượng bộ, và cuộc đàm phán rơi vào bế tắc. Đây là một trong những thất bại hiếm hoi của Cutudốp ở lĩnh vực ngoại giao.[21]

Thất sủng[sửa | sửa mã nguồn]

Nhìn chung thì Cutudốp vẫn là một sủng thần được Nga hoàng Paven I tín nhiệm. Tuy nhiên không phải triều thần nào cũng may mắn như ông. Thực chất, Paven I là mang tính cách trái ngược hoàn toàn với người mẹ Êkatêrina II của mình. Là một vị Nga hoàng nóng nảy, tính khí thất thường và chuyên quyền, độc đoán, Paven I muốn mọi việc phải tuân theo ý mình, và không để các thuộc cấp tự do hành động và không khuyến kích sáng kiến của họ. Quân đội thì được huấn luyện và trang bị theo kiểu nước Phổ,[22] còn Xuvôrốp và các học trò thì bị trù dập, hắt hủi. Thêm nữa, Paven I còn tham gia liên minh chống Anh với Napoléon Bonaparte, gây tổn hại đến quyền lợi quý tộc Nga. Đây là giọt nước làm tràn ly: tháng 3 năm 1801 Paven I bị Hoàng thái tử Alếchxăngđrơ (tức Nga hoàng Alếchxăngđrơ I) giết hại ngay trong cung điện.[23]

Khi mới lên ngôi, Nga hoàng Alếchxăngđrơ I hứa hẹn là sẽ cải cách quân đội như thời Êkatêrina I, nhưng Alếchxăngđrơ đã không thực hiện. Các học trò của Xuvôrốp vẫn bị thất sủng, đặc biệt là Cutudốp. Ban đầu ông được cử làm Thanh tra bộ binh Phần Lan kiêm Thống đốc Xanh Pêtécbua, nhưng không lâu sau đó ông bị Alếchxăngđrơ cách chức chỉ vì một vài sai sót nhỏ. Có giả thiết cho rằng Cutudốp biết Alếchxăngđrơ I dính líu vào vụ giết hại cha mình, vì vậy ông trở thành cái gai trong mắt Nga hoàng.[23]

Cutudốp lại trở về quê nhà ở Vôlưnia, ông sống cô độc bằng nghề nông. Cutudốp đã thử nghiên cứu các giống cây mới, nhưng không có đủ tiền kinh doanh. Các vết thương cũ tái phát, mắt phải thì mù hẳn. Ông bắt đầu lo lắng cho cuộc sống về già của mình. Có lẽ cuộc sống nông nhàn không thích hợp với một chiến binh ưa hoạt động như ông.[23]

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là binh nghiệp của M. I. Cutudốp đã kết thúc. Ông sẽ còn giành những thắng lợi khác sau này.

Chiến tranh chống Napoléon[sửa | sửa mã nguồn]

Trận Austerlitz[sửa | sửa mã nguồn]

M. I. Kutuzov và P. I. Bagration tại Schöngraben ngay trước trận Austerlitz

Lo lắng trước sức mạnh của Đệ nhất đế chế Pháp dưới thời kỳ Napoléon Bonaparte, năm 1805, Áo, NgaAnh liên kết với nhau tạo thành Liên minh chống Pháp lần thứ ba. Một điều tức cười là các đồng minh của Nga đều tìm cách tránh né chạm trán với Napoléon. Mặc dù Hải quân Pháp bị Hải quân Anh đánh tan tác tại trận Trafalgar (1805), quân Pháp vẫn chiến thắng ở lục địa. Không muốn quân đội các nước liên minh kịp tập hợp lại, Napoléon vội vã đưa quân đánh Áo và nhanh chóng đánh tan toàn bộ quân chủ lực Áo và hợp vây quân đội của thống chế Mắc tại Lennơ.[24]

Tuy nhiên một phần quân Áo vẫn thoát khỏi đòn hủy diệt của Napoléon và tiến về phía Đông hợp nhất với quân Nga. Cutudốp được Nga hoàng Alếchxăngđrơ I cử làm tổng chỉ huy liên quân. Tháng 8 năm 1805 ông nhận được chỉ dụ về việc chiến tranh với Pháp cũng như các chỉ thị ngoại giao. Ngày 9 tháng 9 năm 1805 ông có mặt tại nơi đóng quân và nhanh chóng bắt liên lạc với Đại sứ Nga ở Viên để nắm tình hình. Ông nhận thấy triều đình Áo đã vi phạm nhiều thỏa thuận trước đó, ví dụ như không chịu cung ứng đầy đủ lương thực, đạn dược và các bản đồ. Cần phải khắc phục những bất đồng giữa Nga và Áo liên quan đến việc người Áo sẽ chia sẻ gánh nặng với Nga như thế nào. Ngày 24 tháng 9, Cutudốp đến Viên gặp hoàng đế Áo là Franz I cùng Bộ trưởng Ngoại giao Áo và các chính khách khác. Triều đình Áo đều hứa với Cutudốp là sẽ cung ứng đầy đủ khí giới, đạn dược. Hoàng đế Franz còn hứa sẽ gửi gấp pháo và đạn.[24]

Một bất đồng khác là phần kế hoạch tác chiến. Cutudốp cho rằng "kế hoạch của người Áo rất giáo điều", không tính đến các hoạt động khác của quân Pháp. Ông đưa ra kế hoạch của mình với tư tưởng chính là tấn công, không phòng thủ. Ông cũng chống lại việc thôn tính các vùng đất mà Napoléon chiếm được vì làm như thế sẽ đánh mất lòng tin của người dân… tuy nhiên tất cả những đề xuất của Cutudốp đều bị bác bỏ.[24]

Ngày 8 tháng 10 năm 1805, cả thảy 46 nghìn quân Áo bị bọc hậu đã đầu hàng trong trận chiến tại Ulm. Thống chế Mắc được Napoléon thả và Mắc nhanh chóng tìm gặp Cutudốp. Qua Mắc và những nguồn tin khác, Cutudốp biết đến những cuộc đàm phán hòa bình bí mật giữa Áo và Napoléon. Sau khi đánh tan tác chủ lực Áo, quân Pháp thẳng tiến tới Viên. Triều đình Áo muốn dồn tất cả mọi gánh nặng cho quân Nga và đòi bảo vệ kinh đô Viên bằng mọi giá, nhưng Cutudốp cho rằng làm như vậy là tự sát. Vị thống soái Nga biết rõ rằng càng phải truy kích thì quân Pháp càng yếu vì xa nguồn tiếp tế; thêm nữa Napoléon vẫn còn lo ngại về Vương quốc Phổ, nếu để lâu thì họ cũng có thể tham gia chiến tranh chống Pháp. Vì vậy Napoléon cảm thấy phải sớm đánh tan liên quân trước khi các lực lượng dự bị kịp đến. Thế là Cutudốp quyết định né tránh quân chủ lực Pháp và rút về vùng Olmütz. Nhận xét về hành động của Cutudốp, tướng Pháp Martmont gọi là "anh hùng", còn danh tướng Nga Aleksey Petrovich Yermolov gọi là "một trong những sự kiện nổi bật đương thời đại".[24]

