Tướng nhà Đinh

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm

Tướng nhà Đinh là những nhân vật lịch sử đã theo giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân và làm quan dưới triều đại nhà Đinh. Những nhân vật lịch sử này được biết đến qua các chính sử hoặc dã sử trong dân gian.

Thời kỳ loạn 12 sứ quân có nguyên nhân sâu xa từ quá trình phân hóa xã hội thời Bắc thuộc, dẫn đến việc xuất hiện tầng lớp thổ hào, quan lại có thế lực mạnh về kinh tế, chính trị và tạo ra sự phân tán cát cứ. Thực chất của cuộc nội chiến này là việc đấu tranh giành quyền lực tối cao trên đất Tĩnh Hải quân của các thủ lĩnh địa phương khi nhà Đường suy yếu. Thời thế tạo anh hùng, lúc này người Việt có cơ hội đứng lên tranh giành quyền lãnh đạo. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh là người hoàn thành sứ mệnh đánh dẹp nội chiến, lên ngôi hoàng đế, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư, xây cung điện, đặt triều nghi, bầy tôi dâng tôn hiệu là Đại thắng Minh hoàng đế. Trong chiến thắng đó, đã có rất nhiều tướng lĩnh đóng góp công sức. Nhưng chính sử Việt Nam thì ghi chép rất sơ sài, chỉ những nhân vật tiêu biểu của thời đại, còn phần lớn được lưu lại được qua những thần phả, thần tích, ngọc phả rải rác trong các đền, đình, chùa, miếu hiện nay. Vì thời 12 sứ quân đã diễn ra cách nay quá xa, nên các tài liệu dã sử có thể có nhiều dị bản khác nhau giữa các nơi thờ chung một vị tướng, nhưng rõ ràng thực tế nhân dân địa phương đã và đang thờ tự các bậc tiền nhân này, đó là tiêu chí quan trọng nhất để đưa vào trong bài viết.

Danh sách[sửa | sửa mã nguồn]

Dưới đây danh sách 224 vị tướng thời Đinh được cập nhật:

