Gia Lâm

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm

Gia Lâm

Huyện
Hành chính
VùngĐồng bằng sông Hồng
Thành phốHà Nội
Huyện lỵthị trấn Trâu Quỳ
Chính quyền
Chủ tịch UBNDLê Anh Quân[2]
Chủ tịch HĐNDNguyễn Huy Việt[1]
Bí thư Huyện ủyNguyễn Huy Việt[3]
Địa lý
Tọa độ: 21°01′11″B 105°56′14″Đ / 21,019788°B 105,937332°Đ / 21.019788; 105.937332Tọa độ: 21°01′11″B 105°56′14″Đ / 21,019788°B 105,937332°Đ / 21.019788; 105.937332
Diện tích114,79 km²[4]
Dân số (2018)
Tổng cộng277.600[5]
Khác
Biển số xe29N1
Websitegialam.hanoi.gov.vn

Gia Lâm là một huyện ngoại thành phía đông của thành phố Hà Nội, cách trung tâm thành phố 8 km về phía Đông. Đây là cửa ngõ phía đông của thủ đô để đi sang các tỉnh thành phía Đông như Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên...

Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]

Diện tích và dân số[sửa | sửa mã nguồn]

Huyện có diện tích tự nhiên 114,79 km², dân số năm 2003 là 243.957 người.[6]

Thủy văn[sửa | sửa mã nguồn]

sông Hồng (làm ranh giới tiếp giáp với quận Hoàng Maihuyện Thanh Trì), sông Đuống (ranh giới tiếp giáp với huyện Đông Anhquận Long Biên), sông Cầu Bây, sông Bắc Hưng Hải, sông Thiên Đức chảy qua.

Vị trí địa lý[sửa | sửa mã nguồn]

Địa giới hành chính của huyện Gia Lâm là:

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Hình thành[sửa | sửa mã nguồn]

Một con đường nhỏ trong khu dân cư của xã Bát Tràng.

Trước năm 1945, huyện Gia Lâm thuộc phủ Thuận An, tỉnh Bắc Ninh.

Ngày 13 tháng 12 năm 1954, sáp nhập khu vực phố Gia Lâm (gồm phố Gia Lâm, khu nhà ga Gia Lâm, sân bay Gia Lâm, và 6 xã: Hồng Tiến, Việt Hưng, Long Biên, Ngọc Thụy, Thượng Thanh, Tiến Bộ) của tỉnh Bắc Ninh vào Hà Nội.

Ngày 20 tháng 4 năm 1961, toàn bộ huyện Gia Lâm (gồm 15 xã: Giang Biên, Phúc Lợi, Trung Thành, Tiền Phong, Quyết Tiến, Quyết Thắng, Thạch Bàn, Toàn Thắng, Quyết Chiến, Tân Hưng, Đại Hưng, Cự Khối, Thừa Thiên, Quang Minh, Kim Lan) của tỉnh Bắc Ninh được sáp nhập vào Hà Nội[7].

Ngày 31 tháng 5 năm 1961, thành lập huyện Gia Lâm mới trên cơ sở tiếp nhận thêm 5 xã Quang Trung, Tiền Phong, Đình Xuyên, Dương Hà, Ninh Hiệp và thị trấn Yên Viên thuộc huyện Từ Sơn (Bắc Ninh); 2 xã Phù Đổng, Trung Hưng thuộc huyện Tiên Du (Bắc Ninh); 2 xã Đức Thắng, Chiến Thắng thuộc huyện Thuận Thành (Bắc Ninh) và xã Văn Đức thuộc huyện Văn Giang (Hưng Yên)[8].