M. I. Cutudốp giao cho tướng Petr Ivanovich Bagration chỉ huy 600 quân kìm chân người Pháp trên tuyến Viên - Snaimơ. Tuy nhiên Thống chế Pháp là Joachim Murat tưởng rằng ông ta đang phải chạm trán với quân chủ lực Nga nên đề nghị thương lượng. M. I. Cutudốp lợi dụng cơ hội nghìn vàng này, chỉ thị cho Quân đội Nga ký hiệp định đình chiến với Pháp để tranh thủ thời gian rút về Olmutz. Ông dự định sẽ rút tiếp về Carpath, nơi có đầy đủ lương thực, đạn dược và "ở đó, trong xứ Galixia tôi sẽ chôn xương quân Pháp". Có điều kế hoạch của ông gặp phải sự phản đối của đa số các tướng lĩnh Áo và của Nga hoàng Alếchxăngđrơ I cùng đám cận thần ưa thích của ông ta - đặc biệt là Hoàng thân Đôngôruxki. Bản thân Alếchxăngđrơ xem hành động rút quân của Cutudốp là "hèn nhát". Họ chủ trương tập trung toàn quân để chiến đấu chống lại Napoléon tại Auxtéclít - một quyết định sẽ khiến hoàng đế Pháp cực kì vui mừng. Thêm nữa, vì lo sợ Cutudốp tự ý hành động, Alếchxăngđrơ I đã truất quyền chỉ huy của ông và giao quyền cho Tổng tham mưu trưởng quân Áo - Thiếu tướng Vâyrơtơ. Trên danh nghĩa Cutudốp vẫn là Tư lệnh, nhưng ông chỉ điều khiển đạo quân thứ tư của liên quân và trên thực tế ông chỉ là nhân chứng của tấn bi kịch mà quân Áo và quân Nga gánh chịu ở Auxtéclít.[24] Lúc này, Cutudốp hiểu rõ rằng thực quyền của ông là con số không - thậm chí khi Cutudốp hỏi Nga hoàng về sự bố trí của một đơn vị trong liên quân, ông nhận được một câu trả lời lạnh lùng: "Cóc phải chuyện của ông !"[25] Trong các buổi họp bàn chiến thuật và kế hoạch tác chiến, vị Tư lệnh danh nghĩa chỉ ngồi im lặng, không có ý kiến gì, thậm chí ông còn giả vờ ngủ gật để Nga hoàng không có cớ để đổ trách nhiệm cho Cutudốp nếu liên quân thất bại - điều mà ông cho là không tránh được.

Bức tranh cổ mô tả trận Austerlitz

Sáng ngày 20 tháng 11 năm 1805, trận Auxtéclít bắt đầu. Theo đúng kế hoạch, đáng lẽ Cutudốp phải cho quân đội của mình tiến xa hơn, nhưng ông dừng lại ở cao điểm Pratzen. Tài năng quân sự của vị Thống soái dày dạn đã giúp Cutudốp nhận ra tầm quan trọng của cao điểm này và ông quyết giữ nó. Tuy nhiên, Nga hoàng Alếchxăngđrơ I đã phá bĩnh ông:[24]

Aleksandr I: "Ông đang làm gì vậy hả ?"
Kutuzov: "Thần đang chờ các Binh đoàn đến đông đủ."
Aleksandr I: "Đây không phải là quảng trường Tsaritsyn nơi các Binh đoàn tề tựu đông đủ trong lễ duyệt binh !"
Kutuzov: "Chính vì đây không phải là quảng trường Tsaritsyn nên thần mới đứng chờ các Binh đoàn đến đông đủ. Còn nếu Hoàng thượng ra lệnh..."

Quả thật, do Hoàng đế tức giận vì Cutudốp không chịu nghe lời, nên đã dùng quyền lực của mình đuổi đội quân của Cutudốp ra khỏi Pratzen và cùng với nó, đẩy quân đội Đế quốc Nga đến chỗ chết[24]. Thế là thảm họa Auxtéclít bắt đầu. Quân đồng minh bị đánh tơi tả và phải phá vòng vây chạy tháo thân. Tướng Áo cũng bỏ quân mà chạy thục mạng. Hai hoàng đế cũng may mắn thoát nạn. Bản thân Tư lệnh Cutudốp bị thương nặng và suýt nữa thì bị bắt, còn một người con rể của ông là Ferdinand von Tiesenhausen cũng hi sinh tại Auxtéclít. Mặc dù thất bại thảm hại tại Auxtéclít hoàn toàn không phải do lỗi của Cutudốp, nhưng đó là một nỗi đau mà cả đời ông không quên được. Sự bất hòa giữa thống soái Cutudốp và Nga hoàng càng tăng thêm.[24] Tuy nhiên, Nga hoàng cũng hết sức hối hận về sai lầm của mình ở Auxtéclít, vì vậy Cutudốp đã được chỉ định làm người tổ chức cuộc rút lui của tàn binh Nga từ trận địa về hậu phương.[26][27][28]

Đầu năm 1806, sau khi trở về nước Nga, Alếchxăngđrơ I bổ nhiệm M. I. Cutudốp làm thống đốc quân sự tỉnh Kiép[24].

Chiến tranh Nga-Thổ (1806-1812)[sửa | sửa mã nguồn]

M. I. Kutuzov trong chiến tranh Nga-Thổ (1806-1811)

Từ năm 1806 đến 1811, người Thổ dưới sự kích động của Napoléon lại gây chiến với Nga để đòi lại những lãnh thổ bị mất trước kia. Quân Nga dưới sự chỉ huy của các tướng lĩnh tài ba lại liên tiếp giành thắng lợi. Tuy nhiên cũng như các cuộc chiến tranh trước, trong suốt nhiều năm người Nga không giành được một thắng lợi quyết định để buộc Thổ Nhĩ Kỳ cầu hòa.[29]

Cutudốp tham gia cuộc chiến này hai lần. Lần đầu là vào mùa xuân năm 1808, ông được cử làm phụ tá cho Nguyên soái Prôdôrốpxki theo đề nghị của Prôdôrốpxki. Tuy nhiên Prôdôrốpxki nhận ra rằng chính người phụ tá của mình lại có tài hơn và được binh lính tin tưởng hơn.[29] Sau một đợt tấn công bất thành của quân Nga, giữa Prôdôrốpxki và Cutudốp đã nổ ra một trận cãi vã lớn, và thế là Cutudốp lại bị điều đi làm thống đốc ở Vilnus.

