Sơn Tây (thị xã)

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Đối với các định nghĩa khác, xem Sơn Tây.
Thị xã Sơn Tây
Thị xã
Địa lý
Tọa độ: 21°08′20″B 105°30′16″Đ / 21,138947°B 105,504402°Đ / 21.138947; 105.504402Tọa độ: 21°08′20″B 105°30′16″Đ / 21,138947°B 105,504402°Đ / 21.138947; 105.504402
Diện tích 113,5
Dân số (3/2008)  
 Tổng cộng 181.831 người
 Mật độ 1602
Dân tộc Chủ yếu là Kinh
Hành chính
Quốc gia Việt Nam
Vùng đồng bằng Bắc Bộ
Thành phố Hà Nội
Thành lập 8 tháng 5, 2009; 6 năm trước
 Chủ tịch UBND Đặng Vũ Nhật Thăng
 Chủ tịch HĐND Nguyễn Quang Sơn
 Trụ sở UBND Phố Phó Đức Chính, Phường Lê Lợi
ĐT: +84.4 33832161
Fax: +84.4 33833929
Phân chia hành chính 9 phường và 6 xã
Website sontay.gov.vn

Sơn Tây là một thị xã trực thuộc thủ đô Hà Nội, Việt Nam. Do địa bàn sinh tụ nên địa danh này luôn là trung tâm kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội của khu vực phía Tây Bắc thủ đô Hà Nội.

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Bản đồ thành Sơn Tây năm 1883 (nay là thị xã Sơn Tây).
Bản đồ thành cổ Sơn Tây và các làng cổ quanh thành.

Theo thư tịch cổ thì tên Sơn Tây xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1469, đó là trấn sở Sơn Tây đóng ở xã La Phẩm, huyện Tiên Phong, phủ Quảng Oai (nay thuộc, Tản Hồng, Ba Vì, Hà Nội), thời đó gọi là Sơn Tây Thừa Tuyên. Đến thời Lê Cảnh Hưng do bị ngập lụt, nước làm lở thành, trấn sở được dời về xã Mông Phụ, huyện Phúc Lộc, phủ Quảng Oai (nay thuộc xã Đường Lâm).[1]

Theo Đại Việt địa dư toàn biên của Nguyễn Văn Siêu thì: "Năm Minh Mệnh thứ 12 (1832), chia hạt gọi là tỉnh Sơn Tây. (Đặt chức Sơn Hưng Tuyên Tổng đốc, cai trị các hạt Sơn Tây, Hưng Hóa, Tuyên Quang; tỉnh lỵ trước ở xã Cam Giá (làng Mía) huyện Phúc Thọ, năm Minh Mệnh thứ 3 dời đến xã Thuần Nghệ, huyện Minh Nghĩa (nay (tức năm 1890) là huyện Tòng Thiện))."[2]

Phần đất thị xã Sơn Tây ngày nay vào đầu thế kỷ 19 tương ứng thuộc đất các tổng Cam Giá Thịnh (các làng xã: Cam Giá Thịnh (tức Cam Thịnh hay Yên Thịnh), Yên Mỹ, Cam Tuyền (Cam Lâm), Đông Sàng, Mông Phụ, Giáp Đoài Thượng (Đoài Giáp), Phú Nhi (Phú Nhi, Phú Mai, Phú Hậu), Tân Hội (Hà Tân),..), tổng Phù Sa (làng Phù Sa, Tiền Huân, Thiều Xuân,...),... của huyện Phúc Lộc (Phúc Thọ) phủ Quảng Oai và tổng Thanh Vị (các làng xã: Sơn Lộc, Vị Thủy, Thanh Vi, Tây Vị, Nghĩa Đảm (Nghĩa Phủ), Vân Gia, Thanh Trì, Kính Mỗ (Ái Mỗ), Khê Trai, Đạm Trai (Mai Trai), Thuần Nghệ,... của huyện Minh Nghĩa phủ Quảng Oai; các làng xã Sơn Đông, Triều Đông (Cổ Đông),... tổng Tường Phiêu huyện Thạch Thất phủ Quốc Oai.[3]