Tên Tư liệu lịch sử Quê quán Tóm tắt sự nghiệp Dẫn chứng
Bạch Tượng,
Bạch Địa
Đình Động Phí
Ứng Hòa - Hà Nội
Nghệ An Bạch Tượng cùng Bạch Địa là con trai gia đình tộc trưởng Bạch Lân ở Hoan Châu. Khi đất nước lâm vào cảnh 12 sứ quân cát cứ. Hai anh em Bạch Tượng và con bà dì là Đô Đài bèn đến phủ Ứng Thiên tụ tập dân chúng lập nên trang Nguyễn Xá sau ông theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp sứ quân ở Sơn Tây và được ban thực ấp ở Động Phí ngày nay. [1]
Bùi Quang Dũng Từ đường
Vũ Thư - Thái Bình
Phú Thọ Ông là người có tài, nhiều sứ quân chiêu dụ nhưng không theo mà Phò tá nhà Đinh, thống nhất đất nước, có nhiều công lao tổ chức khai phá, mở mang kinh tế vùng Bố Hải Khẩu (Thái Bình ngày nay), được, vua phong cho ông chức Trấn đông Tiết độ sứ. [2]
Cao Các
Cao Sơn
Đền Xuân Hòa
Hưng Nguyên - Nghệ An
Thanh Hóa Cao Các được Đinh Bộ Lĩnh phong cho làm Giám Nghị đại phu, giao cho 5 vạn binh lính phò giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn. Sau được ban thực ấp ở huyện An Ninh (Nghệ An). Sau ông còn giúp Vua Đinh đánh dẹp Chiêm Thành. Ở thôn Tân, Yên Khánh, Ninh Bình cũng có đình thờ anh em Cao Sơn và Cao Các.
Cao Điền Công,
Cao Đỗ Công
Đình Kim Sơn
Gia Lâm - Hà Nội
Thanh Hóa Cao Điền Công và em trai Cao Đỗ Công là những nhân vật lịch sử dưới thời Đinh. Điền Công được phong Mưu nghĩa đại phu, Đỗ Công được phong là Thị hộ đốc lĩnh. Sau khi dẹp 12 sứ quân, Đỗ Công và Điền Công đã lập doanh cư thực ấp tại Kim Sơn, Gia Lâm, Hà Nội ngày nay. Khi quân Chiêm Thành xâm phạm bờ cõi Đại Cồ Việt, Vua Đinh Tiên Hoàng bèn triệu Lưỡng công vào triều trao cho 5 vạn quân đi đánh dẹp. Lưỡng công lĩnh mệnh chia quân làm hai đường thủy, bộ đánh tan quân xâm lược Chiêm Thành, giữ yên bờ cõi. [3]
Cao Hiền,
Lã Thị Ả
Đình So
Quốc Oai - Hà Nội
Hà Nội Cao Hiền cùng vợ Lã Thị Ả sống bằng nghề chài lưới trên sông, chuyên làm việc thiện. Họ có ba người con trai tinh thông văn võ. Khi có loạn 12 sứ quân, ba anh em giúp Đinh Bộ Lĩnh, một người làm Chỉ huy sứ, một làm Đô úy, và một làm Hiệu úy, tất cả đều làm tướng cầm quân đi đánh dẹp sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, chém được chánh tướng Đỗ Thanh Long, giải thoát cho Đinh Bộ Lĩnh.
Cao Lịch,
Cao Khiển
Đình Yên Khoái
Ninh Phúc - Ninh Bình
Ninh Bình Theo thần tích thôn Yên Khoái, xã Ninh Phúc, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình thì cha con Đinh Bộ Lĩnh suýt nữa thất trận khi trong một trận đánh lớn, bị quân của Đỗ Cảnh Thạc bao vây, ngoài công chúa Liên Hoa, góp sức giải vây cho Đinh Bộ Lĩnh còn có cánh quân của hai tướng Cao Lịch, Cao Khiển ở Hoa Lư. [4]
Cao Minh Đình Bằng Bộ
Xã Cao Thắng
Thanh Miện - Hải Dương
Hải Dương Cao Minh, hiệu là Viên Thông chiêu cảm, người có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân và thống nhất đất nước Đại Cồ Việt. Ông được người dân quê hương thờ tại đình Bằng Bộ. Lễ hội đình Bằng Bộ diễn ra trong 3 ngày (từ 10 đến 12 tháng 2 âm lịch) kỷ niệm ngày sinh của thành hoàng làng Cao Minh. [5]
Cao Mộc,
Phùng Gia
Đình Bườn - Miếu Trúc
xã Mỹ Thắng
Mỹ Lộc - Nam Định
Hưng Yên,
Nam Định
Ngọc phả đình Bườn cho biết: Đàm hoàng thái hậu, thân mẫu của Đinh Bộ Lĩnh, thường cùng ông đi đánh dẹp các sứ quân. Khi Đinh Bộ Lĩnh cùng Phùng Gia và các tướng tiến quân đến địa đầu huyện Mỹ Lộc, thì bị lực lượng của sứ quân Lã Đường chặn đánh. Ông lập đồn luỹ ở làng Bườn vừa chống cự và phát triển thêm lực lượng. Nhiều nhân sĩ, trong đó có Cao Mộc là tướng của Lã Đường, đã được thu phục về. Sau đó, ông để mẹ lại căn cứ, còn mình cùng với các tướng lĩnh đi đánh dẹp ở các nơi khác. Khi ông cho người trở về An Biện đón thì mẹ ông đã qua đời. Đinh Bộ Lĩnh phái hai tướng là Phùng Gia và Cao Mộc về An Biện trông coi lăng mộ Đào Nương. Rồi Cao Mộc cũng mất tại đây. Hiện nay tại thôn Bườn còn bốn di tích liên quan đến sự kiện này là Lăng Bà, Lăng mộ của Cao Mộc, Miếu Trúc thờ Phùng Gia và Đình Bườn là nơi thờ chung mẹ vua Đinh cùng Cao Mộc và Phùng Gia. [6]
Cao Quang Vương Đền Không Thần
Ứng Hòa - Hà Nội
Hà Nội Cao Quang Vương sinh ngày sinh 10 tháng 3 âm lịch, mất ngày 10 tháng 1 âm lịch, tên huý là Cao Quang Vương. Ông là một tướng giỏi Đinh Bộ Lĩnh, có công dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước hồi thế kỷ X.
Chu Công Mẫn Đình Thắm
Văn Giang - Hưng Yên
Hưng Yên Chu Công Mẫn danh hiệu Thiên Đống Đại Vương cùng với phu nhân là người có công khai mở làng Đan Nhiễm. Sau ông trở thành vị tướng có công giúp vua Đinh dẹp loạn 12 sứ quân, đặc biệt ông là người địa phương, thông thạo giao thông và là người đã xông vào doanh trại để chém đầu sứ quân Lã Đường [7]
Chu Minh
Chu Tuấn
Đình Phú Khê
Hoàng Phú - Hoằng Hóa
Thanh Hóa Đình Phú Khê ở Hoằng Hóa thờ hai anh em Chu Minh và Chu Tuấn có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp 12 sứ quân [8]
Đặng Chân,
Trịnh Thị Khang,
Đặng Trí
Đền Từ Hạ
Thanh Hà - Hải Dương
Hải Dương Đặng Chân xuất thân trong gia đình một tù trưởng giàu có. Khi loạn 12 sứ quân nổi lên khắp nơi, vua Đinh Tiên Hoàng xuất hịch cấp báo, Đặng Chân đến sung quân và được phong là Đại tướng quân, lãnh bộ binh. Vợ Trịnh Thị Khang lĩnh thủy binh. Đặng Trí là con trai họ cũng tướng thời 12 sứ quân. Đặng Trí cùng mẹ lãnh thuỷ binh tiến theo đường thuỷ cùng phối hợp với cha lúc này là Đại tướng quân.
Đặng Đống Thính
Đặng Chiêu Pháp
Đình Tiến Ân
Chương Mỹ - Hà Nội
Ninh Bình Đặng Đống Thính và em trai ông là Đặng Chiêu Pháp thuộc họ Đặng tại động Hoa Lư (Ninh Bình). Sau khi cha mẹ qua đời, cả hai anh em tìm đến trang Đăng Ân luyện tập văn chương, võ nghệ và mở lớp dạy học. Sau giúp Vua Đinh dẹp sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, được phong thưởng trọng hậu và ban cho thực ấp ở trang Đăng Ân. [9]
Đặng Huyền Quang,
Đinh Bộ Lan
chùa Đót Sơn
Tiên Lãng - Hải Phòng
Ninh Bình Hai anh em dòng họ nhà Đinh gồm Đinh Bộ Lan, em trai của vua Đinh Tiên Hoàng và Đinh Bộ Đông em họ của vua sau khi nhà Đinh mất ngôi đã về tu tại chùa Non Đông. Đinh Bộ Đông lấy tên pháp Huyền Quang Thích Quảng Đông và là vị sư trụ trì chùa Non Đông, trong khi Đinh Bộ Lan lấy tên pháp là Thích Quảng Bình. Hai vị được coi là những vị tổ của trường phái pháp môn Tịnh độ thiền tông.
Đặng Sỹ Nghị,
Đặng Sỹ Phan,
Đặng Sỹ Lẫm
Đền Phú Mỹ Xuân Hoa
Kim Thành - Hải Dương
Hải Dương Đặng Sỹ Nghị là người văn võ tinh thông, khi Đinh Bộ Lĩnh tuyển quân đánh dẹp loạn 12 sứ quân, ông chiêu mộ binh lính, gia thần, sỹ tử được hơn 6.000 người dẫn đến ứng tuyển và được Đinh Bộ Lĩnh phong làm ” Đặng Sỹ thống lãnh đại tướng quân”; Khi lên ngôi Đinh Tiên Hoàng Đế phong ông làm “Lễ Bộ Tả thị lang” rồi trấn thủ Hoan Châu. Đền Phú Mỹ Xuân Hoa thuộc thôn Phú Nội, xã Bình Dân thờ Đặng Sỹ Nghị cùng với 2 thuộc tướng của ông là Đặng Sỹ Phan và Đặng Sỹ Lẫm. [10]
Đào Liên Hoa Đình làng Sủi
Gia Lâm - Hà Nội
Thanh Hóa Do có công lao đánh dẹp, khi Đinh Bộ Lĩnh thống nhất giang sơn, xưng đế, liền phong Đào Liên Hoa làm Tây vị Đại vương. Khi châu Vũ Ninh có giặc, ông vâng lệnh vua đem quân tiểu trừ; đóng quân ở Trang Thổ Lỗi (tức làng Sủi, Hà Nội). Dẹp yên giặc, Đào Liên Hoa chiêu dân về lập làng Sủi, mở mang đất hoang. [11]
Đào Ngọc Sâm Miếu Rồng
Gia Lộc - Hải Dương
Thanh Hóa Đào Ngọc Sâm sau khi rời quê hương đến vùng Hải Dương đã chiêu mộ dân binh được hơn 2000 người luyện tập binh pháp, sau có công giúp Đinh Tiên Hoàng dẹp 2 sứ quân nhà Ngô và giúp Lê Hoàn đánh giặc Tống. [12]
Đào Tế,
Đào Lai
Đào Độ
Đền Trinh Hưởng
Thủy Nguyên - Hải Phòng
Hải Phòng 3 anh em họ Đào theo Vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn và được nhà vua ban nhiều chức tước quan trọng. Sau họ cũng làm quan nhà Tiền Lê. [13]
Đinh Điền Chính sử Ninh Bình Đinh Điền là bạn Vua Đinh từ thuở nhỏ, tham gia dẹp loạn 12 sứ quân và trở thành một đại quan nhà Đinh. Khi Vua Đinh mất, ông cùng các quan đại thần kéo quân nổi dậy về kinh đô Hoa Lư chống Lê Hoàn và bị giết.
Đinh Đức Đạt,
Đinh Đức Thông
Đình Cát Đằng
Ý Yên - Nam Định
Nam Định Khi hai anh em ruột Đinh Đức Đạt và Đinh Đức Thông người phường Lư Châu dấy binh đi theo Đinh Bộ Lĩnh đã được nhân dân địa phương tham gia rất đông. Đinh Bộ Lĩnh đã dẹp tan cánh quân của Phạm Bạch Hổ cùng các sứ quân khác để hoàn thành sự nghiệp thống nhất đất nước. [14]
Đinh Dưỡng Xã,
Đinh Cung Linh,
Đinh Đại Mộc,
Đinh Bắc Phương
Đền Phù Lưu,
Đền Thánh Mẫu
Đông Hưng - Thái Bình
Thanh Hóa Ông Đinh Công Đoan ở châu Ái là người văn võ toàn tài, đi theo Ngô Vương Quyền lập được nhiều công lao và được cử về làm tri phủ Cổ Lan. Sau khi đất nước lâm vào cảnh loạn 12 sứ quân. 5 người con của Đinh Công Đoan cũng chiêu tập binh mã, xây dựng tại xã Phù Lưu 3 đồn, lập 1 đồn ở trang Cổ Dũng, và 1 đồn ở khu Giống để chống cự với các sứ quân. Sau khi Đinh Bộ Lĩnh về với sứ quân Trần Lãm, đã sai người mang thư chiêu dụ 4 anh em Đinh Dưỡng Xã, Đinh Cung Linh, Đinh Đại Mộc, Đinh Bắc Phương. Anh em họ Đinh đã đi theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn các sứ quân của Ngô Xương Xí, Nguyễn Siêu. Vua Đinh Tiên Hoàng thấy Tỉnh Nương có nhan sắc bèn lấy làm vợ, lập làm Đệ nhị cung phi - hoàng hậu nhà Đinh. [15]
Đinh Hùng Lực Đình Hộ Vệ
Cẩm Giàng - Hải Dương
Nam Định Đinh Hùng Lực người xã Bảo Lộc huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Ông là người cứu giúp Đinh Bộ Lĩnh khi dẹp loạn mười hai sứ quân, nhà vua bị vây ở Sách Trại – Vị Hoàng – Nam Định. Đinh Hùng Lực là người dẫn nhân đinh ở địa phương ra sức giải vây. Sau khi bình được thiên hạ, ông được vua Đinh Tiên Hoàng ban tước và đất đai, khi mất được nhà vua chuẩn cho xã Cận Duyệt phụng thờ thần, phong thần là Linh ứng Hộ Quốc Đại Vương. [16]
Đinh Nga
Đinh Ngân
Đinh Thiết
Đinh Mỹ
Phạm Đức
Trần Huy
Đền Ba Dân
Kim Bảng - Hà Nam
Hà Nam Đinh Nga tập hợp trai tráng quanh vùng với những người tài giỏi như Đinh Thiết, Đinh Ngân, Phạm Đức, Trần Huy, Đinh Mỹ. Họ đã giúp ông huấn luyện binh sĩ, xây dựng căn cứ. Đinh Nga sau theo về ủng hộ Đinh Bộ Lĩnh, ông từng đem quân đến giải vây cho Đinh Bộ Lĩnh và thừa thắng tấn công tiêu diệt Đỗ Cảnh Thạc tại Đỗ Động Giang. Đinh Bộ Lĩnh lên làm vua đã ban thưởng cho Đinh Nga chức Tướng quân Chỉ huy sứ và cử về trấn trị tại địa bàn cũ, được hưởng lộc ấp ở huyện Cổ Bảng. [17]
Đinh Sài Bơi Đền Xếch
Hoa Lư - Ninh Bình
Ninh Bình Đinh Sài Bơi là tướng quân đại thần thời Đinh, ông theo giúp Vua Đinh dẹp loạn 12 sứ quân và tận trung với nhà Đinh khi nhà Tiền Lê cướp ngôi. Đền thờ và lăng mộ ông hiện vẫn còn ở Hoa Lư [18]
Đinh Trọng Dật Quỳnh Nghĩa
Quỳnh Lưu - Nghệ An
Nghệ An Năm 951, Đinh Trọng Dật lúc ấy còn là một danh sĩ đi theo Đinh Bộ Lĩnh, sau khi dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất giang sơn sau một quãng thời gian dài Bắc Thuộc, gây dựng nên nước Đại Cồ Việt lấy hiệu là Đinh Tiên Hoàng Đế. Ông Đinh Trọng Dật được sắc phong Quan Tể Tướng đương triều, sau ông trở về quê hương Quỳnh Lưu lập ấp. [19]
Đỗ Quang,
Đỗ Huy
Đình Văn Cú
An Dương - Hải Phòng
Hà Nội Sứ quân Ngô Nhật Khánh cát cứ ở Đường Lâm nghe danh muốn dụ dỗ Đỗ Vĩ nhằm hãm hại ông. Do vậy, Đỗ Vĩ đã đem vợ và hai con trai Đỗ Quang, Đỗ Huy chạy về vùng Hải Phòng lánh nạn. Đỗ Quang đã đi theo giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân, lập được nhiều công lớn và được vua phong đến chức Giám điều quân định. Sau ông làm thứ sử Hoan Châu. Đỗ Huy làm Thái thú Đồng Châu. Sau 2 ông theo các trung thần nhà Đinh chống lại nhà Tiền Lê nên bị hại. [20]
Đương Chu Đình Hướng Nghĩa
Vụ Bản - Nam Định
Hà Nam Đương Chu là tướng được Đinh Bộ Lĩnh cử làm sứ giả đi đến các đạo để chiêu mộ quân sĩ, trong đó chỉ riêng làng Hướng Nghĩa, Vụ Bản có đến 18 người đi. Họ trở thành niềm tự hào của làng quê và được dân làng Hướng Nghĩa lập đền thờ. Ông cũng được thờ ở Đình Vị Hạ, xã Trung Lương, Bình Lục, Hà Nam quê nhà.
Đương Giang Đình Đào Thục
Đông Anh - Hà Nội
Hà Nội Đương Giang là một vị tướng của vua Đinh Tiên Hoàng có công trong việc dẹp giặc Ngô cùng với một người trong mộng là Phi Nương Hoàng hậu. Bà là người đã phù giúp cho ông trong chiến trận.
Hà Khôi Đình Mai
Thanh Oai - Hà Nội
Hà Nội Hà Khôi đại vương là người có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp sứ quân Đỗ Cảnh Thạc cát cứ vùng Thanh Oai. Ông được thờ ở đình Mai, xã Thanh Mai, huyện Thanh Oai, Hà Nội.