Lần thứ hai là vào năm 1811. Lúc này quan hệ Nga - Pháp hết sức căng thẳng, nguy cơ chiến tranh đang tới gần. Hòa bình với Thổ Nhĩ Kỳ là điều hết sức cần thiết. Lúc này, Nga hoàng Alếchxăngđrơ I lại nghĩ đến Cutudốp. Nhà sử học E. Táclê đánh giá:

Alếchxăngđrơ có thể không thích Cutudốp, nhưng lại cần trí thông minh và tài năng của Cutudốp và cần uy tín của ông trong quân đội, nơi ông được coi là người thừa kế trực tiếp của Xuvôrốp.

—E. Táclê, [29]

Cutudốp nắm một đạo quân Nga 46 nghìn người đã rệu rã sau 5 năm chiến tranh. Đối mặt với họ là 6 vạn quân Thổ vừa mới tập trung tại pháo đài Shumla và đang nhăm nhe phản công. Trước tình hình đó, Cutudốp không vội tấn công pháo đài mà dụ quân Thổ ra ngoài đánh trực diện với Nga vì ông hiểu rõ rằng khi đánh như vậy thì người Nga có lợi thế hơn rất nhiều. Thật vậy, quân Thổ đã bị Cutudốp đánh tan tác ở Rulshuk.[29] Chiến công này khiến ông được thưởng một bức chân dung của Nga hoàng Alếchxăngđrơ I. Tuy nhiên ông không truy kích đối phương mà cho nổ pháo đài rồi rút quân. Người Thổ thấy thế lại tưởng là mình thắng và mở tiệc mừng thắng lợi. Nga hoàng giận dữ đòi giải thích, nhưng Cutudốp im lặng vì ông muốn quân đội Thổ Nhĩ Kỳ quay lại để đánh đòn quyết định.[29]

Quả nhiên, triều đình Thổ Nhĩ Kỳ lại huy động 7 vạn quân do đích thân Đại Vizia Ahmet Pasha chỉ huy vượt sông Danube tấn công Nga. Lực lượng chính gồm 5 vạn đóng tại bờ tả ngạn đối diện với quân Nga, 2 vạn quân còn lại đóng ở hữu ngạn để canh giữ vũ khí và lượng thực. Đêm 2 tháng 11 năm 1815, Cutudốp cho quân Nga bí mật vượt sông đánh úp vào đội quân ở hữu ngạn, bắt sống toàn bộ toán quân này và tịch thu tất cả các vũ khí, quân lương mà họ canh giữ. Sau đó quân Nga từ khu vực này lại nã pháo cấp tập vào lực lượng chính của Thổ Nhĩ Kỳ ở tả ngạn. Ngay lập tức, Cutudốp tung toàn bộ lực lượng thủy bộ ép quân Thổ về phía sông và vây chặt 5 vạn quân Thổ do Đại Vizia chỉ huy. Sau đó ông thả cho Đại Vizia chạy trốn vì theo luật Thổ Nhĩ Kỳ, Đại Vizia khi bị bao vây thì không có quyền đàm phán hòa bình - mà hòa bình là cái mà nước Nga đang rất cần. Nhưng Đại Vizia vẫn hy vọng vào viện binh và cố tình câu giờ. Đáp lại, người Nga chiếm hết các đồn lũy xung quanh và cắt toàn bộ đường tiếp viện cho quân Thổ.[29]

Mùa đông đang đến gần và quân Thổ Nhĩ Kỳ trong vòng vây có nguy cơ bị tiêu diệt bởi nạn đói và dịch bệnh. Thấy vậy Cutudốp bèn quyết định nuôi toàn bộ số lính Thổ này cho đến khi đình chiến. Alếchxăngđrơ I không đồng tình với việc này vì Nga hoàng cho rằng hành động như thế sẽ hạ thấp danh dự quân Nga; tuy nhiên Cutudốp đã giải thích: 1) Sultan Thổ sẽ không đầu hàng vì bị Napoléon xúi dục; 2) nếu 5 vạn quân Thổ bị tiêu diệt thì Đại Vizia không cần phải thương lượng nữa; 3) người Nga đang nắm một lượng lớn con tin Thổ Nhĩ Kỳ và việc này sẽ khiến Sultan phải ký hòa ước để cứu lấy một số lớn binh sĩ Thổ có kinh nghiệm chiến đấu. Vì vậy ông kiên trì thương lượng bất chấp mọi sự đàm tiếu và những lời khiển trách của Nga hoàng. Lúc này tài năng ngoại giao của vị thống soái lại có cơ hội được bộc lộ. Ngày 16 tháng 5 năm 1812 hòa ước chính thức được ký ở Bucharest. Người Nga có được thêm những vùng đất mới (chẳng hạn như Bessarabia[2]), trở thành cường quốc sông Danube với những đường biên giới có lợi về cả quân sự, chính trị và kinh tế, cùng một nền hòa bình ở phía Nam để tập trung chiến đấu với Napoléon. Đây là một thắng lợi thực sự của Cutudốp trên lĩnh vực ngoại giao.[29] Với thành công này, Cutudốp được phong tước vị Knyaz (tương đương Công tước ở một số nước).