Huyện Gia Lâm gồm 2 thị trấn: Gia Lâm, Yên Viên và 31 xã: Hồng Tiến (Bồ Đề), Việt Hưng, Long Biên, Ngọc Thụy, Thượng Thanh, Tiến Bộ (Gia Thụy), Giang Biên, Phúc Lợi (Hội Xá), Trung Thành (Cổ Bi), Thạch Bàn, Quyết Chiến (Phú Thị), Quyết Thắng (Kim Sơn), Toàn Thắng (Lệ Chi), Tân Hưng (Kiêu Kỵ), Kim Lan, Quang Minh (Bát Tràng), Thừa Thiên (Đông Dư), Cự Khối, Quang Trung I (Trâu Quỳ), Quang Trung II (Yên Thường), Quyết Tiến (Đặng Xá), Văn Đức, Trung Hưng (Trung Mầu), Tiền Phong (Yên Viên), Đình Xuyên, Dương Hà, Ninh Hiệp, Phù Đổng, Đức Thắng (Dương Xá), Chiến Thắng (Dương Quang), Đại Hưng (Đa Tốn).

Ngày 13 tháng 10 năm 1982: thành lập các thị trấn Đức Giang và Sài Đồng[9].

  • Thị trấn Đức Giang có diện tích 133 ha, gồm phần đất của 2 xã Việt Hưng, Thượng Thanh, thị trấn Gia Lâm và thị trấn Yên Viên. Thị trấn Đức Giang đông giáp xã Việt Hưng, tây giáp xã Thượng Thanh, nam giáp thị trấn Gia Lâm, bắc giáp thị trấn Yên Viên.
  • Thị trấn Sài Đồng có diện tích 79 ha, gồm phần đất của 3 xã Thạch Bàn, Gia Thụy, Hội Xá. Thị trấn Sài Đồng đông bắc giáp xã Hội Xá, tây giáp xã Gia Thụy, đông nam giáp xã Thạch Bàn.

Năm 1999, huyện Gia Lâm có 4 thị trấn: Gia Lâm, Đức Giang, Sài Đồng, Yên Viên và 31 xã: Bát Tràng, Bồ Đề, Cổ Bi, Cự Khối, Đa Tốn, Đặng Xá, Đình Xuyên, Đông Dư, Dương Hà, Dương Quang, Dương Xá, Gia Thụy, Giang Biên, Hội Xá, Kiêu Kỵ, Kim Lan, Kim Sơn, Lệ Chi, Long Biên, Ngọc Thụy, Ninh Hiệp, Phù Đổng, Phú Thị, Thạch Bàn, Thượng Thanh, Trâu Quỳ, Trung Mầu, Văn Đức, Việt Hưng, Yên Thường, Yên Viên.

Ngày 6 tháng 11 năm 2003, tách 10 xã: Thượng Thanh, Giang Biên, Ngọc Thụy, Việt Hưng, Hội Xá, Gia Thụy, Bồ Đề, Long Biên, Thạch Bàn, Cự Khối và 3 thị trấn: Gia Lâm, Đức Giang, Sài Đồng để thành lập quận Long Biên. Trong đó, thị trấn Gia Lâm chuyển thành phường Ngọc Lâm, xã Gia Thụy chia thành 2 phường Gia Thụy và Phúc Đồng, xã Hội Xá chuyển thành phường Phúc Lợi, các xã, thị trấn còn lại chuyển thành các phường có tên tương ứng.[10]

Huyện Gia Lâm còn lại thị trấn Yên Viên và 21 xã: Bát Tràng, Cổ Bi, Đa Tốn, Đặng Xá, Đình Xuyên, Đông Dư, Dương Hà, Dương Quang, Dương Xá, Kiêu Kỵ, Kim Lan, Kim Sơn, Lệ Chi, Ninh Hiệp, Phù Đổng, Phú Thị, Trâu Quỳ, Trung Mầu, Văn Đức, Yên Thường, Yên Viên.

Ngày 5 tháng 1 năm 2005, chuyển xã Trâu Quỳ thành thị trấn Trâu Quỳ.[11]

Như vậy, huyện Gia Lâm có 2 thị trấn và 20 xã, giữ ổn định cho đến ngày nay.