Hoàng Thị Đậu,
Hoàng Sơn Khung
Phủ Bà
Vụ Bản - Nam Định
Nam Định Thân sinh bà là Sơn Trà làm phó chỉ huy sứ. Năm Đinh Mão bà cùng anh là Hoàng Sơn Khung theo vua Đinh đánh Phạm Phòng Át. Dưới triều Đinh bà giữ chức giám sát ngự sử. Thánh Đậu đại vương được thờ ở Phủ Bà (Đắc Lực, Liên Bảo, Vụ Bản) gắn với sự tích nàng Đậu bán nước ở đầu thôn ủng hộ lương thực cho Đinh Bộ Lĩnh.
Hoàng Thông Đình Cự Đà
Thanh Oai - Hà Nội
Hà Nội Hoàng Thông là tướng thời Vua Đinh Tiên Hoàng được dân làng Cự Đà thờ làm Thành hoàng. Hàng năm vào ngày 14 tháng giêng âm lịch, người dân làng Cự Đà lại nô nức tổ chức lễ hội Đại kỳ phúc tiến hành lễ rước thánh Hoàng Thông Phả Độ Đại Vương.
Hoàng Trung Công,
Hoàng Chí Công,
Hoàng Uy Công
Đình Phương La
Thanh Hà - Hải Dương
Hải Dương Hoàng Trung Công, Hoàng Chí Công và Hoàng Uy Công là ba anh em ruột có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân. Họ được thờ làm thành hoàng làng thôn Phương La và thôn Kỳ Tây xã Cẩm Chế. [21]
Hồ Thông Đình Yên Nhân
Chương Mỹ - Hà Nội
Hà Nội Hồ Thông là con trai Hồ Minh, mẹ là Nguyễn Thị Thái quê quán ở xã Đồng Lạc huyện Chương Mỹ. Sinh thời ông là người văn võ toàn tài, thông minh, trí tuệ được phong làm chỉ huy phó sứ thời vua Đinh Tiên Hoàng. Ông có công lao rất lớn trong việc đánh dẹp loạn 12 sứ quân. Khi mất được tặng phong là: “Quảng Hóa hà hải linh thông thiện thánh đại vương” và được thờ cùng các vị thánh khác tại đình Yên Nhân.
Lã Lang Đường
Lã Lang Đế
Đình Cầu Bây,
Đình Thống Nhất
Thạch Bàn, Cự Khối
Long Biên - Hà Nội
Hưng Yên Theo truyền thuyết dân gian, vị thần hoàng ở đình làng Cầu Bây, phường Thạch Bàn và đình Thống Nhất, phường Cự Khối là vị võ tướng tên gọi Lã Lang Đường phù tá cho Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân. Người em trai là Lã Lang Đế. Hai ông vốn xuất thân từ vùng đất Tế Giang, Hưng Yên và là anh em họ với sứ quân Lã Đường. [22]
Lã Quốc Tuấn Đền Thượng, Thiện Trạo
Ninh Sơn, Ninh Bình
Ninh Bình Thế kỷ thứ X vua Đinh Tiên Hoàng đã cho quân sĩ lập đồn luỹ đóng quân tại Thiện Trạo, phường Ninh Sơn để canh gác, bảo vệ từ phía Nam kinh đô Hoa Lư. Vua cử quan tổng tài Lã Quốc Tuấn về trấn giữ quê hương và dạy nghề dệt chiếu cho dân làng Thiện Trạo. Lã Quốc Tuấn được tôn là ông tổ nghề dệt chiếu làng Thiện Trạo và thờ ở đền Thượng. [23]
Lãng Công Đình Quảng Thượng
Ý Yên - Nam Định
Nam Định Ông là vị thần được thờ ở đình Quảng Thượng (Yên Lương, Ý Yên) do có công nuôi vua Đinh. [24]
Lê Cát Bạo Miếu An Cư
Xã Đức Xương
Gia Lộc - Hải Dương
Nam Định Lê Cát Bạo là con ông Lê Huý Cường và bà Đặng Thị Phương; quê quán làng Đồng Lục huyện Thiên Bản (Nam Định). Ông là người có công giúp Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân, khi cầm quân lúc đến đầu trang An Vệ thấy thế đất đẹp ông đã chọn để hạ trại, thu phục dân làng. Khi ông mất được nhân dân trong làng dựng đền thờ ngay nơi ông hạ trại và tôn làm thành hoàng. Lễ hội truyền thống hàng năm của làng được tổ chức vào ngày 15 tháng Tám âm lịch. [25]
Lê Chương
Lê Du
Đền Làng Kho
Nho Quan - Ninh Bình
Ninh Bình Khi có loạn 12 sứ quân, Lê Chương và em trai Lê Du cùng tập hợp 2000 quân sĩ chia quân đóng 2 đồn. Đồn Thượng phía Đông do Lê Du chỉ huy, tự xưng là Thanh Y đại tướng quân. Đồn Hạ phía Tây do Lê Chương chỉ huy, tự xưng là Hiển Quang đại tướng quân. Sau 2 ông theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp các sứ quân và được giao cai quản vị trí cũ. [18]
Lê Hoàn Chính sử Hà Nam Là tướng của Đinh Bộ Lĩnh tham gia dẹp loạn 12 sứ quân, được phong Thập đạo tướng quân. Sau khi Vua Đinh mất, ông đánh thắng giặc Tống được nhường ngôi vua, lập ra nhà Tiền Lê.
Lê Khai
Trần Thị Quế
Đình Thánh, Minh Thuận
Vụ Bản - Nam Định
Nam Định Làng Bịch xã Minh Thuận, Vụ Bản, Nam Định thờ tướng quân Lê Khai là vị tướng đi theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp yên loạn 12 sứ quân và vợ ông - bà Trần Thị Quế. Đền còn lưu giữ câu đối dịch là: Xưa có lầu Trần, nay có miếu/Sống làm Đinh tướng hóa vi thần. Phía bên trái đền là lăng miếu của bà Trần Thị Quế. [26]
Lê Lương Chính sử Thanh Hóa Là một hào trưởng Ái Châu. Sau Đinh Tiên Hoàng lên ngôi phong hào trưởng Lê Lương, cai quản cả một vùng đất nằm trong phạm vi "đông đến Phân Dịch, nam đến Vũ Long, tây đến đỉnh núi MaLa, bắc đến lèn Kim Cốc" (gồm ba huyện Đông Sơn, Thiệu Hóa, Quảng Xương - Thanh Hóa ngày nay) và cho con cháu Lê Lương đời đời được làm quan coi đất ấy. [27]
Lê Viết Hưng,
Lê Viết Quang
Đình Ngọc Uyên
Thành phố Hải Dương
Nam Định Lê Viết Hưng cùng em trai Lê Viết Quang tình nguyện theo Đinh Bộ Lĩnh, hưng binh trấn giữ vùng châu thổ, đánh thắng nhiều trận ở vùng Chí Linh, Thanh Lâm. Do có công với nước, hai ông được Vua Đinh phong tước, nhân dân lập đền thờ tôn làm Thành hoàng làng Ngọc Uyên, Hải Dương. Đức Thánh Cả Lê Viết Hưng được phong là Đương cảnh thành hoàng quan hà Đại vương "Trưởng tả đạo binh nhung kiêm tham tán mưu sự". Đức Thánh Hai Lê Viết Quang được phong là Dương cảnh thành hoàng Đinh triều phong tước "Thiếu tử Thái Bảo tiền quân". [28]
Lê Xuân Vinh,
Lê Luận Lương
Đình Mai Phúc
Gia Lâm - Hà Nội
Hà Nội Hai anh em Xuân Vinh và Luận Nương đã tập hợp trai tráng trong làng thành đội dân binh. Họ đã từng đánh bại quân của Nguyễn Khoan và một vị sứ quân cát cứ vùng Tế Giang. Sau đó, anh em Xuân Vinh đem quân về Hoa Lư và được Đinh Bộ Lĩnh giao nhiệm vụ đánh dẹp sứ quân Kiều Công Hãn. [29]
Lịch Lộ Đền Phúc Hạ
Thành phố Ninh Bình
Ninh Bình Lịch Lộ Đại Vương là một vị tướng của Đinh Bộ Lĩnh. Do có nhiều chiến công dẹp loạn, ông được rất nhiều nơi lập đền thờ phụng. [30]
Linh Thông Đình Đông Cốc
Thuận Thành - Bắc Ninh
Bắc Ninh Linh Thông Đại vương là người bản xứ, có công theo giúp Vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân. Đình Đông Cốc thờ ông đã được bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch công nhận là di tích lịch sử - văn hóa. [31]
Lương Văn Hoằng,
Ngô Tất An,
Trần Viết Dũng,
Trần Thị Thuỷ,
Trần Xuân Tiền
Thần phả Nhuệ Khê
Nam Định
Nam Định Tham gia đội quân của Đinh Bộ Lĩnh dẹp 12 sứ quân
Lương Tuấn
(Kiều Mộc thiền sư)
Đền Tam Thánh
Yên Khánh - Ninh Bình
Ninh Bình Kiều mộc thiền sư Lương Tuấn là người thân cận và có công lớn giúp Đinh Điền xây dựng căn cứ. Ông đã vận động quân dân lập 9 Đại bản doanh từ Yên Lữ, Yên Bạc quê ngoại của Đinh Điền đến các nơi như: Xuân Dương, Phú Mỹ, Yên Liêu, Bồ Vi và Chùa Tháp góp phần giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp tan loạn 12 sứ quân. Kiều Mộc thiền sư còn là người thày dạy kinh cho Tượng Trân công chúa rồi đưa Thượng Trân Công Chúa về Trúc Lâm tu hành. [32]
Lưu Cơ Chính sử Ninh Bình Là tướng của Đinh Bộ Lĩnh tham gia dẹp loạn 12 sứ quân, trực tiếp đánh dẹp sứ quân Lý Khuê và làm quan nhà Đinh. Ông cùng với Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Trịnh Tú được coi là Tứ trụ triều đình của nhà Đinh.
Lưu Lang Đình Đồng Hạ
Kim Động - Hưng Yên
Ninh Bình Lưu Lang là người cùng quê với Lưu Cơ, Nguyễn Bặc, Đinh ĐiềnĐinh Bộ Lĩnh. Thân phụ của ông là tù trưởng Đại Hoàng, tuổi ngoài 50 mới sinh Lưu Lang.[33] Năm 13 tuổi cha mẹ đều mất, Lưu Lang theo anh họ là Lưu Cơ, cùng Nguyễn Bặc, Đinh Điền tham gia tập trận cờ lau cùng bọn trẻ chăn trâu. Sau đó, họ cùng Lưu Lang tiến đến Phù Liệt, Tế Giang, Đằng Châu, Bố Hải dẹp các sứ quân và tôn Đinh Bộ Lĩnh lên làm vua, lấy quốc hiệu là Đại Cồ Việt, đóng đô ở Hoa Lư. Vua Đinh phong Lưu Cơ là Đô hộ phủ sĩ sư, Lưu Lang là Phó sĩ sư và được ban thực ấp ở Đồng Hạ, Hưng Yên. Khi Lê Hoàn đoạt ngôi nhà Đinh, ông cùng Đinh Điền đem quân về chống đối và cùng hy sinh, các ông được hậu thế suy tôn là trung thần nhà Đinh [34]
Lưu Ngữ Đền Lưu Xá
Hưng Hà - Thái Bình
Thanh Hóa Đầu thế kỷ thứ X, họ Lưu là dòng cự tộc thuộc huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Lưu Ngữ, giỏi văn võ, theo Lê Hoàn đến với Đinh Bộ Lĩnh từ những ngày đầu dẹp loạn. [35]
Lưu Quyền Đình Nhật Tân
Kim Bảng - Hà Nam
Hà Nam Thời vua Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, ở xã Lưu Xá, huyện Kim Bảng, phủ Lý Nhân, đạo Sơn Nam có một người tên là Lưu Quyền theo vua đi đánh sứ quân Đỗ Cảnh Thạc ở Đỗ Động. Dẹp xong loạn 12 sứ quân, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi, luận công phong thưởng. Lưu Quyền công lao to lớn được vua phong chức là Thuỷ tào phán sự. Ban phong mỹ tự Trung thành phổ tế đại vương “Đại linh cảm chiếu ứng”. Sắc chỉ cho phép 72 nơi phụng thờ. Thuỷ tào phán sự Lưu Quyền biểu tấu xin vua cấp thêm một đạo sắc nữa về xã Lưu Xá cùng nhân dân xây đền thờ trên khu đất hình chim phượng. [36]
Lý Đài
Lý Trâu
Lý Quốc
Đình Văn Ổ
Đình Trịnh Xá
Đình Cát Lư
Văn Lâm - Hưng Yên
Thái Bình Khi Đinh Tiên Hoàng sai Nguyễn Bặc về xứ Kinh Bắc tìm căn cứ quân sự, ba anh em Đài Công, Trâu Công và Quốc Công mang hơn 30 nghĩa binh là dân các thôn Lộng Đình, Trình Xá, Cát Lư do mình tuyển chọn đến xin làm gia thần. Đinh Tiên Hoàng thử tài, biết các ông là người tài năng, mưu lược xuất chúng liền giao chức vụ Chưởng lĩnh tả đạo binh giới kiêm Tham tán mưu sự. Vua sai ba ông chỉ huy hùng binh thủy bộ diệt trừ các sứ quân. Sau này Vua phong Đài Công làm Thái bảo tiền quân, Châu Công làm Thái bảo trung quân, Quốc Công làm Thái bộc hậu quân. Hoàng đế phong hiệu cho ba ông là Đệ nhất Châu Quốc, Đệ nhị Châu Quốc, Đệ tam Châu Quốc. Khi Lê Hoàn cướp ngôi nhà Đinh các ông không phục đã tự sát [37]
Lý Mộc Trang Chùa Phúc Khánh
Hiền Quan
Tam Nông - Phú Thọ
Phú Thọ Mộc Trang đại vương là con trai của bà Lý Phương Nương trước đó tu ở chùa Phúc Khánh lộ Sơn Tây phủ Thao Giang, tức chùa Hiền Quan. Khi mẹ mất hết tang, đất nước rơi vào loạn 12 sứ quân, biết Đinh Bộ Lĩnh là con một vị tướng cũ được nhân dân hết sức mến phục, ông đã dung nạp 300 người cùng theo về tham gia khởi nghĩa. Ông trực tiếp tham gia đánh dẹp các sứ quân nhà Ngô và Đỗ Cảnh Thạc ở Bảo Đà. Đinh Tiên Hoàng lên ngôi vua ban cho ông thực ấp ở huyện Tam Nông. [38]
Lý Trí Thắng Đình Đỗ Lâm
Đình Đỗ Hạ
Thái Bình Nguyễn Bặc là Đại tướng quân của Đinh Bộ Lĩnh, trong lúc tiến quân đến phủ Hạ Hồng thì gặp Lý Trí Thắng và Trí Thắng sớm được tin dùng, cùng Nguyễn Bặc kéo quân về Hoa Lư ra mắt chủ soái. Đinh Tiên Hoàng ban chức Tả đạo binh nhung kiêm Tham tán mưu sự, giao nhậm chức ở Hoan Châu, 3 năm sau được vời về triều phong chức Chưởng ấn nội các.
Lý Phả,
Lý Hoằng,
Lý Quảng
Đình Trại Kênh
Thủy Nguyên - Hải Phòng
Ninh Bình Ba anh em Lý Phả, Lý Hoằng, Lý Quảng con ông Lý Lã và bà Đặng Thị Quỳnh, người Hoa Lư, Ninh Bình, cả ba đều có công tham gia dẹp loạn 12 sứ quân và làm quan dưới triều Đinh Tiên Hoàng. Cuối đời Đinh, nội bộ triều đình mâu thuẫn, ba anh em về ẩn cư ở trang Sài Kênh, huyện Thuỷ Đường. Khi Lê Hoàn muốn giành ngôi vua. Nguyễn Bặc vời ba anh em về Hoa Lư giúp chống Lê Hoàn và đều bị tử trận cùng Nguyễn Bặc. Dân Sài Kênh ngưỡng mộ lòng trung nghĩa của ba vị nên thờ làm thành hoàng. [39]
Nguyễn Bặc Chính sử Ninh Bình Là bạn Vua Đinh từ thuở nhỏ, tham gia dẹp loạn 12 sứ quân và làm quan nhà Đinh, chức Định quốc công, tương đương Tể tướng. Khi Vua Đinh mất, ông cùng các quan đại thần nổi dậy chống Lê Hoàn và bị giết.
Nguyễn Bồ,
Nguyễn Phục
Đình Ba Dân
Thanh Trì - Hà Nội
Ninh Bình Là anh của Nguyễn Bặc và Nguyễn Phục. Cả ba anh em ông đều là tướng nhà Đinh, có công giúp Đinh Tiên Hoàng trong công cuộc đánh dẹp loạn 12 sứ quân. Vợ ông là công chúa Quế Hương, chị gái Đinh Tiên Hoàng. Năm Đinh mão 967, Đinh Bộ Lĩnh giao Nguyễn Bồ làm chỉ huy tiến quân đánh sứ quân Nguyễn Siêu ở Tây Phù Liệt, là sứ quân mạnh nhất lúc bấy giờ; không may trong trận này Nguyễn Bồ cùng ba tướng Nguyễn Phục, Đinh Thiết, Cao Sơn và rất nhiều binh lính tử trận. [40]
Nguyễn Cả Đình Bá Dương
Đan Phượng - Hà Nội
Hà Nội Tham gia dẹp 12 sứ quân, sau từ quan về làng dạy dân trồng trọt, mở mang cơ nghiệp, ông bày ra những trò vui thanh cao, trong đó có chơi diều cùng đám trẻ mục đồng. [41]
Nguyễn Đoàn Đình Đông Phù
Thanh Trì - Hà Nội
Hà Nội Trong trận đánh Nguyễn Siêu, Nguyễn Đoàn đã đem hơn 10 người, ban đêm ngầm lén vào trong doanh, thừa gió phóng hoả, ngọn lửa rừng rực, khói đen ngút trời. Nhờ đó quân Hoa Lư đánh thắng Tây Phù Liệt.