Tuy nhiên Nga hoàng Alếchxăngđrơ I lại không hài lòng với tiến độ công việc của Cutudốp và thay ông bằng Chichagốp.[30] Ngay trong lúc Napoléon đang chuẩn bị đánh Nga thì Cutudốp lại bị cách chức.[29]

Tổng tư lệnh của quân Nga trong cuộc chiến tranh Pháp-Nga 1812[sửa | sửa mã nguồn]

Trước tình hình người Nga vi phạm lệnh phong tỏa lục địa và tăng thuế đối với một số mặt hàng của Pháp, ngày 12 tháng 6 năm 1812, Hoàng đế Napoléon Bonaparte huy động 30 vạn quân Pháp cùng 34 vạn quân chư hầu tiến đánh nước Nga. Do sự hỗn loạn trong Bộ Tham mưu Nga và sai lầm của Nga hoàng Alếchxăngđrơ I, quân Nga bị quân Pháp áp đảo. Người Nga tổ chức rút lui toàn diện, tránh né chủ lực quân Pháp và thực hiện vườn không nhà trống nhằm quấy phá và làm suy yếu đối phương, nhưng việc rút lui từ ngày này qua ngày khác trái với nguyện vọng chiến đấu của binh sĩ Nga và gây ra nhiều bất đồng nghiêm trọng trong quân đội Nga. Lúc này nước Nga đang cần một vị tổng chỉ huy tài năng và uy tín, và người dân Nga nhớ ngay đến M. I. Cutudốp - lúc này đang chỉ huy các lực lượng dân quân ở Pêtécbua và Matxcơva.[31] Cutudốp nhận được sự ủng hộ lớn của quân đội vì họ cho rằng ông là người có tài, dũng cảm, là một tín đồ Chính thống giáo ngoan đạo, lập được nhiều chiến công hiển hách và cũng vì ông là người Nga chính cống (phần lớn các chỉ huy cấp cao của quân đội Nga lúc đó là người ngoại quốc). Giới quý tộc và hàng Giáo phẩm Nga cũng dành rất nhiều thiện cảm cho ông. Nhưng Alếchxăngđrơ I không bằng lòng trước lựa chọn này, Nga hoàng vẫn cố chấp cho rằng thảm họa Auxtéclít xưa kia là do lỗi của Cutudốp, đồng thời ông cũng cho rằng Cutudốp lúc này quá già yếu.[32][33][34]

Trận Bôrôđinô và quyết định rút bỏ Matxcơva[sửa | sửa mã nguồn]

Tuy nhiên, trước áp lực của nhân dân, Alếchxăngđrơ I buộc phải đưa việc đề cử Cutudốp cho một Ủy ban đặc biệt xem xét và ngày 5 tháng 8, Ủy ban nhất trí chọn Cutudốp. Tuy nhiên, Nga hoàng thật tâm không muốn cử Cutudốp, thế là Alếchxăngđrơ I cử Bennigsen, một cận thần người Đức làm Tham mưu trưởng để giám sát Cutudốp. Ngày 18 tháng 8 M. I. Cutudốp xuất hiện trước quân đội ở Xarevô - Daimisơ. Lúc này tình thế của Cutudốp rất phức tạp: ông tiếp quản một quân đội Nga đang trong trạng thái rút lui, còn Bennigsen thì luôn luôn tìm cơ hội hạ bệ ông. Cutudốp không chỉ phải đối phó với quân Pháp mà còn với những thế lực chống đối trong Bộ Tổng tham mưu Nga do Nga hoàng che chở. Tuy nhiên ông vẫn tin tưởng tuyệt đối sức mạnh của những người lính, những sĩ quan Nga đã cùng ông và thầy Xuvôrốp vào sinh ra tử và ông tự tin "sẽ bảo vệ danh dự cho nước Nga".[31]

Sau khi nắm tình hình quân đội, Cutudốp tổ chức một đội hậu quân mạnh do tướng Cônốpxixưn chỉ huy, rồi hạ lệnh vừa rút lui vừa chuẩn bị một trận đánh lớn. Ông hiểu rõ quyết định rút lui của tướng Bácơlay là chính xác nhưng cứ tiếp tục rút lui như thế này thì sĩ khí của quân Nga sẽ tiêu tan hết. Đến làng Bôrôđinô thì lực lượng hai bên đã cân bằng và ông quyết định giao chiến với Napoléon. Ngày 26 tháng 8 trận Bôrôđinô bùng nổ. Quân đội Nga dưới sự chỉ huy của Cutudốp đã chiến đấu hết sức dũng cảm và gây nhiều thiệt hại nặng cho quân Pháp. Đến chiều ngày 26, quân Pháp cuối cùng đã chọc thủng được trận địa pháo Raiepxki ở trung quân Nga, nhưng chiến thắng ấy không còn ý nghĩa và quân Pháp rút lui sau đó.[31] Mục tiêu của Napoléon thất bại: ông ta đã không thể tiêu diệt Quân đội Nga trong trận đánh lớn một ngày.[35]

Cutudốp trong cuộc họp nổi tiếng tại Fili với quyết định bỏ Matxcơva cho Napoléon tiến vào

Mặc cũng chịu nhiều thương vong, Cutudốp tuyên bố với mọi người rằng quân Nga đã thắng và hạ lệnh cho binh sĩ nghỉ ngơi để chuẩn bị cho trận đánh tiếp theo. Nói vậy nhưng ông hiểu rõ: trong trận đánh ở Bôrôđinô, quân Pháp dù chịu nhiều thiệt hại nặng nhưng họ vẫn còn nhiều lực lượng mạnh và sẽ rất mạo hiểm nếu người Nga tiếp tục chiến đấu trực diện với quân Pháp. Họ cần thêm thời gian nghỉ ngơi, củng cố lực lượng. Thế là đêm 26 tháng 8, trước sự ngạc nhiên của mọi người, ông hạ lệnh rút về Matxcơva. Sau đó, M. I Cutudốp và Hội đồng Quân sự Nga có cuộc họp quan trọng ở làng Fili vào đêm 1 tháng 9. Lúc này Cutudốp phải đương đầu với một vấn đề mới: có chấp nhận rút bỏ Matxcơva hay không ? Ông hiểu rõ nhân dân Nga luôn quyết tâm bảo vệ Matxcơva, thủ phủ thứ hai của nước Nga và bản thân Cutudốp, một người Nga, luôn yêu quý thanh phố này. Và nếu bỏ Matxcơva thì vị thống soái sẽ hứng chịu cơn thịnh nộ của Nga hoàng Alếchxăngđrơ I cùng nhiều lời vu khống, đàm tiếu khác. Nhưng Cutudốp cũng hiểu rõ: mất Matxcơva không có nghĩa là mất nước Nga, nhưng mất quân đội thì nước Nga sẽ không còn. Và tại cuộc họp Fili ông đã đưa ra một quyết định nổi tiếng: bỏ Matxcơva và ra lệnh lui quân để bảo toàn lực lượng, chuẩn bị phản công, đánh đuổi quân Pháp ra khỏi bờ cõi nước Nga.[31][35][36]

