Hồ Xuân Hương

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Hồ Xuân Hương
Hình ảnh minh họa trên bìa sách Giai nhân dị mặc của nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tiến, 1916
Sinh chưa rõ năm sinh, nơi sinh
giả thiết sinh năm 1772
tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An
Mất chưa rõ năm mất, nơi mất
giả thiết mất năm 1822
tại Thăng Long (nay là Hà Nội)
Công việc Nhà thơ
Quốc gia Đại Việt
Việt Nam
Dân tộc Việt
Giai đoạn sáng tác Văn học trung đại
Cuối nhà Lê sơ, nhà Tây Sơn, đầu nhà Nguyễn
Thể loại Thơ Nôm
Vợ/chồng Tổng Cóc
Ông Phủ Vĩnh Tường

Hồ Xuân Hương (chữ Hán: 胡春香) là nhà thơ nữ người Việt nổi tiếng. Không có một tài liệu nào ghi chép lại thân thế cũng như năm sinh, năm mất của bà; nhiều nhà nghiên cứu nhất trí rằng có thể bà sinh năm 1772 tại làng Quỳnh Đôi, Nghệ An và mất năm 1822 tại Thăng Long.[1] Sống vào giai đoạn cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, nữ thi sĩ lớn lên trong giai đoạn đất nước có những bất ổn về chính trị và xã hội – thời kỳ cuộc nổi dậy Tây Sơn và một cuộc nội chiến kéo dài ba thập kỷ dẫn tới Nguyễn Ánh đoạt được chính quyền và bắt đầu triều đại nhà Nguyễn. Chính những thay đổi này cùng với tư tưởng "trọng nam khinh nữ" thời phong kiến đã có ảnh hưởng lớn tới đề tài sáng tác của Hồ Xuân Hương.

Thơ ca của Hồ Xuân Hương được viết bằng chữ Nôm với chất thơ vừa thanh, vừa tục. Các tác phẩm sót lại được cho là của Hồ Xuân Hương không nhiều, chỉ còn khoảng vài chục bài.[2] Bà được nhà thơ hiện đại Việt Nam Xuân Diệu mệnh danh là "Bà chúa thơ Nôm".[3] Hồ Xuân Hương được coi là một trong những nhà thơ tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam và là một nhà thơ phá cách: nhà thơ nữ viết về phụ nữ thời phong kiến.

Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]

Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]

Không có một tài liệu nào ghi chép lại thân thế, năm sinh, năm mất, quê quán của Hồ Xuân Hương.[4] Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Tiến, bà là con của ông Hồ Phi Diễn (1703–1786) ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.[5] Dòng họ Hồ làng Quỳnh Đôi vốn nổi tiếng với nhiều người đỗ đạt và làm quan.[6] Theo một tài liệu công bố trên tạp chí Văn học số 10 năm 1964 của nhà nghiên cứu văn học Trần Thanh Mai, Hồ Xuân Hương có cùng quê quán với Hồ Phi Diễn nhưng là con ông Hồ Sĩ Danh (1706–1783), em cùng cha với Hồ Sĩ Ðống (1738–1786), vốn cũng xuất thân từ một dòng họ đỗ đạt.[6][7] Nhà nghiên cứu văn học người Mĩ John Balaban thì có lẽ bà được sinh ra vào giữa những năm 17751780, có thể là sinh tại Quỳnh Lưu (nay thuộc Nghệ An) hay Khán Xuân (nay thuộc Hà Nội).[8] Mẹ của bà là một người phụ nữ họ Hà, là một người vợ lẽ.[8]