Nguyễn Đức Chính Đình Hòa Xá
Ứng Hòa - Hà Nội
Nghệ An Nguyễn Đức Chính là vị tướng có công dẹp loạn 12 sứ quân góp phần vào sự nghiệp thống nhất đất nước. Ông đã được Đinh Tiên Hoàng phong làm tả đạo Tướng quân, sau đó gia phong làm Phổ đức Uy chính Thượng Đẳng Thần. [42]
Nguyễn Đức Long,
Nguyễn Đức Học
Thần phả Nhuệ Khê
Nam Định
Nam Định Anh em Đức Long, Đức Học cùng 30 người thuộc 5 họ: Nguyễn, Trần, Hoàng, Bùi, Mai lúc đầu theo về với Trần Lãm sau theo Đinh Bộ Lĩnh. Họ có công thu phục được sứ quân Phạm Bạch Hổ và đánh dẹp sứ quân Đỗ Cảnh Thạc nên Đức Long được phong làm Hùng trấn tam kỳ giang châu tướng quân, Đức Học được phong là Nhuệ Khê mạc trung duệ tiết tướng quân.... Dân làng Nhuệ Khê đã dựng sinh từ thờ Trần Lãm và hai ông Đức Long, Đức Học. [43]
Nguyễn Minh,
Nhữ Hoàng Đê
Đền Lăng
Thanh Liêm - Hà Nam
Bắc Ninh
Hà Nam
Ngọc phả Nguyễn Minh và nàng Nhữ Hoàng Đê cho biết bố mẹ Nguyễn Minh là Nguyễn Hạnh và Trần Thị Mỹ, người vùng Phật Tích - Bắc Ninh đi đến Bảo Thái, Hà Nam sinh sống ở chùa Dương Quang (chùa Vực). Chùa Dương Quang là nơi ông ra đời, và hiện nay đó cũng là nơi thờ ông. Lớn lên, Nguyễn Minh theo thầy văn ôn võ luyện. Đến năm 20 tuổi, Nguyễn Minh chiêu mộ quân lính, chuẩn bị lương thảo, bảo vệ nhân dân và xóm làng, ngầm nuôi chí lớn. Sự gặp gỡ giữa Lê Hoàn và Nguyễn Minh là sự gặp gỡ giữa những thanh niên cùng chí hướng trong buổi loạn lạc. Kể từ đó, Lê Hoàn và Nguyễn Minh cùng nhau tập hợp trai tráng, tập luyện võ nghệ bảo vệ làng xóm, chờ thời cơ nổi dậy, họ lựa chọn trại Nhuế làm nơi đóng quân. Khi Đinh công khởi binh ở Hoa Lư, Lê Hoàn và Nguyễn Minh cũng đem quân bản bộ theo về. Khởi nghĩa thành công, Lê Hoàn được phong Thập đạo tướng quân, Nguyễn Minh là Thập đạo phó tướng quân, cùng với Lê Hoàn chăm lo về binh lực, quân sự [44]
Nguyễn Ninh,
Nguyễn Tĩnh
Đình Thanh Khê
Bình Lục - Hà Nam
Hà Nam Nguyễn Ninh, Nguyễn Tĩnh gặp thời loạn lạc đã tập hợp trai tráng vùng Bình Lục tập luyện võ nghệ để bảo vệ quê hương. Khi Đinh Bộ Lĩnh nổi dậy các ông đã theo về để đánh dẹp 12 sứ quân, lập nhiều công trạng lớn. [45]
Nguyễn Phấn,
Nguyễn Trọng,
Nguyễn Quý
Đình Long Cầu
Xã Đoàn Đào,
Phù Cừ - Hưng Yên
Hải Dương Ba ông là con của Nguyễn Đao ở Hiệp Đức, Thanh Hà, Hải Dương sau rời về Hưng Yên sống cùng cha mẹ nuôi. Lớn nên 3 ông theo Vua Đinh Tiên Hoàng, Ông thứ nhất (Phấn) làm Tham tán triều nghị lên Trấn thủ đất Cao Bằng, Ông thứ hai (Trọng) làm Đô đốc ngự sử sang Trấn thủ vùng Tuyên Quang, Ông thứ ba (Quý) giữ chức Thái bộc về Trấn thủ miền Thanh Hoá.
Nguyễn Phúc Đình Khả
Hưng Hà - Thái Bình
Thanh Hóa Gặp thời 12 sứ quân, Nguyễn Phúc đã chiêu binh, xây dựng lực lượng, sắm sửa vũ khí thành lập một căn cứ riêng ở Khả Khu, xung quanh làng đào hào đắp luỹ, lập lên bốn điếm canh giữ bốn góc làng. Từ đó Nguyễn Phúc có đủ điều kiện, uy quyền để cát cứ một vùng riêng, một giang san riêng giữa vùng đất Đằng Châu (tỉnh Thái Bình). Sau ông hàng phục Đinh Bộ Lĩnh, được phong làm quan. [46]
Nguyễn Quảng Lại Miếu Ba Thôn
Thái Thụy - Thái Bình
Hà Nội Nguyễn Quảng Lại là người trang Thịnh Liệt, huyện Tiên Phong, tỉnh Sơn Tây. Ông đã cùng các tướng tài giỏi khác phò Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn mười hai sứ quân thống nhất Tĩnh hải quân và được phong giữ chức Thuỷ đạo đại tướng quân. Trong một lần cùng Đinh Tiên Hoàng truy đuổi tàn quân của Kiều Công Hãn ở Phong Châu (Bạch Hạc - Phú Thọ), khi tới sông Việt Trì, để giữ bí mật của trận đánh, Ông đã cho quân chặt cây, hạ thuỷ để vượt sông. Khi ra tới giữa dòng, trời nổi cơn dông lớn, ông đã mất tích, xác trôi về cửa Bố Hải Khẩu rồi được người dân làng chài trang Quang Lang chôn cất và thờ cúng. [47]
Nguyễn Tấn Đền An Lá
Nam Trực - Nam Định
Ninh Bình An Lá xưa vốn là vùng đất hoang hóa, người dân ở trại Âu Hóa (nay là vùng Xích Thổ, Ninh Bình) theo Nguyễn Tấn về đây lập ấp nên cũng đặt tên là trại Âu Hóa. Năm 966, đất nước xảy ra loạn 12 sứ quân, Nguyễn Tấn đứng ra chiêu dân, luyện tập võ nghệ. Năm 967, sứ quân Kiều Công Hãn bại trận từ Phong Châu chạy qua vùng Âu Hóa thì bị Nguyễn Tấn đem quân ra đánh, chém vào cổ, bỏ chạy đến làng Din thì chết. Từ đây, Nguyễn Tấn hết lòng giúp sức cho Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước. [48]
Nguyễn Viết,
Nguyễn Sùng,
Nguyễn Thiện
Miếu, đình Ngô Xá
Xã Vĩnh Xá
Kim Động - Hưng Yên
Trung Hoa Họ là 3 anh em con trai Nguyễn Quang một người gốc Trung Hoa chạy loạn sang Quốc Oai, lấy vợ Trần Thị Nguyệt và làm nghề thuốc. Thời loạn 12 sứ quân ông bà chạy sang Khoái Châu ở nhờ chùa Ngô Xá tiếp tục nghề dược. Ba người con trai con trai họ là: Trưởng Viết Sùng Công, Thứ Viết Quách Công và Thứ Viết Thiện Công đều được theo học đạo sĩ. Sau ba anh chiêu tập binh sĩ được hơn ba trăm người gồm Phượng Lâu 5, An Tàô 10, An Xá 45, Vĩnh Đồng 45, Dưỡng Phú 51, Cốc Khê Tạ Xá 55, Đào Xá 36 và trang sở tại 55 người, rồi gia nhập quân đội Nguyễn Bặc đánh dẹp loạn 12 sứ quân. Vua Đinh đã phong tặng Sùng Công làm Trưởng Án Nội Các, Quách Công làm Kim Thiên Môn Điện, Thiện Công làm Tây Chính Trấn Ngự Phủ Điện. Đình và miếu Ngô Xá đều thờ Tam vị Đại Vương: Đông Thiện Sùng Tín Đại Vương, Đông Chinh Thiện Môn Đại Vương và Tây Chinh Điạ Phủ Đại Vương. Lễ hội hàng năm được tổ chức vào các ngày 10/3 và 8/8 âm lịch. [49]
Ninh Hữu Hưng Đình La Xuyên
Ý Yên - Nam Định
Ninh Bình Là tướng theo Vua Đinh dẹp loạn 12 sứ quân và tham gia xây dựng kinh đô Hoa Lư, ông mở mang vùng đất Nam Định và được tôn vinh là ông tổ nghề xây dựng ở Việt Nam
Phạm Bạch Hổ Chính sử Hưng Yên Phạm Bạch Hổ (910 - 972) vốn là tướng nhà Ngô, trấn giữ Hải Đông (vùng Quảng Ninh, Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên ngày nay). Khi nhà Ngô mất, Ông trở thành một sứ quân mạnh, được tôn xưng là Vua Mây. Sau một số lần giao tranh, ông hàng phục nhà Đinh. Hiện được nhiều nơi ở vùng châu thổ sông Hồng lập đền thờ.
Phạm Cả Thần phả Nhuệ Khê
Nam Định
Nam Định Phạm Cả, người đã tập hợp được hàng trăm người làng đến theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn, sau được phong làm Huyện doãn huyện Thiên Bản (Vụ Bản).
Phạm Công Đinh,
Phạm Công Hoài,
Phạm Công Thành
Làng Ngâu Khê
Quỳnh Phụ - Thái Bình
Thái Bình Nhờ sự giúp sức của ba anh em và các nho sinh do ba anh em cầm đầu, Đinh Bộ Lĩnh đánh bại quân lính của sứ quân Phòng Át. Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi phong Phạm Công Thanh là Thanh Lãng Đại Vương chức Pháp sư; phong Phạm Công Hoài là Hoài Nhân Đại Vương chức Võ quan Đại Vương, phong Phạm Công Đinh là Thượng Thiên Đại Vương chức Viên quan thị bộ Thái y viện, ban cho cha là Phạm Công Hoàng là Thân vương. cũng ban cho cha là Phạm Công Hoàng là Thân vương.
Phạm Đông Nga đền Mậu Hòa
Hoài Đức - Hà Nội
Hà Nội Ông đã theo Đinh Bộ Lĩnh và trở thành tướng tài, được phong Tổng đốc đại vương. Ông có công khởi dựng làng Mậu Hòa do đó mà dân làng lập đền thờ ông tại đền Mậu Hòa nằm ven bờ đê sông Đáy, thuộc xã Minh Khai, huyện Hoài Đức - Hà Nội.
Phạm Hán,
Phạm Phổ
Đình Mai Động
Bình Lục - Hà Nam
Hà Nam Hai anh em Phạm Hán và Phạm Phổ gặp lúc có loạn 12 sứ quân, bèn kết giao hào kiệt bốn phương, chiêu mộ trai tráng thiết lập đồn lũy trên đất Mai Khu và đánh nhau với sứ quân Phạm Phòng Át và Ngô Nam vài mươi trận; hai ông giữ phần thắng, thanh thế vang dậy. Sau Phạm Hán được phong An định công, Phạm Phổ được phong Thống lĩnh công, được ân lộc nghìn hộ.
Phạm Hạp Chính sử Hải Dương Ông cùng với em trai Phạm Cự Lượng đem hơn 2000 người, ngựa từ quê đến Hoa Lư phò Đinh Bộ Lĩnh tham gia dẹp loạn 12 sứ quân. Theo thần tích đình Hướng Nghĩa, xã Minh Thuận, Vụ Bản, Nam Định thì Phạm Hạp chính là người đánh bại và chém chết sứ quân Nguyễn Khoan ở Tam Đái. Sau ông làm quan nhà Đinh. Khi Vua Đinh mất, lo sợ Lê Hoàn cướp ngôi Vua, ông cùng các quan đại thần nổi dậy chống cự và bị Lê Hoàn giết. Ông được liệt vào danh sách "Giao châu thất hùng",tức 7 anh hùng Giao Châu thời bấy giờ.
Phạm Thành Miếu Lộc Thọ
Hưng Hà - Thái Bình
Thái Bình Theo Vua Đinh đánh dẹp sứ quân Phạm Bạch Hổ. Khi mẹ Vua mất, ông cùng 3 tướng Đinh Điền, Lưu Cơ, Sát Công chiêu mộ dân chúng bảo vệ Hoàng lăng mộ địa. [50]
Phạm Quảng Đình Phương Mỹ
Xã Mỹ Đồng
Thủy Nguyên - Hải Phòng
Hải Phòng Phạm Quảng là một người thông minh, mạnh khỏe tài giỏi hơn người. Đến năm 27 tuổi nghe tin nhà vua (Đinh Tiên Hoàng) có hịch truyền đi khắp thiên hạ để kén người hiền tài, Phạm Quảng liền xin phép cha mẹ về kinh đô ứng thí. Ông làm quan dưới triều Đinh Tiên Hoàng được 11 năm thì xảy ra sự biến cố nhà Đinh mất ngôi. Ông tiếp tục tham gia chiến thắng Bạch Đằng năm 981 và làm quan dưới triều Tiền Lê [51]
Phan Thị Môi Nương Đền Kim Đằng
Thành phố Hưng Yên
Hưng Yên Là phu nhân của tướng Đinh Điền. Bà từng cải trang trà trộn vào doanh trại địch hậu thuẫn, mở cổng thành cho Tướng quân Đinh Điền chỉ huy tiến vào phá thành. Sau Bà tuẫn tiết theo Đinh Điền. [52]
Phạm Thị Trân Đền Vân Thị
Thành phố Ninh Bình
Hưng Yên Phạm Thị Trân là người phụ trách ca hát trong cung đình Hoa Lư, những tác phẩm nghệ thuật của bà có tác dụng khích lệ quân lính nhà Đinh. Bà được Vua Đinh phong chức Ưu Bà và hậu thế tôn vinh là bà tổ nghề hát chèo.
Phí Công
(5 anh em họ Phí)
Chùa Ngái, Chi Ngại
Chí Linh - Hải Dương
Hà Nội Khi Nguyễn Bặc kéo quân về Côn Sơn dẹp sứ quân Phạm Bạch Hổ đã để lại con cháu của mình cùng năm vị tướng quân họ Phí ở lại Chi Ngại cai quản vùng đất này. Khi năm anh em họ Phí mất, người dân Chi Ngại tôn họ làm Thành Hoàng, lập đền thờ cúng. Đình làng Chi Ngại bị phá hủy trong kháng chiến chống thực dân Pháp, nhưng bài vị, ngai thờ và thần tích của năm vị tướng họ Phí vẫn được lưu giữ thờ phụng đến nay ở chùa Ngái của thôn Chi Ngại. Tại đình Động Phí xã Đạo Tú huyện Ứng Hòa - Hà Nội, nhân dân thờ Nguyễn Bặc vì ông đã về đây tuyển 500 quân, trong đó có 05 vị tướng người họ Phí ở Động này đi dẹp loạn
Tạ Sùng Hy Đình An Nhân
Vụ Bản - Nam Định
Ninh Bình Ông đến An Nhân, Thành Lợi, Vụ Bản dạy học, rồi bắt đầu từ đây đi theo Đinh Bộ Lĩnh. Ông là người có công phá vòng vây của Ngô sứ quân cứu thoát Đinh Bộ Lĩnh. Đinh Bộ Lĩnh đã phong ông là Sùng Hy đại vương, cho nhận thực ấp ở Thiên Bản (Vụ Bản). Khi Tạ Sùng Hy mất, nhân dân trong vùng tổ chức chôn cất, và thờ ở đình An Nhân (đình thờ Tạ Sùng Hy).
Trần Cao Minh Đình Mai Xá
Nho Quan - Ninh Bình
Ninh Bình Trần Cao Minh là tướng của Đinh Bộ Lĩnh. Ông theo Vua Đinh dẹp các sứ quân. Do bại trận ông tự tuẫn tiết để bảo toàn danh dự. [4]
Trần Công Hoan,
Trần Công Huân,
Trần Công Tiếu
Phủ Vạn
Triệu Sơn - Thanh Hóa
Thanh Hóa Ba vị tướng Trần Công Hoan, Trần Công Huân và Trần Công Tiếu là những người có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn sứ quân của Ngô Xương Xí, lập ra nước Đại Cồ Việt. [53]
Trần Công Mẫn Đền Công Mẫn
Nghĩa Hưng - Nam Định
Hà Nội Trần Công Mẫn, người Sơn Tây theo về với vua Đinh lại được cử xuống phủ Nghĩa Hưng để chiêu mộ được 1000 quân sĩ. Ông lấy vợ người trang Thái Duyến là bà Xuyến Nương và tập hợp được đến nghìn trai tráng quê vợ tham gia nghĩa quân. [43]
Trần Ứng Long Đình Nội Lễ
Tiên Lữ - Hưng Yên
Hưng Yên Thời loạn 12 sứ quân, Trần Ứng Long đem quân đánh dẹp sứ quân Đỗ Cảnh Thạc ở Đỗ Động Giang. Trần Ứng Long đã hạ lệnh cho quân vào rừng chặt tre đan thuyền, phỏng theo cách đan thúng. Nhờ có thuyền nan mà quân của Trần Ứng Long đã phá được căn cứ của quân Đỗ Cảnh Thạc, góp phần thống nhất giang sơn, được Đinh Bộ Lĩnh phong thưởng. Trần Ứng Long được hậu thế tôn vinh là ông Tổ nghề đan thuyền và nghề sơn và được thờ ở đình Nội Lễ.
Trần Doanh Nghị Đình Cầu Chanh
Ý Yên - Nam Định
Thanh Hóa Thượng đẳng Thần Đại vương Trung Hưng tướng Trần Doanh Nghị sinh năm 925 tại Phủ Lương Giang, Ái Châu. Khi có loạn 12 sứ quân, Ông cùng các tướng Đinh Điền, Nguyễn Khu, dương cờ khởi nghĩa, tụ về cùng Đinh Bộ Lĩnh lập nước Đại Cồ Việt. Ông được vua Đinh cử về vùng cửa biển Đại Nha, trụ sở tại làng Chanh Cầu để trấn giữ vùng cửa biển này
Trần Quý
Trần Kiên
Chùa Đống Lân
P Hưng Đạo - Cao Bằng
Cao Bằng Hai anh em Trần Quý và Trần Kiên có công chữa bệnh cứu dân. Gặp thời loạn 12 sứ quân, khi Đinh Bộ Lĩnh bị thương đã mời hai ông đến cứu chữa [54]
Trình An Tể Đình Băng Trai