Như Cutudốp đã lường trước, lệnh rút bỏ Matxcơva khiến toàn quân sửng sốt. Lúc này chưa ai hiểu ý đồ của Cutudốp, vì vậy những lời vu khống, đàm tiếu, những tin đồn nhanh chóng lan khắp quân đội Nga. Nga hoàng Alếchxăngđrơ giận dữ đe dọa về trách nhiệm của Cutudốp đối với đất nước. Bennigsen và các đối thủ của Cutudốp lại tiếp tục tìm cách hạ bệ ông. Vị thống soái đã phải đi xe theo đường riêng để không phải gặp ai. Tuy nhiên Cutudốp vẫn im lặng, giữ kín ý đồ của mình và chịu đựng mọi lời vu khống, đàm tiếu. Ông theo dõi kỹ lưỡng cuộc rút quân khỏi Matxcơva và giao cho các đơn vị của đại úy Phincơ đặt thuốc nổ, chất cháy để thiêu hủy thành phố Matxcơva. Quân Pháp tiến vào Matxcơva nhưng chỉ gặp một thành phố hoang tàn, gần như hủy hoại trong lửa, dân chúng thì toàn bộ đã đi di tản theo Quân đội Nga. Còn Cutudốp thì tiếp tục cho quân rút theo đường Riadan, bỏ ngỏ luôn con đường đi tới kinh đô Xanh Pêtécbua.[31]

Cuộc điều quân Tarutinô và chiến thuật "án binh bất động"[sửa | sửa mã nguồn]

Bức tranh sơn dầu mô tả sự kiện tướng Pháp Lauriston đến bản doanh quân đội Nga gặp Kutuzov xin đình chiến

Trong khi quân Pháp đang mắc kẹt tại Matxcơva thì quân Nga bỗng dưng biến mất. Cutudốp đã thực hiện một cuộc điều quân thiên tài ở Tarutinô để hoàn toàn "cắt đuôi" quân Pháp. Khi quân Nga đến Craxnaia Pakhơra, Cutudốp cho đội hậu binh tiếp tục tiến theo đường Riadan để nhử lực lượng Pháp của tướng Murat chạy theo, còn lực lượng chính cùng vị thống soái bí mật vòng sang hướng Tây Nam theo đường Kaluga rồi đến đóng ở làng Tarutinô. Tại nơi đây, quân Nga có thể bảo vệ các tỉnh miền Nam giàu có, những trung tâm công nghiệp và những lẫm lúa của nước Nga; họ cũng có thể kịp thời di chuyển lên phía Bắc để ngăn quân Pháp tấn công kinh đô Xanh Pêtécbua. Và ở Tarutinô Bộ chỉ huy Nga có thể liên lạc và chỉ đạo hoạt động của các đạo quân và lực lượng du kích Nga. Bằng một cuộc điều quân tuyệt vời, Cutudốp đã thay đổi tình hình chiến cục và giành lấy lợi thế cho quân Nga. Cuộc điều quân Tarutinô được coi là đỉnh cao của nghệ thuật chỉ huy của Cutudốp. Nó xuất phát từ sự hiểu biết sâu sắc của ông về bản chất cuộc chiến, về âm mưu đối thủ; từ khả năng dự đoán diễn biến chiến cục và từ sự tin tưởng vào sức mạnh của nhân dân và quân đội Nga.[31]

Bây giờ thì vị thống soái Nga để cho quân đội được nghỉ ngơi và bổ sung lực lượng. Nhân dân làm mọi việc có thể để giúp đỡ quân đội. Mỗi ngày hàng nghìn người lũ lượt kéo tới Tarutinô để tham gia chiến đấu chống quân Pháp. Cutudốp đã tập hợp, huấn luyện và chỉ huy họ, mỗi ngày ông đều ngồi trò chuyện vui vẻ với những người nông dân và chỉ họ cách giao chiến. Không khí chuẩn bị hết sức sôi nổi và khẩn trương. Cutudốp cũng đẩy mạnh phong trào chiến tranh du kích. Nhiều đội dân quân du kích do các sĩ quan của ông thành lập nên. Quân du kích đã gây khốn đốn cho người Pháp. Hoạt động hậu cần của quân Pháp cũng bị chiến tranh du kích hủy diệt nghiêm trọng. Quân Pháp gần như trong tình trạng bị bao vây, tinh thần và kỷ luật sa sút, số binh sĩ đào ngũ ngày càng nhiều. Chính sách vũ trang cho nông dân của Cutudốp đã tỏ ra đúng đắn.[31]

Trước tình hình càng ngày càng khó khăn, Napoléon đã cử Lauriston đến đại bản doanh của Cutudốp để thương lượng. Lauriston nói thẳng với Cutudốp rằng Hoàng đế của ông ta muốn chấm dứt chiến tranh, nhưng Cutudốp hỏi vặn lại:

Chấm dứt chiến tranh gì ? Chúng tôi chỉ mới bắt đầu…

—Mikhail Illarionovich Kutuzov

Và sau đó Kutuzov cảnh cáo rằng, ông biết rất rõ tình hình khó khăn của đại quân Pháp ở Nga cũng như của nước Pháp ở châu Âu. Ông cũng tỏ ra sẵn sàng thương lượng nhưng không hứa hẹn bất cứ điều gì ràng buộc, với mục đích nhằm giữ quân Pháp ở Matxcơva lâu hơn để quân Nga có thời gian nghỉ ngơi, củng cố. Lauriston đành về tay không.[31]

Tuy nhiên, chính sách án binh bất động của Cutudốp vẫn bị nhiều thế lực chống đối, trong đó có Nga hoàng Alếchxăngđrơ I. Nhà vua vẫn không thể hiểu tại sao Cutudốp lại để cho quân Pháp tấn công thành Matxcơva và bỏ ngỏ đường lên kinh đô Xanh Pêtécbua, Nga hoàng cho rằng kế hoạch của Cutudốp làm hại đến sự an nguy của Hoàng gia. Có điều Nga hoàng không dám cách chức Cutudốp vì ông được nhân dân, binh sĩ yêu mến và chiến cục đang hồi gay cấn. Hơn nữa, trong triều đình Nga cũng có những người hiểu rõ rằng: mỗi ngày án binh bất động của Cutudốp đều đáng giá một thắng lợi.[31]

Truy đuổi quân Pháp[sửa | sửa mã nguồn]