Trên địa bàn huyện Gia Lâm đã và đang hình thành một số khu đô thị lớn như khu đô thị Đặng Xá 1, khu đô thị Đặng Xá 2, khu đô thị Dương Xá, khu đô thị Trâu Quỳ, khu đô thị Lâm Viên Villas, khu đô thị Vinhomes Ocean Park[12], khu đô thị Yên Viên, khu đô thị Đình Xuyên, khu đô thị Yên Viên,...

Huyện đang hoàn thiện các tiêu chí để được chuyển đổi thành quận vào năm 2020, gồm 21 phường: Bát Tràng, Cổ Bi, Đa Tốn, Đặng Xá, Đình Xuyên, Đông Dư, Dương Hà, Dương Quang, Dương Xá, Kiêu Kỵ, Kim Lan, Kim Sơn, Lệ Chi, Ninh Hiệp, Phù Đổng, Phú Thị, Trâu Quỳ, Trung Mầu, Văn Đức, Yên Thường, Yên Viên (gồm xã Yên Viên và thị trấn Yên Viên).

Truyền thống[sửa | sửa mã nguồn]

Đình Dương Đanh, Dương Xá là nơi thờ sứ quân Lý Khuê

Dưới thời phong kiến, huyện Gia Lâm có nhiều nhà khoa bảng lừng danh mà tên tuổi của họ được nhiều người trong cả nước biết tới. Chẳng hạn như: Hà Giáp Hải (làng Bát Tràng, xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm), Cao Bá Quát (xã Phú Thị, huyện Gia Lâm)...

Huyện Gia Lâm cũng là quê hương của Chử Đồng Tử, Thánh Gióng - hai nhân vật trong Tứ bất tử của Phật giáo Việt Nam.

  • Chử Đồng Tử là người xã Văn Đức, huyện Gia Lâm
  • Thánh Gióng người xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm
  • Nguyên phi Ỷ Lan hay còn gọi là Bà Tấm (người xã Dương Xá, huyện Gia Lâm);
  • Công chúa Lê Ngọc Hân còn gọi là Ngọc Hân công chúa hay Bắc Cung Hoàng hậu vợ của vua Quang Trung (Nguyễn Huệ). Dân gian còn lưu truyền tên gọi bà là Bà Chúa Tiên khi bà ở Phú Xuân vì dinh phủ lập ở chùa Kim Tiên.
  • Công chúa Lê Ngọc Hân là người xã Ninh Hiệp, huyện Gia Lâm ngày nay.
  • Lý Thường Kiệt - Theo Phả hệ họ Ngô Việt Nam, ông tên thật là Ngô Tuấn (吳俊), là con của Sùng Tiết tướng quân Ngô An Ngữ, cháu của Ngô Ích Vệ, chắt của Sứ quân Ngô Xương Xí và cháu 5 đời của Thiên Sách Vương Ngô Xương Ngập –hoàng tử trưởng của Ngô Quyền [1], người phường Thái Hòa, thành Thăng Long (Hà Nội ngày nay). Có tài liệu lại nói quê ông là làng An Xá, huyện Quảng Đức (Cơ Xá, huyện Gia Lâm ngày nay).Tuy nhiên, theo văn bia Đỗ Anh Vũ (được cho là soạn vào năm 1159) thì ông vốn họ Quách, tổ tiên là người ở Lũng Tây (Cam Túc, Trung Quốc). Cha ông làm Thái úy đời Lý Thái Tông[2], quê ở huyện Câu Lậu, Tế Giang (nay thuộc huyện Mỹ Văn, Hưng Yên), được vua ban quốc tính, vì mới có tên là Lý Thường Kiệt. Cha của Đỗ Anh Vũ gọi Lý Thường Kiệt là cậu ruột. Sử sách Trung Quốc chép tên ông là Lý Thường Cát hoặc Lý Thượng Cát.
  • Đặng Thị Huệ, là một cung tần của chúa Trịnh Sâm, và là mẹ của vị chúa tiếp theo Trịnh Cán (người xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm).