Nhiều nhà nghiên cứu nhất trí rằng Hồ Xuân Hương sinh năm 1772; gia đình bà được cho là chuyển đến sống ở kinh đô Thăng Long, gần bãi bồi Hồ Tây khi bà còn là một đứa trẻ.[1] Sau đó, cha mất, mẹ bà tái hôn với người khác. Mặc dù ít được cha mẹ quan tâm, song Hồ Xuân Hương là người phụ nữ có học và thông minh (chủ yếu là tự học).[6] Bà lớn lên trong thời cuối nhà Lê sơ và đầu nhà Nguyễn, giai đoạn mà xã hội phong kiến Việt Nam đương thời có nhiều biến động và bắt đầu mục rữa.[4] Do đó, bà đã chứng kiến được những thăng trầm của thời đại và chứng kiến cảnh người phụ nữ bị những tư tưởng "trọng nam khinh nữ" chà đạp.[4] Điều này đã ít nhiều ảnh hưởng lên các sáng tác của bà sau này.[4]

Cuộc đời sau này[sửa | sửa mã nguồn]

Hồ Xuân Hương kết hôn sớm, song không được hưởng hạnh phúc trọn vẹn; ở tuổi còn trẻ, Hồ Xuân Hương đã lấy chồng hai lần, song cả hai đều chịu cảnh làm lẽ.[6] Người chồng đầu là ông Tổng Cóc, là người giàu có, tài giỏi, lại vốn yêu thơ ca nên rất thích Hồ Xuân Hương. Để chiều lòng bà, Tổng Cóc đã cho xây nhà thủy tạ giữa hồ để vừa tránh sự đụng độ với vợ cả, vừa thỏa sức ngâm thơ. Tuy nhiên, do tính tình nghệ sĩ nên Hồ Xuân Hương thường bị dân làng lẫn hai bà vợ cả soi mói, đồn thổi. Để giữ sự hạnh phúc cho gia đình chồng, bà đã đi theo ông Phủ Vĩnh Tường khi đang mang thai đứa con của Tổng Cóc.[9]

Đến ngày Xuân Hương sinh, Tổng Cóc đến gặp xin đón con về nuôi, nhưng được người nhà ông Phủ Vĩnh Tường cho biết con gái của hai người đã mất ngay lúc lọt lòng.[9] Cuộc hôn nhân với người chồng thứ hai cũng không mấy trọn vẹn, mối tình của Xuân Hương với ông Phủ Vĩnh Tường kéo dài vỏn vẹn hai mươi bảy tháng, sau đó ông Phủ Vĩnh Tường qua đời.[4] Có giả thuyết cho rằng nữ thi sĩ sau đó đã lấy một người chồng thứ ba.[4] Sau hai kiếp vợ lẽ, bà sống độc thân đến cuối đời và được cho là mất năm 1822.[6]

Số liệu tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]

Kẽm Trống-danh thắng trong bài thơ cùng tên của Hồ Xuân Hương

Các tác phẩm của Hồ Xuân Hương đã bị mất nhiều, đến nay còn lưu truyền chủ yếu là những bài thơ chữ Nôm truyền miệng.[10]

Năm 1962, ông Trần Văn Giáp đã công bố 5 bài thơ chữ Hán của Hồ Xuân Hương trên báo Văn nghệ viết về vịnh Hạ Long. Đến năm 1983, giáo sư Hoàng Xuân Hãn đã dịch và đặt tên cho 5 bài thơ này (bao gồm: Độ Hoa Phong, Hải ốc trù, Nhãn phóng thanh, Trạo ca thanh, Thuỷ vân hương) và công bố trong bài Hồ Xuân Hương với vịnh Hạ Long, đăng trên tập san Khoa học xã hội, tại Paris vào năm 1984.

Năm 1964, nhà nghiên cứu Trần Thanh Mại phát hiện một tập thơ chữ Hán nữa tên là Lưu hương ký (琉香記), theo những nghiên cứu đến nay nhiều người tán thành rằng những bài thơ trong đó là của Hồ Xuân Hương. Lưu hương ký là tập thơ có nội dung tình yêu gia đình, đất nước, nó không thể hiện rõ cá tính mạnh mẽ của Hồ Xuân Hương, cho nên, việc nghiên cứu giá trị thơ Hồ Xuân Hương chủ yếu được thực hiện trên những bài thơ Nôm truyền tụng của bà.