Quân đội của Napoléon Bonaparte tháo chạy khỏi nước Nga trong bão tuyết

Với thời tiết khắc nghiệt của mùa đông nước Nga cộng với hậu cần thiếu thốn, đầu tháng 10 quân Pháp bắt đầu rút khỏi Matxcơva theo đường Kaluga. Cuối cùng thì lòng kiên nhẫn của vị thống soái Nga đã dẫn đến chiến thắng của Quân đội Nga. Cutudốp khẩn trương điều động quân đội mai phục ở đường Kaluga. Trong các ngày 5 và 6 tháng 10, đội tiền vệ Pháp do vua Joachim Murat xứ Napoli chỉ huy bị Bennigsen đánh cho tan tác. Ngày 12 tháng 10, Quân đội Nga và quân Pháp giao chiến ác liệt tại thành Malôiarôxlavét. Cuối cùng quân Pháp đã chiếm được thành phố nhưng bị thiệt hại nặng nề, và quân Nga dưới quyền M. I. Cutudốp đã chặn mất đường tiến ra Kaluga. Không còn cách nào khác, ngày 14 tháng 10 Napoléon buộc phải chọn lối thoát nhục nhã là tháo chạy qua con đường dẫn đến Xmôlenxcơ. Về phía mình, Cutudốp để mặc quân Pháp rút lui mà không thúc bách, dồn ép. Nhưng các đội quân Nga liên tiếp tập kích quân Pháp, khiến họ mệt nhoài và tan rã dần. Mùa đông khắc nghiệt của nước Nga cũng giết chết rất nhiều binh sĩ Pháp trên đường rút quân.[31]

Đến giữa tháng 11, quân Pháp đến được Bêrêdina. Do sự chậm trễ của các tướng tá Nga, người Pháp đã tổ chức vượt sông an toàn trong các ngày 15 và 16 tháng 11, nhưng họ cũng bị tiêu diệt và bị bắt sống rất nhiều trong trận Bêrêdina. Ngày 6 tháng 12 năm 1812, Napoléon buộc phải tuyên bố thất bại trong chiến dịch nước Nga và đây được xem là bước ngoặt của các cuộc Chiến tranh xâm lược của Napoléon. Còn M. I. Cutudốp thì cho quân đóng trại gần Vilnus để nghỉ ngơi, vì họ cũng thiệt hại không ít trong cuộc truy kích.[31]

Nga hoàng thân chinh đến Vilnus để chúc mừng và ban thưởng cho quân đội. Có một điều là, bất hòa giữa Kutuzov và Nga hoàng Aleksandr I vẫn cứ còn đó. Do đó, Hoàng đế có chủ ý thật "gần gũi" với quân đội để mà theo dõi kỹ vị Nguyên soái già cỗi. Trong bộ lễ phục, cùng với đầy huy hiệu trên ngực của mình, ông bái kiến Hoàng đế, và Hoàng đế vinh danh ông trước toàn quân. Có một điều là, bất hòa giữa ông và Aleksandr không phai mờ. Do đóng vai trò không nhỏ trong chiến thắng của Nga trong cuộc chiến tranh với Pháp, Kutuzov được phong tước vị công tước của Xmôlenxcơ và được tặng thưởng huân chương cao quý nhất của quân đội Nga - Huân chương thánh Geogri hạng nhất.[37] Tuy nhiên phần thưởng lớn nhất đối với ông chính là tình yêu của binh lính và nhân dân Nga.[31] Mặt khác, Aleksandr I vẫn cố tình ruồng bỏ ông, khi Kutuzov tổ chức lễ khiêu vũ, Hoàng đế nói với cận thần; "Chúng ta đã phải dễ dãi với lão già này". Và khi Kutuzov, làm theo truyền thống từ thời Ekaterina II, là đặt những quân kỳ lấy được của quân Pháp xuống chân của Nga hoàng, Aleksandr I nói lẩm bẩm những lời mà các quân hầu gần đó có thể nghe được: "Lão kép hát già"!". Sau đó, Aleksandr I thố lộ thật với cận thần của mình rằng ông ta không chút thán phục tài nghệ quân sự của Kutuzov, và chủ yếu phong cho Kutuzov tước Công chỉ là để lấy lòng tầng lớp quý tộc Moskva. Và, Nga hoàng cũng hoàn toàn không coi Kutuzov là người mang lại thắng lợi cho quân Nga trong chiến dịch vừa qua.[38]

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Sau thắng lợi vẻ vang, Nga hoàng quyết tâm tận diệt Napoléon. Các tướng lĩnh khác cũng ủng hộ. Tuy nhiên, Kutuzov không chấp nhận vì ông cho rằng cuộc kháng chiến vừa qua là vì tinh thần yêu nước chứ không phải là mục đích chính trị, đồng thời đó là cuộc chiến của nước Nga chứ không phải là của châu Âu. Tuy nhiên vậy nhưng ông vẫn nhận lệnh của Nga hoàng mà lâm trận.[38] Đầu năm 1813, Cutudốp tiếp tục chỉ huy các trận đánh với quân Pháp tại Ba LanVương quốc Phổ.

Tuy nhiên trên đường hành quân, do đã già cả,[39] ốm yếu nên ông khi đến thành phố Bunzlau, (nay là Bolesławiec thuộc Ba Lan) vào ngày 6 tháng 4 năm 1813, Kutuzov lâm bệnh nặng. Ông phải vào tá túc tại ngôi nhà của viên Thiếu tá Phổ Van der Mark để dưỡng bệnh, trong khi đó đại quân đồng minh tiếp tục tiến đến Dresden[40]. Nga hoàng Alếchxăngđrơ I trở nên sửng sốt trước tin vị Thống soái lâm bệnh nặng.[39] Alếchxăngđrơ I đã đích thân đến thăm ông và hỏi rằng liệu Cutudốp có tha thứ cho sự bạc bẽo của Nga hoàng trong suốt bao nhiêu năm qua không? Vị thống soái đã trả lời:

Muôn tâu Hoàng thượng, Hạ thần tha thứ cho Người. Nhưng liệu nhân dân Nga có tha thứ cho Người không, thưa Hoàng thượng ?

—Kutuzov

Nga hoàng đã giao cho Hoàng thân P. M. Volkonski nhiệm vụ theo dõi bệnh tình của Kutuzov. Nhưng dù nhận được sự điều trị tích cực của các bác sĩ, Kutuzov vẫn không qua khỏi. Vị Thống soái qua đời vào ngày 16 tháng 4 năm 1813 ở Bunzlau[40], hưởng thọ 67 tuổi.

Thi thể của ông sau khi được xử lý chống thối rữa đã được đã được chuyển về Xanh Pêtécbua và an táng tại nhà thờ Kazan.[37] Nhân dân Nga đã đứng suốt hai bên đoạn đường mà xe tang đi qua để tiễn đưa vị anh hùng trong mắt họ. Cách kinh đô Pêtécbua 5 dặm, người dân cho dừng xe, tháo ngựa và thay phiên nhau rước quan tài của vị Thống soái đến tận nơi an nghỉ cuối cùng.[41] Sau đó, Nga hoàng cũng ngự bút thư gửi cho góa phụ của vị Nguyên soái quá cố:[39]

Không chỉ mỗi Ngươi mới phải khóc cho ông ấy, Quả Nhân cùng khóc với Ngươi và toàn dân Nga đều khóc cả.