Nơi đây là phát hiện nhiều di tích khảo cổ quan trọng.

Hội Gióng (diễn ra vào ngày 9 tháng 4 Âm lịch) đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ở Hà Nội có hai Lễ hội Gióng, một ở Sóc Sơn (diễn ra vào ngày 6 tháng Giêng) và một ở huyện Gia Lâm nhằm tưởng nhớ và tri ân công đức của Thánh Gióng. Lễ hội Gióng ở huyện Gia Lâm tổ chức muộn hơn và có những đặc trưng rất riêng. Hàng năm, lễ hội truyền thống này thu hút sự quan tâm của du khách thập phương.

Thôn Đình Vỹ - xã Yên Thường có lễ hội truyền thống hàng năm vào ngày 20-08 (âm lịch)và đình làng thờ Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn. Trong những năm kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, đây là nơi có truyền thống đấu tranh và là một trong hàng trăm nơi hậu phương vững chắc cho kháng chiến trong cả nước. Ngoài ra, truyền thống hiếu học-tôn sư trọng đạo luôn được giữ gìn và phát huy nên có rất nhiều con em trong làng đỗ vào các trường Đại học trong cả nước.

Thôn Xuân Dục, thuộc xã Yên Thường có lễ hội truyền thống vào ngày 10-03 âm lịch. Là nơi có truyền thống văn hóa lâu đời, giữ gìn bản sắc dân tộc. Lễ hội có các trò chơi truyền thống như quan họ, cờ người,... Là làng có diện tích và dân số đông nhất xã, Xuân Dục là trung tâm văn hóa đời sống của cả xã. Làng cũng có truyền thống hiếu học lâu đời.

Làng nghề[sửa | sửa mã nguồn]

Một số làng nghề tại huyện Gia Lâm:

  • Kim Lan (sản xuất gốm sứ)
  • Bát Tràng (sản xuất gốm sứ)
  • Kiêu Kỵ (dát bạc, sơn son thếp vàng, đồ da, giả da)
  • Ninh Hiệp (trồng và kinh doanh thuốc Bắc, buôn bán vải vóc,quần áo)
  • Đông Dư (trồng và muối dưa cải, trồng ổi)
  • Phù Đổng (nuôi bò sữa, trồng cây cảnh)
  • Văn Đức, Yên Thường (sản xuất rau sạch, rau an toàn)
  • Đình xuyên (sản xuất gỗ ép khu công nghiệp làng Công Đình )

Hành chính[sửa | sửa mã nguồn]

Có 22 đơn vị hành chính trực thuộc gồm 2 thị trấn: Trâu Quỳ, Yên Viên và 20 xã: Bát Tràng, Cổ Bi, Đa Tốn, Đặng Xá, Đình Xuyên, Đông Dư, Dương Hà, Dương Quang, Dương Xá, Kiêu Kỵ, Kim Lan, Kim Sơn, Lệ Chi, Ninh Hiệp, Phù Đổng, Phú Thị, Trung Mầu, Văn Đức, Yên Thường, Yên Viên.

Về mặt địa lý, huyện Gia Lâm được phân ra làm hai khu vực, ngăn cách bởi dòng sông Đuống gồm:

  • Cụm Bắc Đuống: thị trấn Yên Viên và các xã: Yên Thường, Dương Hà, Ninh Hiệp, Đình Xuyên, Phù Đổng, Trung Mầu, Yên Viên.
  • Cụm Nam Đuống: thị trấn Trâu Quỳ và các xã: Cổ Bi, Đặng Xá, Dương Xá, Phú Thị, Dương Quang, Kim Sơn, Lệ Chi.
  • Cụm Sông Hồng: Đông Dư, Đa Tốn, Bát Tràng, Kiêu Kỵ, Kim Lan, Văn Đức

Đường phố[sửa | sửa mã nguồn]

Giao thông[sửa | sửa mã nguồn]