Năm 1831, Minh Mạng cải cách hành chính, giải thể Bắc Thành, đổi các trấn thành tỉnh, trấn Sơn Tây đổi thành tỉnh Sơn Tây. Thành trấn Sơn Tây cũ trở thành tỉnh lỵ của tỉnh Sơn Tây. Ngày 16 tháng 12 năm 1883, sau Hòa ước Quý Mùi 1883 nhà Nguyễn đầu hàng Pháp, quân đội Viễn chinh Pháp đã chiếm được thành Sơn Tây.

Sau khi ổn định chính quyền cai trị tại Việt Nam, năm 1884, thực dân Pháp thành lập thị xã Sơn Tây, làm thủ phủ của tỉnh Sơn Tây mới, với các ranh giới phía tây, phía bắc và phía đông của tỉnh Sơn Tây là sông Đà, sông Hồngsông Đáy.

Bản đồ tỉnh Sơn Tây thời Pháp thuộc (năm 1924).

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, thị xã Sơn Tây là tỉnh lị tỉnh Sơn Tây.

Ngày 21 tháng 4 năm 1965 tỉnh Sơn Tây nhập với tỉnh Hà Đông thành tỉnh Hà Tây[4]. Thị xã Sơn Tây mất vị trí tỉnh lị vào tay thị xã Hà Đông.

Ngày 16 tháng 10 năm 1972, chuyển xã Trung Hưng thuộc huyện Ba Vì về thị xã Sơn Tây quản lý.[5]

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, thị xã Sơn Tây trực thuộc tỉnh Hà Sơn Bình[6], gồm 3 phường: Lê Lợi, Ngô Quyền, Quang Trung và 2 xã: Trung Hưng, Viên Sơn.

Ngày 29 tháng 12 năm 1978, thị xã Sơn Tây trực thuộc thành phố Hà Nội[7].

Ngày 2 tháng 6 năm 1982, chuyển 7 xã: Thanh Mỹ, Kim Sơn, Xuân Sơn, Trung Sơn Trầm, Đường Lâm, Sơn Đông, Cổ Đông thuộc huyện Ba Vì về thị xã Sơn Tây quản lý.[8]

Ngày 14 tháng 3 năm 1984, thành lập 2 phường Sơn Lộc (tách ra từ 2 xã Trung Hưng và Trung Sơn Trầm) và Xuân Khanh (tách ra từ 2 xã Xuân Sơn và Thanh Mỹ.[9]

Ngày 12 tháng 8 năm 1991, thị xã lại trở về với tỉnh Hà Tây[10].

Không ảnh phần phía tây thị xã Sơn Tây (nơi có trại tù binh Mỹ) do quân đội Mỹ chụp năm 1971.

Ngày 9 tháng 11 năm 2000, thành lập phường Phú Thịnh (tách ra từ xã Viên Sơn).[11]

Thị xã Sơn Tây được công nhận là đô thị loại III ngày 30 tháng 5 năm 2006 và đã được thủ tướng chính phủ ký quyết định nâng cấp lên thành phố Sơn Tây trực thuộc tỉnh Hà Tây ngày 2 tháng 8 năm 2007[12].

Ngày 1 tháng 3 năm 2008, chuyển 3 xã Trung Hưng, Trung Sơn Trầm và Viên Sơn thành 3 phường tương ứng.[13]

Từ đó, thành phố Sơn Tây có 9 phường: Lê Lợi, Ngô Quyền, Phú Thịnh, Quang Trung, Sơn Lộc, Trung Hưng, Trung Sơn Trầm, Viên Sơn, Xuân Khanh và 6 xã: Cổ Đông, Đường Lâm, Kim Sơn, Sơn Đông, Thanh Mỹ, Xuân Sơn.