—Aleksandr I

Cuộc sống gia đình[sửa | sửa mã nguồn]

Cutudốp lập gia đình với Êkatêrina Ilítnhítna Bibicốp, em gái của thím ông. Êkatêrina là một người phụ nữ đẹp, thông minh, có học thức (bà biết 4 thứ tiếng khác nhau) đồng thời cũng là một người vợ đảm đang, sẵn sàng hy sinh vì chồng con. Là một quý tộc, Êkatêrina thường xuyên giao tiếp với các nhân vật trong giới thượng lưu, vì vậy bà nắm rõ các tin tức thời sự ở kinh đô và thường xuyên cập nhật cho chồng qua những bức thư mỗi khi Cutudốp đi công tác xa nhà. Về phía mình, Cutudốp viết thư về chuyện chiến sự, chuyện công việc và về những quyển sách ông đang đọc. Phần nhiều thời gian họ sống xa cách nhau, nhưng sự đồng điệu trong tâm hồn và trong đời sống tinh thần đã khiến mối quan hệ giữa hai người gắn bó khăng khít.[42]

Cutudốp và Êkatêrina có với nhau 5 người con gái, tất cả đều thành đạt và hạnh phúc. Có một điều không may là người con trai duy nhất của họ đã chết yểu. Dù luôn sống xa nhà, Cutudốp luôn quan tâm, chăm sóc và là chỗ dựa cho các con của mình, họ thật sự hạnh phúc trong tình yêu thương vô bờ của người cha.[42]

Tưởng nhớ và vinh danh[sửa | sửa mã nguồn]

Nhận xét của Suvorov[sửa | sửa mã nguồn]

Ngay từ lúc Kutuzov còn trẻ, Nguyên soái A. V. Suvorov, thượng cấp và cũng là người thầy lớn nhất của ông, đã đánh giá rất cao tài năng của học trò mình.

Lòng dũng cảm của Trung tướng tài năng và kiên cường Kutuzov là một tấm gương cho binh lính dưới quyền của anh.

—A. V. Suvorov[43]

Đài tưởng niệm của Kutuzov ở Bunzlau[sửa | sửa mã nguồn]

Đài tưởng niệm Kutuzov tại Bunzlau.

Việc tưởng nhớ và vinh danh vị Thống soái không phải đợi quá lâu. Ngay vừa khi ông mới qua đời, các lãnh đạo quân đồng minh chống Napoléon đã mở một cuộc quyên góp tiền bạc từ các binh sĩ và sĩ quan để xây dựng một đài kỷ niệm cho Kutuzov. Trong số những người quyên góp có một sĩ quan chỉ huy cấp cao của quân đồng minh, trung tướng Voster Saken và một người con gái của vị cố Nguyên soái. Việc xây dựng đài tưởng niệm được giao cho nghệ sĩ F. Bem đảm trách. Quân đội Pháp của Napoléon đã từng quay lại Bunzlau và phá hủy đài tưởng niệm của ông vào ngày 13 tháng 5 năm 1813 (chưa đầy 1 tháng sau khi Kutuzov qua đời), tuy nhiên sau khi Napoléon bị đánh đuổi thì tượng đài lại được sửa chữa và cuối cùng ngày 15 tháng 8 cùng năm một buổi lễ kỷ niệm long trọng được tổ chức ở đây. Cũng vào tháng 5 năm 1813, Bộ tham mưu Nga tại kinh đô Xanh Pêtécbua đã đồng ý cho xây dựng một bia tưởng niệm vị Nguyên soái tại ngôi nhà ông qua đời, và tháng 10 cùng năm Đại tá Goncharov đã hỏi mua lại căn nhà nay để xây trên đó một tu viện và một bảo tàng do Hội Lịch sử Quân sự Đế quốc Nga quản lý.[40]

Đến năm 1819, vua Phổ Phriđrích Vinhem II đã quyết định xây dựng một tháp tưởng niệm Kutuzov ở quảng trường trung tâm thành phố Buzlau. Công trình này do nhà kiến trúc sư vĩ đại người Đức Karl Friedrich Schinkel đảm trách xây dựng. Vào ngày 5 tháng 7 cùng năm, viên đá nền móng đầu tiên của tháp tưởng niệm được đặt xuống. Đến năm 1821 công trình được hoàn thành. Đó là một khối hình tháp làm bằng gang rèn, nặng 60 tấn và cao 11,65 mét. Đến năm 1893 thì đài tưởng niệm được dời đến gần ngôi nhà nơi Kutuzov qua đời. Bản thân ngôi nhà này được vua Phriđrích Vinhem II tuyên bố "thuộc về Kutuzov", ông cấm người dân tự tiện ra vào nơi này và chuyển đổi nó thành một bảo tàng.[40]

Trong chiến dịch Silesia, Hồng quân Liên Xô tiến vào Bunzlau vào tháng 2 năm 1945 và hết sức ngạc nhiên về việc tượng đài của vị Thống soái anh hùng của họ lại có mặt ở vùng lãnh thổ của người Đức. Người dân địa phương cũng dẫn các sĩ quan Xô Viết tới tận căn nhà nơi mà Kutuzov qua đời. Khi được hỏi, người dân Bunzlau đã giải thích rằng đối với họ, Kutuzov là một vị anh hùng đã giải phóng nhân dân Đức khỏi ách thống trị của Napoleon và thành phố Bunzlau rất vinh dự được làm nơi cho vi Thống soái an nghỉ. Tin tức về đài kỷ niệm và nơi Kutuzov qua đời nhanh chóng lan truyền trong quân đội Liên Xô. Mọi nỗ lực đã được triển khai để bảo vệ ngôi nhà cũng như tìm kiếm các đồ vật đã bị thất thoát. Một điều đáng ngạc nhiện là phát xít Đức đã bảo tồn các vật dụng của Nguyên soái Kutuzov tại ngôi nhà này đúng theo ngự lệnh của vua Phổ Phriđrích Vinhem II.[40]

Nhận xét của các sử gia và sự tôn vinh của Nhà nước Liên Xô và Liên bang Nga[sửa | sửa mã nguồn]

Nguyên soái Kutuzov được ghi nhận là một nhà yêu nước.[44] Ông xuất hiện trong tác phẩm kinh điển Chiến tranh và hòa bình của đại văn hào Nga Lev Nikolayevich Tolstoy và được miêu tả là người giản dị và bình thường, đại diện chân chính của cuộc Chiến tranh Vệ quốc 1812, hiện thân của trí thông minh và lòng dũng cảm của dân tộc Nga. Dưới thời lãnh tụ Iosif Vissarionovich Stalin, các nhà sử học Liên Xô xem ông là một thiên tài quân sự, còn xuất sắc hơn cả kình địch Napoléon Bonaparte của ông.[45] Trong Chiến tranh Xô-Đức - cuộc chiến tranh chống Đức Quốc xã của nhân dân Liên Xô từ 1941 đến 1945, Huân chương Cutudốp đã ra đời nhằm tặng thưởng cho những quân nhân có công. Ngày nay, đây là một trong những huân chương cao quý nhất của quân đội Nga và đã có hơn 7.000 người được trao tặng.