Giáo dục[sửa | sửa mã nguồn]

Giáo dục Phổ Thông[sửa | sửa mã nguồn]

Trên địa bàn huyện có nhiều trường Trung học phổ thông như:

  • Trường THPT Yên Viên
  • Trường THPT Dương Xá
  • Trường THPT Nguyễn Văn Cừ
  • Trường THPT Cao Bá Quát - Gia Lâm
  • Trường THPT Bắc Đuống
  • Trường THPT Lê Ngọc Hân
  • Trường THPT Lý Thánh Tông
  • Trường THPT Tô Hiệu

Hạ tầng kỹ thuật[sửa | sửa mã nguồn]

Hệ thống xe buýt[sửa | sửa mã nguồn]

Điểm đầu cuối và trung chuyển[sửa | sửa mã nguồn]

  • Học viện Nông nghiệp Việt Nam (11, 59)
  • KĐT Đặng Xá (100, CNG02)
  • Đặng Xá (52B)
  • Trung Mầu (10B)
  • Lệ Chi (52A)
  • Bát Tràng (47A)
  • Kiêu Kỵ (47B)

Các tuyến xe buýt hoạt động:[sửa | sửa mã nguồn]

Tuyến xe buýt Ghi chú Lộ trình trong khu vực huyện Gia Lâm
10A(Long Biên - Từ Sơn) ... - Hà Huy Tập - Đặng Phúc Thông - Dốc Lã -...
10B(Long Biên - Trung Mầu) Long Biên - Nguyễn Văn Cừ - Ngô Gia Tự - Cầu Đuống - Hà Huy Tập - Đặng Phúc Thông - Dốc Lã - Ninh Hiệp - Phù Đổng - Trung Mầu
11(Công viên Thống Nhất - HVNN Việt Nam) ... - Nguyễn Đức Thuận - Ngô Xuân Quảng - HVNN Việt Nam
15(Bến xe Gia Lâm - Phố Nỉ) ... - Hà Huy Tập - Thiên Đức -...
17(Long Biên - Nội Bài) ... - Hà Huy Tập - Thiên Đức -...
40(Công viên Thống Nhất - Văn Lâm) ... - Nguyễn Đức Thuận - Nguyễn Bình -...
43(Công viên Thống Nhất - Đông Anh) ... - Hà Huy Tập - Thiên Đức -...
47A(Long Biên) ... - Đê Long Biên Xuân Quan - Bát Tràng (cách cổng chợ gốm Bát Tràng 100m)
47B(ĐHKT Quốc dân - Kiêu Kỵ) ... - Đường dẫn cầu Thanh Trì - Đê Long Biên Xuân Quan - Ngã ba Bát Tràng - Đường liên xã Kim Lan Văn Đức -... - Đường 179 - Kiêu Kỵ (trước cổng cụm sản xuất làng nghề tập trung)
52A(Công viên Thống Nhất - Lệ Chi) ... - Nguyễn Đức Thuận - Cầu vượt Phú Thị - Ỷ Lan - Dương Xá - Ngã tư Sủi - Nguyễn Huy Nhuận - Phú Thị - Keo - Kim Sơn - Lệ Chi (Gia Lâm) - Rẽ phải vào trường Cao đẳng Dệt may Hà Nội (cơ sở 2) - Quay đầu trường Cao đẳng Dệt may Hà Nội (cơ sở 2) - Cửa hàng Hapromart (Lệ Chi - Gia Lâm)
52B(Công viên Thống Nhất - Đặng Xá) ... - Nguyễn Đức Thuận - Nguyễn Bình - Kiêu Kỵ - Ỷ Lan - Đặng Xá
54(Long Biên - Bắc Ninh) ... - Hà Huy Tập - Đặng Phúc Thông - Dốc Lã -...
59(Đông Anh - HVNN Việt Nam) ... - Thiên Đức - Hà Huy Tập - ... - Nguyễn Đức Thuận - Ngô Xuân Quảng - HVNN Việt Nam
100(Long Biên - KĐT Đặng Xá) ... - Nguyễn Đức Thuận - Khu đô thị Đặng Xá - Đường nội bộ ĐX2 - Đường vành đai nội bộ KĐT Đặng Xá - KĐT Đặng Xá (cạnh sân bóng nhà CT3 KĐT Đặng Xá)
CNG02(Bến xe Yên Nghĩa - Khu đô thị Đặng Xá) ... - Nguyễn Đức Thuận - Khu đô thị Đặng Xá