Bình Giang - Hải Dương
Hải Dương Theo Vua Đinh Tiên Hoàng dẹp 12 sứ quân
Trình Minh Đền Trình Minh
Hà Trung - Thanh Hóa
Thanh Hóa Trình Minh, một nhân vật lịch sử tài năng và mưu lược, người đã có công giúp vua Đinh Tiên Hoàng bình định xong loạn 12 Sứ quân hồi thế kỷ X. Ông được vua Đinh Tiên Hoàng phong tước “Minh Tự Khanh”. Khi Lê Hoàn lên ngôi đã cho vời Trình Minh nhiều lần, nhưng do quan điểm Trung quân với nhà Đinh, ông đã cự tuyệt không ra làm quan với Triều Lê. [55]
Trịnh Tú Chính sử và dã sử Ninh Bình Là bạn Vua Đinh từ thuở nhỏ, tham gia dẹp loạn 12 sứ quân và làm quan nhà Đinh. Khi Vua Đinh mất, ông cùng các quan đại thần nổi dậy chống Lê Hoàn và bị giết.
Trịnh Minh,
Trịnh Lương,
Trịnh Nguyên,
Trịnh Khang
Đình làng Việt Yên
xã Điệp Nông,
Hưng Hà - Thái Bình
Hải Dương 4 anh em họ Trịnh là con của ông Trịnh Thông, nguyên quán ở trang Tranh Vanh, huyện Đường An, Châu Hồng (Bình Giang, Hải Dương) và 2 bà vợ là Hoàng Thị Ngoạn (người Hải Dương, mẹ của Minh công) và bà Trần Thị Hạnh (người Thái Bình, là mẹ của 3 người em còn lại). Thời loạn 12 sứ quân, Ngô Xương Xí sai gia thần đến dụ, ba ông không chịu. Sứ quân tức giận mang binh mã đến đánh, ba ông bèn truyền binh sĩ thiết lập đồn doanh ở bốn nơi. Minh công đóng ở xứ Cửa Chùa, Lương công đóng ở xứ Cửa Triệu, Nguyên công đóng ở xứ Kiều Kinh, Khang công đóng ở xứ Bến Bến, thường cùng với Ngô sứ quân cự chiến. Ngô sứ quân đều bị thua. Nghe danh của bốn ông, Đinh Bộ Lĩnh sai Đinh Điền là đại thần mang quân đến mời và phong cho Minh công làm quản giới nguyên soái tướng quân, Lương công làm thống suất tướng quân, Nguyên công làm giám sát tướng quân, Khang công làm thượng dũng sứ. Bốn ông phụng mệnh dẫn quân đến Châu Phong đánh sứ quân Kiều Công Hãn. Bốn ông thắng được Công Hãn, quét sạch tàn quân. [56]
Trương Ma Ni,
Trương Ma Sơn
Động Am Tiên
Hoa Lư - Ninh Bình
Ninh Bình Võ sư Trương Ma Ni có nhiều công lao trong sự nghiệp dẹp loạn 12 sứ quân và xây dựng kiến tạo đất nước Đại Cồ Việt của vương triều Đinh. Sau khi Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế đã phong chức cho các vị đại thần, Trương Ma Ni được phong là Tăng lục đạo sĩ đồng thời giao động Am Tiên cho võ sư Trương Ma Ni và con trai Trương Ma Sơn phụ trách để cải tạo thung lũng hiểm trở này thành một pháp trường chuyên xử những kẻ có tội giúp vua trị nước. [57]
Trương Ngọ,
Trương Mai,
Bạch Đa
Đình Đại Vi
Tiên Du - Bắc Ninh
Ninh Bình Trương Ngọ, Trương Mai và Bạch Đa là 3 vị tướng đều quê ở động Hoa Lư. Chàng Ngọ và Chàng Mai là hai anh em sinh đôi còn Bạch Đa là em họ, mồ côi cha mẹ từ nhỏ, được bố mẹ hai chàng đón về nuôi. Đến khi Đinh Bộ Lĩnh nổi lên khởi nghĩa, dẹp loạn sứ quân, ba ông bèn ra giúp, được phong chức Đô Uý. Ba ông mộ được mấy nghìn quân, đóng ở chùa trang Bối Khê, đạo Sơn Nam. Khi ba ông cầm quân đi đánh quân Ngô, bất ngờ bị tấn công đồn ở trang Đại Vi, ba ông không chống lại được đã hi sinh. Dân làng cảm phục lập miếu thờ. Đến khi Đinh Tiên Hoàng lên ngôi phong ba ông làm Phúc thần. Riêng Bạch Đa còn được thờ ở đình Đông Dư Hạ, Gia Lâm, Hà Nội [58]
Trương Nguyên Đình làng Gừa
Thanh Liêm - Hà Nam
Hà Nam Tham gia đội quân của Đinh Bộ Lĩnh dẹp 12 sứ quân. Khi ông từ Hoa Lư về quê có mang theo một quả cầu, một dụng cụ để luyện tập binh sĩ bày trò chơi cho nhân dân để hôm nay hội làng Gừa có trò cướp cầu. [59]
Trương Phương,
Trương Tề,
Trương Tụy
Đền Khai Quốc
Tiên Lãng - Hải Phòng
Hải Phòng Theo Thần tích Thần sắc về Đình Đền Khai Quốc Kinh Lương, sau khi vua Đinh xưng đế, có đạo thủy quân xâm lược Ma Na đã sang đánh Đại Cồ Việt. Vua Đinh, cùng với các vị tướng vùng đất Cảnh Thanh là Trương Phương, Trương Tề, Trương Tụy, với sự giúp đỡ của Thần Thiên Quan Bình Lãng (Thần Bình Biển) và Bạt hải Đại vương (Thần Biển), từ Trang Cảnh Thanh vượt sông qua An Định, đã làm lên chiến thắng Bạch Đằng vào năm 970. Sau chiến thắng, các vị tướng của vua Đinh cùng toàn bộ đạo hùng binh của mình đã hóa thần, tạo thành một quả núi lớn tại Trang Cảnh Thanh. Thương xót công thần, Vua Đinh đã phong các vị tướng của mình là Mạnh Tướng Đăng Kinh Đại Vương, Hỏa Thần Đống Duy Đại Vương, Thiên Quan Bình Lãng Đại Vương và Thần Kỳ Cửa Chùa Đại vương và dành 300 quan tiền xây dựng Đình Đền Khai Quốc, chuẩn cho muôn đời được thờ phụng, cùng hưởng phúc lành với đất nước. “Công cao hộ Quốc vạn niên trường/Đức đại an dân thiên cổ thịnh” là hai câu đối mà vua Đinh đã dành kính tặng Ngũ vị đẳng thần tại Kinh Lương, những vị thần giữ Biển Đông của đất nước. [60][61]
Vũ Hiền,
Vũ Hán,
Vũ Tố,
Lê Phổ,
Lê Oanh,
Trương Dực,
Trương Nha,
Đặng Hoằng,
Đặng Tạo
Miếu Cửu Tướng Quân
Làng Phú Ninh,
Thuận Thành - Bắc Ninh
Bắc Ninh Vũ Hiển, Vũ Hán, Vũ Tố, Lê Phổ, Lê Oanh, Trương Dực, Đặng Hoằng, Trương Nha, Đặng Tạo là 9 vị tướng quân người Thuận Thành - Bắc Ninh. Họ là những hào kiệt lớn lên gia nhập quân đội của sứ quân Lý Khuê ở địa phương. Sau các ông theo về động Hoa Lư với Đinh Bộ Lĩnh tham gia đánh dẹp loạn 12 sứ quân, được phong tướng quân, lại lập được nhiều công trạng. Sau Lê Hoàn chuyên quyền xúi bẩy vua, cho rằng các ông là lực lượng gián điệp khiến cả chín vị tướng đều phải tự sát. Về sau vua Đinh biết họ bị oan, mới phong cả chín người làm đại vương và cho dân xã quê hương thờ cúng
Nhân, Đức, Chính Miếu Dậm, đền Mẫu
Phan Sào Nam - Phù Cừ
Hưng Yên Ba vị tướng quân chưa rõ họ (có tên là: Nhân, Đức, Chính) người thôn Ba Đông, từ thời vua Đinh Bộ Lĩnh có công dẹp loạn 12 sứ quân. Miếu Dậm hiện nay thờ 3 vị tướng quân nằm gần chùa Ba Đông. Phía Nam bên kia sông Cửu An có ngôi đền thờ Mẫu sinh ra 3 vị tướng quân nằm ở xóm 3. [62]
Vô danh 1:
Minh Quốc Đại Vương
Đương Xã Đại Vương
Đại Thần Đại Vương
Uy Linh Đại Vương
Miếu Bắc
Đông Hưng - Thái Bình
Thái Bình Miếu Bắc hiện đang thờ phụng 4 vị Đại Vương triều nhà Đinh đó là: Thượng Đẳng Linh Ứng Thông Trấn Khâm Triết Minh Quốc Đại Vương; Tam Kì Đại La Đương Xã Đại Vương; Phong La Đại Mộc Thần Quan Đại Thần Đại Vương và Đinh Thần Thần Vũ Hiển Ứng Uy Linh Đại Vương. Đây là 4 anh em ruột cùng sinh vào ngày 12 tháng 3 năm 946. Cả bốn anh em đều là người tài giỏi, có trí lớn, không có vợ, con và đều là Đại tướng Quân cai quản 1000 chiếc thuyền, binh tướng là thủy quân. Khi vua Đinh Tiên Hoàng đang thống lĩnh 15 vạn quân và hơn 3000 cỗ ngựa đang tác chiến với quân Tàu và các Sứ quân gồm trên 30 trận. Các ông đã cùng các tướng lĩnh đánh bại các sứ quân, tướng Hồ Công, Ngô Dương Sĩ, Đỗ Siêu, Lai Đốc bị chém và hơn 3 vạn quân bị giết lấp đầy sông Nhị Hà. Sau này các ông đều làm quan dưới 2 triều Đinh - Lê.
Vô danh 2:
Giàn Sơn Linh Ứng
Giang Khẩu Linh Thính
Đình Bồ Lý
Tam Đảo - Vĩnh Phúc
Vĩnh Phúc Di tích đình Bồ Lý thờ phụng hai vị thành hoàng làng là Giàn Sơn Linh Ứng tôn thần và Giang Khẩu Hộ Sát Linh Thính tôn thần. Hai vị thần này xưa kia đã có công giúp vua Đinh dẹp loạn 12 sứ quân, bảo vệ chủ quyền, thống nhất đất nước.
Vô danh 3:
Tam vị thành hoàng
Đình Thượng, Nhì, Ba,
Quán Lục sĩ
Ứng Hòa - Hà Nội
Hà Nội Ở thôn Vân Đình có đình Thượng, đình Nhì, đình Ba thờ ba anh em ruột người trang Vân Đình đã mộ binh theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 xứ quân. Quán Lục Sĩ ở Thanh Ấm thờ thần Minh Phúc – Trương Ma Ni một tướng của Đinh Bộ Lĩnh có công với nước. Vùng đất Vân Đình là tụ điểm dân cư đông đúc vào thời nhà Đinh, nhân dân Vân Đình đã ủng hộ nghĩa quân Đinh Bộ Lĩnh xóa bỏ tình trạng cát cứ của 12 xứ quân. Góp phần dựng nên quốc gia Đại Cồ Việt vào thế kỷ thứ X, đánh dấu mốc lịch sử quan trọng của dân tộc Việt Nam. [63]
Vô danh 4:
6 vị thần Hoàng
Đình Tu Trình
Thái Thụy - Thái Bình
Thái Bình Đình làng Tu Trình được xây dựng từ thế kỷ X, đình gần bến sông Mát, có tên là Đình Bến, thuộc xã Thụy Hồng, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. Đình Tu Trình thờ 6 vị thần Hoàng có công giữ nước cứu dân, có đủ các sắc phong mà hiện tại có hồ sơ lưu giữ tại Đình Tu Trình. Lịch sử đã ghi 6 vị tướng quân từ thời nhà Đinh, từng giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, khi mất được nhân dân lập đền thờ, 6 vị đã phù Lê Hoàn dẹp Tống bình Chiêm, được vua Lê truy phong "Lịch triều Đô thống đại tướng lục vị đại vương phúc tôn thần" thế kỷ X.
Vô danh 5:
Lang Công Đại Vương
Chiêu Công Đại Vương
Đền Du Tràng
xã Giang Sơn
Gia Bình -Bắc Ninh
Bắc Ninh Đền Du Tràng thờ hai vị tướng vốn là người Du Tràng nhưng không thuần phục sứ quân Lý Khuê, sau họ đem theo quân lính về Hoa Lư gia nhập lực lượng Đinh Bộ Lĩnh và có công dẹp loạn 12 sứ quân, lập ra triều đại nhà Đinh. Do đền Hát Giang xưa kia ở gần đó bị hư hỏng nặng, nhân dân đã dồn vật liệu về đền Du Tràng dựng toà tiền tế và đưa hai vị nữ tướng thời Hai Bà Trưng vào thờ chung tại đây cùng với hai vị Lang Công Đại Vương và Chiêu Công Đại Vương thời Đinh. Di tích đền Du Tràng đã được công nhận là di tích lịch sử văn hoá, Quyết định số 1598/CT, ngày 30 tháng 11 năm 1996. [64]
Vô danh 6:
Lục vị Đại Vương
Di tích Quang lãng
Phú Xuyên -Hà Nội
Hà Nội Quần thể di tích Quang Lãng thờ Lục vị Đại Vương có công giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân [65]
Vô danh 7:
Đinh Công tiết chế
7 quan trung thần
Di tích Phủ Khống
Tràng An -Ninh Bình
Ninh Bình Di tích Phủ Khống thuộc quần thể di sản thế giới Tràng An thờ Đinh Công Tiết Chế và 7 vị Đại vương là những trung thần của vua Đinh Tiên Hoàng có công dẹp loạn 12 sứ quân. Khi táng vua Đinh họ đã tự sát để giữ bí mật về nơi chôn cất Vua. Đinh Công Tiết Chế không ủng hộ việc Lê Hoàn lên ngôi đã bị giam lỏng ở vùng núi Tràng An. Tại đây ông trồng cây thị và lập ban thờ bảy vị quan trung thần [66]
Vô danh 8:
Uy Sơn đại vương
Ngọ Địch đại vương
Đình Phương Bản
Chương Mỹ -Hà Nội
Hà Nội Hai ông là người bản địa từng chiêu mộ binh sĩ theo giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân. Được dân làng thờ làm thành hoàng cùng với Phùng Hưng
Vô danh 9:
Ngũ vị Đại Vương:
Liên Công và bốn con:
Kiều Công, Đức Công
Đế Công, Tử Công
Đình làng Thọ Phú
Hưng Hà -Thái Bình
Thái Bình Khi gặp loạn 12 sứ quân. Biết Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn ở vùng núi Hoa Lư. Liên Công cùng 4 người con về Hoa Lư cùng Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn. Đến năm Kỉ Sửu, Liên Công cùng 4 người con qua đời, nhân dân địa phương đã dâng tấu lên triều đình được vua phong Chứ Công, Trung Đẳng, Phúc Thần và 4 người con chức Đại vương, đồng thời cấp tiền bạc cho nhân dân lập đền thờ tại Ô Cách Khu - Thọ Duyên Trang (tức làng Thọ Phú, xã Hồng Minh, Thái Bình). [67]
Vô danh 10:
Đô Công
Chất Công
Đinh Công
Đình Ngăm Lương
Gia Bình -Bắc Ninh
Bắc Ninh Thôn Tiêu Xá, xã Gia Lương, huyện Gia Bình xưa nằm ngay chân núi Thiên Thai, Thời 12 sứ quân nhà Đinh có gia đình hai vợ chồng sinh ra 3 anh em trai là Đô Công (Thái Bảo đại vương), Chất Công (Hoàng Bảo đại vương) và Đinh Công (Hắc Đế đại vương) giỏi nghề sông nước. Khi Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp thứ sử châu Vũ Ninh, cả ba anh em đã theo giúp, lập được nhiều công trạng. Khi lập nước Đại Cồ Việt họ được giao cai quản khu vực núi Thiên Thai, khi mất được ba thôn (Tiêu, Tràng, Tía) chia ra lập đền thờ. Người anh cả thờ đền Thượng, ông thứ hai thờ ở đền Trung và ông thứ ba được thờ ở đền Hạ; riêng đền Ngăm Lương là nơi thờ chung của cả ba anh em, được tôn vinh là những vị thủy thần. [68]
Vô danh 11:
Trung vương Hoàng đế,
Nam phương Xích Đế,
Đông phương Thanh đế,
Tây phương Bạch đế,
Bắc phương Hắc đế
Đình Phù Liệt
Văn Giang - Hưng Yên
Hưng Yên 5 vị đại vương vùng Tế Giang có công phù giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp sứ quân Lã Đường. Vua Đinh Tiên Hoàng đã cho đổi tên làng Gềnh thành làng Phù Liệt với ý nghĩa là làng phù quốc giúp vua và chiến đấu oanh liệt với các sứ quân còn làng ủng hộ sứ quân Lã Đường gần đó đã được gọi là làng Phi Liệt. [69]
Vô danh 12:
Lâm Giang phụ quốc chi thần,
Bảo Vũ Hộ chi thần,
Anh La đôn khác
Đình Hoàng Phúc
Yên Dũng - Bắc Giang
Bắc Giang Đình Hoàng Phúc thuộc xã Đồng Phúc, Yên Dũng, Bắc Giang là di tích lịch sử văn hóa thờ 3 vị Thần từ thời Vua Đinh Tiên Hoàng: Lâm Giang phụ quốc chi thần, Bảo Vũ Hộ chi thần, Anh La đôn khác có công giúp Vua dẹp loạn 12 sứ quân. [70]