Việc tôn vinh vị anh hùng M. I. Kutuzov lên tới đỉnh điểm vào năm 1955, với sự ra mắt của Polkovodets Kutuzov - một loạt các bài viết được xuất bản bởi L. V. Besckrovny - một nhóm nhà sử học quân sự Liên Xô trong thập niên 19601970.[3] Ngoài ra, vào năm 1962, Bảo tàng Borodino cũng được xây dựng tại Matxcơva, nhân kỷ niệm 150 năm trận đánh tại Borodino. Bên ngoài bảo tàng là bức tượng đồng của Cutudốp nhằm vinh danh cho những đóng góp của ông cho nước Nga.

Vao ngày 9 tháng 8 năm 1954, nhà máy liên hợp đóng tàu Nikolayev đã hạ thủy chiến hạm mang tên lửa số 385. Sau thời gian chạy thử, vào ngày 31 tháng 1 năm 1955, chiến hạm số 385 đã chính thức có mặt trong biên chế của Hạm đội Biển Đen và được Bộ trưởng Bộ Quốc phòng của Liên Xô Georgy Konstantinovich Zhukov chính thức đặt tên là "Chiến hạm Mikhail Kutuzov".

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ John Hemsley, Soviet troop control--the role of command technology in the Soviet military system, Brassey's Publishers, 1982, trang 183
  2. ^ a ă â William T. Worthington, Great military leaders: a bibliography with vignettes, trang 131
  3. ^ a ă â Christopher Duffy, Borodino and the War of 1812, trang 165
  4. ^ Christopher Duffy, Borodino and the War of 1812, trang 63
  5. ^ a ă Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 128
  6. ^ Parkinson, Roger. The Fox of the North: The Life of Kutuzov, General of War and Peace. (London: Peter Davies, 1976), 5.
  7. ^ Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 129-131
  8. ^ a ă Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 131-132
  9. ^ Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 132
  10. ^ a ă â b Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 135-136
  11. ^ Parkinson, Roger. The Fox of the North: The Life of Kutuzov, General of War and Peace. (London: Peter Davies, 1976), 7-10.
  12. ^ Parkinson, Roger. The Fox of the North: The Life of Kutuzov, General of War and Peace. (London: Peter Davies, 1976), 11-12.
  13. ^ a ă â b c d Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 137-140
  14. ^ Parkinson, Roger. The Fox of the North: The Life of Kutuzov, General of War and Peace. (London: Peter Davies, 1976), 18-21.
  15. ^ Political history and culture of Russia, Tập 19, trang 147
  16. ^ Tony Cape, The Last Defector, Doubleday, 1991, trang 49
  17. ^ a ă â b c d đ e ê Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 140-143
  18. ^ Parkinson, Roger. The Fox of the North: The Life of Kutuzov, General of War and Peace. (London: Peter Davies, 1976), 21-26.
  19. ^ a ă â b c d đ e ê g Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 144-149
  20. ^ Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 149-150
  21. ^ a ă â b c d Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 150-152
  22. ^ Christopher Duffy, Austerlitz 1805, trang 30
  23. ^ a ă â Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 152-154
  24. ^ a ă â b c d đ e ê Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 154-160
  25. ^ Troyat, Henri. Alexander of Russia. (New York: Grove Great Live:1982), 87.
  26. ^ Troyat, Henri. Alexander of Russia. (New York: Grove Great Lives:1982), 84-91.
  27. ^ Parkinson, Roger. The Fox of the North: The Life of Kutuzov, General of War and Peace. (London: Peter Davies, 1976), 76-91.
  28. ^ Lieven, Dominic. Russia Against Napoleon. (New York: Viking, New York, 2010), 37, 43.
  29. ^ a ă â b c d đ e Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 160-164
  30. ^ Chính Chichagốp đã thừa nhận rằng Cutudốp "đã làm được tất cả những gì có thể trong hoàn cảnh đó"
  31. ^ a ă â b c d đ e ê g h i Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 164-186
  32. ^ Troyat, Henri. Alexander of Russia. (New York: Grove Great Lives:1982), 149-151.
  33. ^ Parkinson, Roger. The Fox of the North: The Life of Kutuzov, General of War and Peace. (London: Peter Davies, 1976), 117-119.
  34. ^ Lieven, Dominic. Russia Against Napoleon. (New York: Viking, New York, 2010), 188-189.
  35. ^ a ă Christopher Duffy, Borodino and the War of 1812, trang 11
  36. ^ Phan Ngọc Liên 2006, tr. 212
  37. ^ a ă Phan Ngọc Liên 2006, tr. 213
  38. ^ a ă Henri Troyat, Alexander of Russia: Napoleon's Conqueror, các trang 164-166.
  39. ^ a ă â Henri Troyat, Alexander of Russia: Napoleon's Conqueror, các trang 167-168.
  40. ^ a ă â b c The Kutuzov exhibition
  41. ^ Lê Vinh Quốc, Lê Phụng Hoàng, Nguyễn Thị Thư, trang 186
  42. ^ a ă Lê Vinh Quốc, Nguyễn Thị Thư, Lê Phụng Hoàng, trang 133-134
  43. ^ Christopher Duffy, Borodino and the War of 1812, trang 64
  44. ^ Christopher Duffy, Eagles over the Alps: Suvorov in Italy and Switzerland, 1799, trang 5
  45. ^ Dominic Lieven, Russia Against Napoleon: The True Story of the Campaigns of War and Peace

Tài liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Parkinson, Roger. The Fox of the North: The Life of Kutuzov, General of War and Peace. New York: David McKay, 1976 (ISBN 0-679-50704-3).
  • Richard Holmes, Hew Strachan, Chris Bellamy, The Oxford companion to military history, Oxford University Press, 2001.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]