Di tích lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đình làng Sủi ở xã Phú Thị, Gia Lâm Hà Nội thờ tướng nhà Đinh Đào Liên Hoa, có công dẹp loạn và mở mang đất hoang. Ông được Đinh Bộ Lĩnh phong làm Tây Vị Đại Vương rồi được cử đi Chánh sứ sang Trung Quốc. Khi huyện Gia Lâm có giặc loạn nổi lên, ông đem quân đi dẹp rồi lập đồn cùng trang ấp ở Thổ Lỗi, dậy nhân dân sản xuất, xây nhà cửa lo cuộc sống. Dân làng Sủi đã lập đình Sủi thờ ông và tôn ông là Thành hoàng làng.[13].
  • Đình Kim Sơn ở xã Kim Sơn, Gia Lâm Hà Nội còn lưu giữ 17 sắc phong. Đặc biệt có cổ vật từ thế kỷ 15 gồm hai pho tượng phỗng bằng gỗ. Đình thờ hai anh em sinh đôi Cao Điền và Cao Đỗ (con ông Cao Trạch và bà Lê thị), có công giúp Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân và đánh giặc Chiêm Thành.[14]
  • Nghè Kim Sơn ở xã Kim Sơn, Gia Lâm Hà Nội thờ nhị vị đại vương triều Đinh Cao Điền Công và Cao Đỗ Công. Nghè Kim Sơn là nơi gốc thờ 2 vị Thành hoàng, chính là dinh của 2 ông lúc sinh thời.[15]
  • Đền Trung Mầu ở xã Trung Mầu, Gia Lâm Hà Nội Đền làng Trung Mầu là di tích lịch sử lâu đời. Theo sắc phong, hai làng Trung Mầu và Thịnh Liên đều thờ ba vị tướng thời Đinh: Cao Chương Đại Vương, Cao Gia Đại Vương, Tòng Chinh Đại Vương. Các vị tướng này đều là người xã Trung Mầu có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp 12 sứ quân và Chiêm Thành giữ nước.
  • Đền Thịnh Liên ở xã Trung Mầu, Gia Lâm Hà Nội là di tích lịch sử lâu đời. Theo sắc phong, hai làng Trung Mầu và Thịnh Liên đều thờ ba vị tướng thời Đinh: Cao Chương Đại Vương, Cao Gia Đại Vương, Tòng Chinh Đại Vương. Các vị tướng này đều là người xã Trung Mầu có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp 12 sứ quân và Chiêm Thành giữ nước.
  • Đình Đông Dư Thượng ở xã Đông Dư, Gia Lâm Hà Nội thờ Tam vị đại vương trong đó có tướng nhà Đinh Bạch Đa đại vương là người có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân.
  • Đình Đông Dư Hạ ở xã Đông Dư, Gia Lâm Hà Nội thờ Tam vị đại vương trong đó có tướng nhà Đinh Bạch Đa đại vương là người có công giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân.
  • Đình Bát Tràng ở xã Bát Tràng, Gia Lâm Hà Nội Thờ Lưu Thiên Tử đại vương Lưu Cơ do những người thợ gốm làng Bồ Xuyên - Bạch Bát di dời từ quê hương Yên Mô, Ninh Bình ra đây lập nghiệp.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]

Bản mẫu:Danh sách xã, thị trấn thuộc huyện Gia Lâm