Thống kê[sửa | sửa mã nguồn]

Đền thờ[sửa | sửa mã nguồn]

Tỉnh Ninh Bình, quê hương nhà Đinh có rất nhiều các di tích thờ tướng lĩnh nhà Đinh, đặc biệt là các vị Đinh ĐiềnNguyễn Bặc. Các di tích tập trung nhiều ở vùng Nho Quan, Gia Viễn, Hoa Lư và đặc biệt là trong phạm vi cố đô Hoa Lư - Quần thể di sản thế giới Tràng An

Nhân dân vùng Kỳ Bố Hải Khẩu nói riêng và tỉnh Thái Bình nói chung đã có công lao rất lớn để tạo tiền đề cho sự nghiệp thống nhất đất nước của Đinh Tiên Hoàng. Những nơi thờ tự phản ánh về thời kỳ này có: Từ đường thờ Bùi Quang Dũng (xã Tân Bình, huyện Vũ Thư) - một vị tướng có công khai quốc thời kỳ Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân; đình Trần Lãm (phường Trần Lãm, thành phố Thái Bình) lưu niệm sự kiện của sứ quân Trần Lãm; miếu Ba Thôn, chùa Hưng Quốc, đình Tu Trình (huyện Thái Thụy) và miếu Bắc (Đông Sơn, Đông Hưng) thờ các tướng lĩnh giúp Đinh Bộ Lĩnh trong sự nghiệp dẹp loạn 12 sứ quân; đình Khả (Duyên Hải, Hưng Hà) lưu niệm tướng quân của nhà Đinh là Nguyễn Phúc Thời.[71]

