Phong trào Cần Vương

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Phong trào Cần Vương
Một phần của Phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam (1885-1945)
Chieu Can Vuong.jpg
Toàn văn Chiếu Cần Vương.
.
Thời gian 18851896
Nguyên nhân bùng nổ Pháp xâm lược Đại Nam và biến Đại Nam thành thuộc địa
Kết quả Phong trào thất bại
Tham chiến
Flag of Vietnam (1802-78).gif Triều đình kháng chiến Hàm Nghi Flag of France.svg Đệ tam Cộng hòa Pháp
Flag of Colonial Annam.svg Liên bang Đông Dương
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Nhà Nguyễn
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Trung Kỳ
Flag of Colonial Annam.svg Bắc Kỳ
Flag of Republic of Cochinchina.svg Nam Kỳ
Chỉ huy
Flag of Vietnam (1802-78).gif Hàm Nghi
Flag of Vietnam (1802-78).gif Tôn Thất Thuyết
Flag of Vietnam (1802-78).gif Trần Xuân Soạn
Flag of Vietnam (1802-78).gif Phan Đình Phùng
Flag of Vietnam (1802-78).gif Nguyễn Thiện Thuật
Flag of Vietnam (1802-78).gif Nghĩa quân Ba Đình
Flag of Vietnam (1802-78).gif Mai Xuân Thưởng
Flag of Vietnam (1802-78).gif Nguyễn Quang Bích
Flag of Vietnam (1802-78).gif Tạ Hiện
Flag of Vietnam (1802-78).gif Tống Duy Tân
và các lãnh tụ Cần Vương khác
Flag of France.svg Flag of Colonial Annam.svg Toàn quyền Đông Dương
Flag of Colonial Annam.svg Tổng Trú sứ Trung–Bắc Kỳ
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Khâm sứ Trung Kỳ
Flag of Colonial Annam.svg Thống sứ Bắc Kỳ
Flag of Republic of Cochinchina.svg Thống đốc Nam Kỳ
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Khải Định
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Hoàng Cao Khải
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Trần Bá Lộc
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Nguyễn Thân
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Đinh Nho Quang
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Lê Hoan
Flag of Central Vietnam (1885-1890).gif Cao Ngọc Lễ
.

Phong trào Cần Vương nổ ra vào cuối thế kỷ 19 do đại thần nhà NguyễnTôn Thất Thuyết nhân danh vị hoàng đế trẻ Hàm Nghi đề xướng trước nạn xâm lược của thực dân Pháp.

Ý nghĩa và khái quát phong trào[sửa | sửa mã nguồn]

Cần vương mang nghĩa "giúp vua". Trong lịch sử Việt Nam, trước thời nhà Nguyễn từng có những lực lượng nhân danh giúp nhà vua phát sinh như thời Lê sơ, các cánh quân hưởng ứng lời kêu gọi của vua Lê Chiêu Tông chống lại quyền thần Mạc Đăng Dung. Tuy nhiên phong trào này không để lại nhiều dấu ấn và khi nhắc tới Cần Vương thường được hiểu là phong trào chống Pháp xâm lược.

Phong trào thu hút được một số các quan lại trong triều đình và văn thân. Ngoài ra, phong trào còn thu hút đông đảo các tầng lớp sĩ phu yêu nước thời bấy giờ. Phong trào Cần vương thực chất đã trở thành một hệ thống các cuộc khởi nghĩa vũ trang trên khắp cả nước, hưởng ứng chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi, kéo dài từ 1885 cho đến 1896.

Các cuộc khởi nghĩa trong phong trào Cần Vương[sửa | sửa mã nguồn]

Sau khi cuộc tấn công tại kinh thành Huế thất bại, Tôn Thất Thuyết - một đại thần thuộc phe chủ chiến - đưa vua Hàm Nghi ra ngoài, phát hịch Cần Vương chống Pháp. Người Pháp dựng vua Đồng Khánh lên ngôi tại Huế. Ngoài Khởi nghĩa Cần Vương của vua Hàm Nghi, Tôn Thất ThuyếtTrần Xuân Soạn, các cuộc khởi nghĩa hưởng ứng lời kêu gọi của vua Hàm Nghi gồm có:

Đêm 30/10/1888, vua Hàm Nghi bị người Pháp bắt trong lúc mọi người đang ngủ say. Bắt được vua Hàm Nghi thực dân Pháp ra sức dụ dỗ thuyết phục, mua chuộc nhà vua trẻ cộng tác với chúng nhưng vua Hàm Nghi đã từ chối quyết liệt. Không mua chuộc được vua Hàm nghi thực dân Pháp quyết định đưa vua Hàm Nghi đi an trí tại Algeria, một thuộc địa của Pháp ở Bắc Phi (châu Phi), các cuộc khởi nghĩa chống Pháp vẫn tiếp tục. Tuy nhiên, phong trào Cần Vương suy yếu dần; từng cuộc khởi nghĩa lần lượt bị tiêu diệt. Từ cuối năm 1895 đầu 1896, khi tiếng súng cuộc khởi nghĩa Hương Khê của Phan Đình Phùng thất bại, phong trào Cần Vương coi như chấm dứt.

Nguyên nhân thất bại[sửa | sửa mã nguồn]

Tác giả Nguyễn Thế Anh trong sách Kinh tế & xã hội Việt Nam dưới các triều vua nhà Nguyễn nêu các nguyên nhân thất bại của phong trào Cần Vương:

  1. Tính chất địa phương: sự thất bại của phong trào Cần Vương có nguyên nhân từ sự kháng cự chỉ có tính chất địa phương. Các phong trào chưa quy tụ, tập hợp thành một khối thống nhất đủ mạnh để chống Pháp. Các lãnh tụ Cần Vương chỉ có uy tín tại nơi họ xuất thân, tinh thần địa phương mạnh mẽ làm họ chống lại mọi sự thống nhất phong trào trên quy mô lớn hơn. Khi các lãnh tụ bị bắt hay chết thì quân của họ hoặc giải tán hay đầu hàng.[1]
  2. Quan hệ với dân chúng: các đạo quân này không được lòng dân quê nhiều lắm bởi để có phương tiện sống và duy trì chiến đấu, họ phải đi cướp phá dân chúng.[1].
  3. Mâu thuẫn với tôn giáo: sự tàn sát vô cớ những người Công giáo của quân Cần Vương khiến giáo dân phải tự vệ bằng cách thông báo tin tức cho phía Pháp. Những thống kê của người Pháp cho biết có hơn 20.000 giáo dân đã bị quân Cần Vương giết hại.[2]
  4. Mâu thuẫn sắc tộc: Chính sách sa thải các quan chức Việt và cho các dân tộc thiểu số được quyền tự trị rộng rãi cũng làm cho các sắc dân này đứng về phía Pháp. Chính người Thượng đã bắt Hàm Nghi, các bộ lạc Thái, Mán, Mèo, Nùng, Thổ đều đã cắt đường liên lạc của quân Cần Vương với Trung Hoa làm cạn nguồn khí giới của họ. Quen thuộc rừng núi, họ cũng giúp quân Pháp chiến tranh phản du kích đầy hiệu quả.[3]

Theo Đào Duy Anh, ngoài việc thiếu liên kết và thống nhất về tổ chức (tương tự như "tính chất địa phương" mà Nguyễn Thế Anh phản ánh), phong trào Cần Vương còn có những nguyên nhân thất bại khác[4]:

  1. Nền sản xuất lạc hậu, kém phát triển làm nền tảng, vì vậy vũ khí thô sơ không thể chống lại vũ khí hiện đại của Pháp
  2. Lực lượng và chiến thuật: các cuộc khởi nghĩa không đủ mạnh, chỉ có thể tấn công vào những chỗ yếu, sơ hở của địch; không đủ khả năng thực hiện chiến tranh trực diện với lực lượng chính quy của địch
  3. Tinh thần chiến đấu: Ngoại trừ một số thủ lĩnh có tinh thần chiến đấu đến cùng và chết vì nước, không ít thủ lĩnh quân khởi nghĩa nhanh chóng buông vũ khí đầu hàng khi tương quan lực lượng bắt đầu bất lợi cho quân khởi nghĩa, khiến phong trào nhanh chóng suy yếu và tan rã.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Nguyễn Thế Anh (2008), Kinh tế & xã hội Việt Nam dưới các triều vua nhà Nguyễn, Nhà xuất bản Văn Học.
  • Đào Duy Anh (2007), Lịch sử Việt Nam từ thời cổ đại đến thế kỷ XIX, NXB Văn hóa thông tin

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă Nguyễn Thế Anh, sách đã dẫn, tr 108
  2. ^ Nguyễn Thế Anh, sách đã dẫn, tr 102
  3. ^ Nguyễn Thế Anh, sách đã dẫn, tr 109
  4. ^ Đào Duy Anh, sách đã dẫn, tr 478