Các tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]

Các tác phẩm của Hồ Xuân Hương chủ yếu là các bài thơ chữ Nôm theo phong cách thất ngôn bát cú (tám câu bảy chữ) và thất ngôn tứ tuyệt (bốn câu bảy chữ) khá đặc sắc, ngoài ra còn có một vài bài thơ viết bằng chữ Hán.[2] Trong bối cảnh chế độ phong kiến đang dần đi đến hồi kết cũng là lúc văn học trung đại Việt Nam chuyển sang giai đoạn mà chủ nghĩa nhân đạo xuất hiện trong thơ ca, Hồ Xuân Hương tự nhận thức được rằng số phận người phụ nữ đương thời đang bị chà đạp bởi những tư tưởng "trọng nam khinh nữ", "tam tòng tứ đức" của chế độ phong kiến.[2][11] Do vậy, một trong những đề tài chính trong thơ của nữ thi sĩ là về phụ nữ; điều này khiến cho Hồ Xuân Hương trở thành một hiện tượng đặc biệt trong làng văn học trung đại bấy giờ: bà là một nhà thơ nữ và viết về phụ nữ.[3][11] Ngoài ra, các đề tài khác nổi bật lên trong thơ của Hồ Xuân Hương bao gồm chuyện chăn gối của nam nữ, đả kích chế độ đương thời và phê phán những thói hư tật xấu của những kẻ đạo đức giả, gồm cả các nhà sư và những thầy đồ dốt.[1][4][6][12][13]

Vinh danh[sửa | sửa mã nguồn]

  • Hầu hết các thành phố của Việt Nam đều có con phố chính mang tên Bà.
  • Tác phẩm "Bánh trôi nước" của Hồ Xuân Hương được lựa chọn dạy trong môn Ngữ văn của các trường Trung học cơ sở tại Việt Nam.
  • Tác phẩm "Tự tình II" được lựa chọn để dạy trong chương trình Ngữ văn 11 tại Việt Nam.
  • Một số tác phẩm của Bà được dịch sang tiếng Anh trong cuốn Tinh hoa mùa xuân của John Balaban (Copper Canyon Press, 2000, ISBN 1 55.659 148 9).

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă â Vietnam Past and Present: the North của tác giả Andrew Forbes và David Henley, xuất bản bởi Cognoscenti Books: ISBN 9781300568070.
  2. ^ a ă â Phim tài liệu Nhà thơ Hồ Xuân Hương chiếu trên kênh VTC10 (2012).
  3. ^ a ă "陳竹灕《胡春香漢喃詩及其女性意識研究》" (bằng tiếng Trung), nghiên cứu của Đại học Quốc gia Tôn Dật Tiên (Đài Loan).
  4. ^ a ă â b c d đ Smith 2008, tr. 498
  5. ^ Giai nhân di mặc (1916) của tác giả Nguyễn Hữu Tiến, xuất bản tại Hà Nội bởi Nhà xuất bản Đông Kinh ấn quán.
  6. ^ a ă â b c d Taylor 2013, tr. 406
  7. ^ Tạp chí Văn học số 10, xuất bản năm 1964.
  8. ^ a ă Balaban 2000, tr. 6
  9. ^ a ă Phóng sự: Sự thật về bài thơ "Khóc Tổng Cóc", đăng tải trên báo An ninh thế giới ngày 4 tháng 8 năm 2008.
  10. ^ Tựa sách Thơ nôm Hồ Xuân Hương xuất bản ngày 1 tháng 10 năm 2007, tác giả: GS-TS Kiều Thu Hoạch, Nhà xuất bản Văn học.
  11. ^ a ă John Balaban (2009). "About Ho Xuan Huong", xuất bản trên trang web American Poetry Review, ấn bản tháng Chín/Mười năm 2000, bộ số 29, số 5.
  12. ^ Dutton, Werner & Whitmore 2012, tr. 305
  13. ^ Nguyen 2008, tr. 241

Tư liệu[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]