Hải Dương[72] có rất nhiều đền, miếu, đình, chùa liên quan đến triều đại nhà Đinh, thờ các tướng lĩnh và quan trung thần của Đinh Tiên Hoàng như: ở huyện Bình Giang có đình Bình An, xã Tân Việt thờ Hùng Lĩnh Tráng Trần; đình Chanh Trong, xã Thúc Kháng thờ Khanh Công; đình Băng Trai, xã Vĩnh Hồng thờ Trình An Tể; đình Nhân Kiệt, xã Hùng Thắng thờ trung thần Đinh Điền. Ở Thanh Miện có đình Đỗ Hạ, xã Phạm Kha thờ Lý Trí Thắng; đền Từ Ô, xã Tân Trào; đình Đỗ Thượng, xã Phạm Kha thờ Lý Trí Thắng; đình Bằng Bộ, xã Cao Thắng thờ thành hoàng làng Cao Minh, hiệu là Viên Thông chiêu cảm. Ở Thanh Hà có chùa Liên Minh và đình Thiệu Mỹ, xã Vĩnh Lập thờ Đặng Danh Trí, Trịnh Thị Khang, Đặng Công Trân; miếu Thánh Cả, xã Thanh Bình thờ Đặng Châm, Trịnh Thị Khang, Đặng Trí; đền Từ Hạ hay đền Thánh Cả, thuộc thôn Phúc Giới, xã Thanh Bính thờ cha con tướng quân Đặng Chân, Đặng Trí; đình thôn Kỳ Tây thờ Hoàng Uy Công, Hoàng Trung Công, Hoàng Chí Công là ba anh em ruột có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân. Ngoài ra còn có đình Kim Đôi, xã Cẩm Hoàng (Cẩm Giàng) thờ vua Đinh Tiên Hoàng; huyện Gia Lộc có đình Đông Quan, xã Tân Hưng. Miếu An Cư Lộc làng Hậu Bổng, xã Quang Minh thờ Lê Viết Bao, miếu Rồng xã Nhật Tân thờ Đào Ngọc Sâm[73]; miếu Phú Nội, xã Bình Dân (Kim Thành) thờ tướng giúp vua Đinh; đình Ngọc Uyên, phường Ngọc Châu (thành phố Hải Dương) thờ Lê Viết Hưng, Lê Viết Quang; đình Thụy Trà, chùa Thụy Trà, miếu Thụy Trà xã Thượng Đạt (Nam Sách) thờ danh tướng Phạm Công Hòa; đình Dậu Trì, xã Hồng Thái (Ninh Giang) thờ Trần Minh Công.

Nam Định có những đền thờ tiêu biểu sau: đình Xám: thôn Lạc Đạo, xã Hồng Quang, huyện Nam Trực, thờ Trần Minh Công tức Trần Lãm. Đình Thượng Đồng: xã Yên Tiến, huyện Ý Yên. Đình thờ Đinh Tiên Hoàng làm thành hoàng. Đền Vua Đinh (Yên Thắng), Ý Yên thờ vua Đinh Tiên Hoàng, đền Gin: thôn Chiền, xã Nam Dương, huyện Nam Trực, một trong 12 sứ quân; đền An Lá: xã Nghĩa An, huyện Nam Trực thờ Nguyễn Tấn, một vị tướng của nhà Đinh (thế kỷ thứ X); đền Hưng Lộc: xã Nghĩa Thịnh, huyện Nghĩa Hưng, thờ Phạm Cự Lượng tướng thời Đinh. Đình Cát Đằng xã Yên Tiến huyện Ý Yên thờ 2 anh em Đinh Đức Đạt và Đinh Đức Thông.

Hưng Yên có đền Mây thờ sứ quân Phạm Bạch Hổ. Đình Phù Liệt, xã Thắng Lợi, huyện Văn Giang thờ ngũ vị đại vương âm phù Đinh Bộ Lĩnh thắng trận. Đền Kim Đằng ở thôn Kim Đằng, phường Lam Sơn, thành phố Hưng Yên thờ Đinh Điền. Đình Thắm thị trấn Văn Giang thờ tướng Chu Công Mẫn. Đình Phương Cái, phường Hồng Châu thờ tướng Phan Cương. Đình Nội Lễ xã An Viên, Tiên Lữ thờ tướng Trần Ứng Long có công sáng tạo loại thuyền nan đánh dẹp sứ quân Đỗ Cảnh Thạc,...

Hà Nam có đình Mai Động, xã Trung Lương, Bình Lục thờ 2 anh em Phạm Phổ, Phạm Hán. Hội làng Gừa, xã Liêm Thuận, huyện Thanh Liêm tôn vinh Trương Nguyên là người làng Gừa, sau khi theo vua Đinh dẹp loạn 12 sứ quân.[74]

Vĩnh Phúcđình Bồ Lý, xã Bồ Lý, huyện Tam Đảo thờ 2 vị thành hoàng làng: Giang Khẩu Hộ Sát Linh Thính và Giản Sơn Linh Ứng giúp vua Đinh dẹp loạn.

Hà Nội có đình Mậu Hòa, xã Minh Khai, Hoài Đức là nơi thờ Tướng quân Phạm Đông Nga đã có công giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân. Hội thả diều làng Bá Giang ở xã Hồng Hà, huyện Đan Phượng, Hà Nội tôn vinh Nguyễn Cả giúp vua Đinh dẹp loạn. Đình Ba Dân ở Tứ Hiệp, Thanh Trì thờ 2 tướng Nguyễn Bồ, Nguyễn Phục. Làng Động Phí thuộc xã Phương Tú, huyện Ứng Hoà có đền thờ Bạch Tượng. Làng Ngọc Động xã Phương Tú, huyện Ứng Hòa có Đình thờ thành hoàng làng là Bạch Địa Đại Vương. Đình Thanh Ấm ở thị trấn Vân Đình, huyện Ứng Hòa thờ Thành hoàng làng là Minh Phúc Đại vương có công lớn giúp Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân.[75] Cũng tại Vân Đình có đình Thượng, đình Nhì, đình Ba thờ ba anh em ruột người trang Vân Đình đã mộ binh theo Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân[76].Đền Không Thần ở làng Ngoại Hoàng, xã Lưu Hoàng, huyện Ứng Hoà, Hà Tây (nay thuộc thành phố Hà Nội), thờ Không Thần Đại Vương tên húy Cao Quang Vương, một tướng giỏi có công dẹp loạn 12 sứ quân. Đình So, xã Cộng Hòa, Quốc Oai thờ Vương mẫu có ba con theo vua dẹp loạn. Đình Đông Dư Thượng và Hạ thuộc xã Đông Dư, Gia Lâm đều thờ Bạch Đa đại vương - người có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân. Đình Mạnh Tân xã Thụy Lâm, huyện Đông Anh thờ́ tướng Đương Giang. Đình Phú Thị, Gia Lâm thờ Đào Liên Hoa có công dẹp loạn ở châu Vũ Ninh. Đình Kim Sơn xã Kim Sơn, Gia Lâm thờ Cao Điền Công và Cao Đỗ Công. Đình Phù Sa ở phường Viên Sơn, Sơn Tây thờ công chúa Phù Dung (con vua Đinh Tiên Hoàng) và phò mã Quán Sơn có công đánh dẹp, sau đó về Phù Sa chiêu binh lập ấp, dạy dân làng trồng dâu, nuôi tằm và được làm Thành hoàng. Đình làng Tiến Ân ở xã Thủy Xuân Tiên, Chương Mỹ thờ anh em họ Đặng Đống Thính và Đặng Chiêu Pháp giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp sứ quân Đỗ Cảnh Thạc.

Hải Phòng có đình Văn Cú ở xã An Đồng, huyện An Dương thờ hai vị thành hoàng là Đỗ Quang và Đỗ Huy có công dẹp loạn. Đình Trại Kênh, xã Kênh Giang, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng cũng thờ các vị tướng theo giúp vua Đinh dẹp 12 sứ quân.

Bắc Ninh có đình Đông Cốc, xã Hà Mãn, huyện Thuận Thành thờ Linh Thông đại vương. Đình Đại Vi ở làng Đại Vi xã Đại Đồng, huyện Tiên Du thờ ba vị thần là Chàng Ngọ, Chàng Mai và Bạch Đa. Ba ông quê ở động Hoa Lư, có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn các sứ quân. Miếu Cửu Tướng Quân ở Thuận Thành thờ 9 vị trung thần thời Đinh. Đền Du Tràng ở xã Giang Sơn, Gia Bình thờ Lang Công và Chiêu Công là tướng nhà Đinh.

Thanh Hóa có di tích Phủ Vạn (xã Tiến Nông, Triệu Sơn) thờ ba vị tướng Trần Công Hoan, Trần Công Huân và Trần Công Tiếu, là những người có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn sứ quân của Ngô Xương Xí.[53] Đền thờ Trình Minh thuộc thôn Ngọc Xuyết, xã Hà Châu, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa thờ người khởi tổ của dòng họ Trình ở làng Xuyết Khu xưa và là người có công lập nên làng Ngọc Xuyết và giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn.

Nghệ An có đền thờ Hồ Hưng Dật ở xã Ngọc Sơn, huyện Quỳnh Lưu thờ người giúp vua Đinh dẹp loạn. Ở xã Hưng Long, Hưng Nguyên có đền Xuân Hòa thờ thần Cao Các. Theo Ngọc phả, Đại vương là vị tướng mưu lược, có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, đánh đuổi quân Chiêm Thành. Sau khi ông mất, nhà Đinh thương tiếc cho lập đền thờ. Các triều vua về sau đã phong sắc cho ông là "Thượng thượng đẳng tối linh Tôn Thần."



Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Lịch sử vị thành hoàng làng Động Phí
  2. ^ Bùi Quang Dũng danh nhân triều Đinh - Lý
  3. ^ ĐÌNH - NGHÈ KIM SƠN
  4. ^ a ă [Theo cuốn Di tích lịch sử văn hóa thời Đinh - Lê ở Ninh Bình, Nguyễn Văn Trò - Nhà xuất bản VHDT trang 130]
  5. ^ Huyện Thanh Miện: Đình Bằng Bộ đón Bằng di tích cấp tỉnh
  6. ^ Di tích thân mẫu Đinh Bộ Lĩnh được xếp hạng quốc gia
  7. ^ Sự tích hai vị Đại Vương (con của Chu Công Mẫn và Phạm Thị Phương)
  8. ^ Hội làng Phú Khê
  9. ^ Ngôi đình nghìn tuổi và những đạo sắc phong cổ
  10. ^ Đền Phú Mỹ Xuân Hoa
  11. ^ Lễ hội làng Sủi
  12. ^ Miếu Rồng thờ Đào Ngọc Sâm
  13. ^ Đền Trinh Hưởng
  14. ^ Phát huy giá trị tiềm năng du lịch quần thể thờ Vua Đinh ở Ý Yên
  15. ^ Mộ vợ vua Đinh Tiên Hoàng ở... Thái Bình
  16. ^ Đình làng Hộ Vệ, Cẩm Hưng, Cầm Giàng, Hải Dương
  17. ^ Đền Ba Dân
  18. ^ a ă [Theo cuốn Di tích lịch sử văn hóa thời Đinh - Lê ở Ninh Bình, Nguyễn Văn Trò - Nhà xuất bản VHDT trang 31]
  19. ^ PGS.TS ĐINH VĂN THUẬN - NHÀ NGHIÊN CỨU ỨNG DỤNG KHOA HỌC CÔNG NGHỆ XUẤT SẮC CỦA VIỆT NAM
  20. ^ Đình làng Văn Cú, xã An Đồng, huyện An Dương thờ hai vị Đại vương Đỗ Quang và Đỗ Minh.
  21. ^ Thôn Kỳ Tây có đình thờ Hoàng Uy Công
  22. ^ Ghi chép tại lễ hội chém lợn Đình Thạch Cầu Bây, Hà Nội
  23. ^ Sông Vạc quê tôi
  24. ^ Nam Định - Địa bàn trọng yếu trong sự nghiệp thống nhất đất nước của Đinh Bộ Lĩnh
  25. ^ Lễ hội làng An Cư, xã Đức Xương
  26. ^ Minh Thuận bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống
  27. ^ Thế kỷ X: Xây dựng và bảo vệ Quốc gia độc lập, Tự chủ và thống nhất thời Khúc - Ngô - Đinh - Tiền Lê
  28. ^ Đình Ngọc Uyên
  29. ^ Đình Mai Phúc
  30. ^ [Xem nhân vật lịch sử thời Đinh Lê]
  31. ^ Đình, chùa Đông Cốc vùng Dâu
  32. ^ Đền tam thánh – Chùa Yên Lữ
  33. ^ Một hôm gặp ngày húy của gia tiên, thân phụ Lưu Lang than thở: "Cái thiếu ở gia đình ta không phải là tiền mà là nối dõi tông đường, chi bằng làm phúc ăn ở cho trọn vẹn đạo làm người, lòng trời có thể ngoảnh lại với mình". Từ đó ông ra sức giúp đỡ người nghèo, các nơi chùa miếu đều bỏ tiền tu tạo, đồng thời xây dựng một ngôi chùa nhỏ riêng, đêm đêm đèn nhang tụng niệm. Một hôm vợ ông đang niệm phật thì ngủ thiếp đi và chiêm bao thấy một cụ già ẵm một đứa bé ngồi ở cửa chùa, truyền bà đến phán rằng: "Vợ chồng nhà ngươi làm phúc đức rất nhiều, ta cho ngươi đứa trẻ, sau này tiếng tăm lừng lẫy khắp thiên hạ". Chẳng bao lâu, bà có thai, sinh được một cậu con trai khôi ngô tuấn tú, thông minh, mạnh giỏi hơn người, đặt tên là Lang.
  34. ^ Đình Đồng Hạ, Xã Đức Hợp, huyện Kim Động, Hưng Yên
  35. ^ Lưu Xá một địa danh lịch sử
  36. ^ Đình Nhật Tân - Hà Nam
  37. ^ Chuyện về bốn vị thành hoàng thời Tiền Lê ở tổng Đại Từ, Văn Lâm
  38. ^ DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA CẤP QUỐC GIA CHÙA PHÚC KHÁNH XÃ HIỀN QUAN
  39. ^ Dấu vết lịch sử triều Tiền Lê trên đất Hải Phòng
  40. ^ Đình Ba Dân ở Thanh Trì, Hà Nội
  41. ^ Hội thả diều Bá Giang
  42. ^ Đình Hòa Xá, Di tích kiến trúc nghệ thuật – Thờ Nhân thần
  43. ^ a ă Nam Định - Địa bàn trọng yếu trong sự nghiệp thống nhất đất nước của Đinh Bộ Lĩnh
  44. ^ Vị trí quân sự của Liêm Cần
  45. ^ Bình Lục xưa
  46. ^ Đình Khả
  47. ^ Lễ hội truyền thống Vật trâu Ba Đình
  48. ^ Đền An Lá
  49. ^ Đình, chùa, miếu Ngô Xá ở Kim Động, Hưng Yên
  50. ^ Đi tìm mộ thân mẫu Vua Đinh Tiên Hoàng
  51. ^ KHAI MẠC LỄ HỘI ĐÌNH LÀNG PHƯƠNG MỸ XÃ MỸ ĐỒNG
  52. ^ Phường Lam Sơn: Tổ chức lễ hội đền Kim Đằng
  53. ^ a ă Tiến Nông (Thanh Hóa): Đảo cò, nay chỉ còn vịt
  54. ^ Lễ hội Chùa Đống Lân
  55. ^ “Thanh Hóa chư thần lục” viết năm Thành Thái thứ 15 cũng đã ghi: “Trình tướng Công Minh Tự Khanh, tự Phúc Nhạc tôn thần, thôn Ngọc Xuyết, huyện Tống Sơn thờ. Thần là người huyện Lôi Dương, họ Trình tên là Minh Công. Di cư về xã Ngọc Xuyết ở. Thời kỳ vua Đinh Tiên Hoàng, được cử làm mưu sĩ. Được phong là Minh Tự Khanh. Sau khi mất được tặng phong là Phúc Nhạc và sai dân lập đền thờ” (trang 38 - VHv 1290 Thư viện Hán Nôm).
  56. ^ DI SẢN VĂN HÓA TÂM LINH Ở LÀNG VIỆT YÊN
  57. ^ Khám phá chốn “pháp trường” xưa nơi vua Đinh trừng trị kẻ có tội
  58. ^ ĐÌNH ĐÔNG DƯ HẠ - HÀ NỘI
  59. ^ Lễ hội làng Gừa
  60. ^ Đền Khai Quốc (Đền Đống Dõi) – Đền thờ những vị thần giữ Biển Đông
  61. ^ Kinh Lương – Lời giải cho nhiều giá trị văn hoá lịch sử
  62. ^ Thông tin tổng quan về Phan Sào Nam, Phù Cừ, Hưng Yên
  63. ^ Dư địa chí thị trấn Vân Đình
  64. ^ Đền Du Tràng
  65. ^ Phú Xuyên - MỘT ĐỊA CHỈ VĂN HOÁ
  66. ^ Phủ Khống, điểm du lịch Ninh Bình
  67. ^ Khai mạc lễ hội truyền thống đình làng Thọ Phú, xã Hồng Minh, huyện Hưng Hà
  68. ^ Giới thiệu bản Ngọc phả của xã Tiêu Xá, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh (TBHNH 2003)
  69. ^ Đình Phù Liệt, một danh thắng lịch sử
  70. ^ Di tích xếp hạng cấp tỉnh trên địa bàn huyện Yên Dũng
  71. ^ Di tích nhà Đinh, Cổng thông tin điện tử Tỉnh Thái Bình, Theo Địa chí Thái Bình
  72. ^ Hải Dương thời Đinh - Tiền Lê
  73. ^ Di tích Miếu Rồng, Nhật Tân, Gia Lộc
  74. ^ Hội làng Gừa - lễ hội của tinh thần thượng võ
  75. ^ Thị trấn Vân Đình (Ứng Hòa): Di tích lịch sử quốc gia xuống cấp nghiêm trọng
  76. ^ Dư địa chí thị trấn Vân Đình