Ngày 1 tháng 8 năm 2008, cùng với toàn bộ tỉnh Hà Tây, thành phố Sơn Tây được nhập về thủ đô Hà Nội[14]. Ngày 8 tháng 5 năm 2009, Chính phủ ra nghị quyết chuyển thành phố Sơn Tây thành thị xã Sơn Tây trực thuộc Hà Nội.[15]

Diện tích-Dân số[sửa | sửa mã nguồn]

  • Diện tích: 11.346,85 ha[16]
  • Nhân khẩu: 181.831 người[16].

Hành chính-Đường phố[sửa | sửa mã nguồn]

Đơn vị hành chính:

Địa giới hành chính thành phố Sơn Tây: Đông giáp huyện Phúc Thọ; Tây giáp huyện Ba Vì; Nam giáp huyện Thạch Thất của Hà Nội; Bắc giáp huyện Vĩnh Tường củaVĩnh Phúc.

Đường phố chính:

  • Đường Hữu Nghị (phường Xuân Khanh - TP. Hà Nội đặt tên)
  • Đường Phú Hà (từ số nhà 46-50 Đinh Tiên Hoàng giao cắt với đường Phú Nhi đến chân đê Đại Hà)
  • Đường Phú Nhi (TP. Hà Nội đặt tên)
  • Đường Phú Thịnh (TP. Hà Nội đặt tên - trước là Phố Hàng)
  • Đường tránh Thị xã - Đường Mòn Hồ Chí Minh (từ ngã 4 Viện 105 đến Quốc lộ 32)
  • Đường Trung Sơn Trầm (phường Trung Sơn Trầm - TP. Hà Nội đặt tên-từ ngã tư phố Tùng Thiện đến Cầu Quan)
  • Đường Xuân Khanh (phường Xuân Khanh - TP. Hà Nội đặt tên - từ ngã ba Vị Thủy đến ngã ba Xuân Khanh)
  • Đường Đá Bạc (Từ ngã 3 Chợ Xuân Khanh đến Ngã 3 Cây xăng Tản Lĩnh)
  • Phố Cổng Ô (từ ngã năm Cổng Ô qua Nhà máy nước Sơn Tây.. đến ngã tư thôn Thiều Xuân)
  • Phố Lê Lợi (xưa có tên là phố Cửa Hậu)
  • Phố Quang Trung (xưa có tên là phố Tiền Túc)
  • Phố Sơn Lộc (Từ ngã 4 Trung Sơn Trầm qua Nhà thờ Sơn Lộc-Chính Tòa Giáo Phận Hưng Hóa giao với Phố Thanh Vỵ)
  • Phố Vân Gia (TP. Hà Nội đặt tên)
  • Phố Tùng Thiện (trước là Đường 21A hay Đường Cuba nay trở thành đoạn tránh Đường Mòn Hồ Chí Minh xuyên Việt)
  • Phố Cầu Hang (Từ Gốc Đa-Đền Bà Mát đến Đầu Cầu Hang vào Trường Cao đẳng Công nghệ và Kỹ thuật Ô tô do TP. Hà Nội đặt tên)
  • Phố Chùa Mới (Từ đầu cầu treo vào nhà máy đường 19-05 rẽ vào)
  • Phố Thiều Xuân
  • Thị xã Sơn Tây hiện tại không có Phố Chùa Mới, chỉ có ngõ Chùa Mới thuộc Phường Ngô Quyền (23/7/2015)

......

Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]

  • Công nghiệp: 48%
  • Thương mại-Du lịch-Dịch vụ: 42%
  • Nông nghiệp: 10%

(năm 2010)

Địa danh nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]

Sơn Tây có nhiều danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử - văn hóa nổi tiếng như hồ Đồng Mô, thành cổ Sơn Tây, làng Việt cổ đá ong Đường Lâm, Chùa Mía, lễ hội đền Và.

Nổi tiếng với sự tích Sơn Tinh-Thủy Tinh.

  • Thành cổ Sơn Tây: Nằm ở trung tâm thành phố, là một công trình quân sự kiến trúc theo kiểu Vauban được xây dựng từ năm Minh Mạng thứ 3 (năm 1822).
  • Khu di tích lịch sử - văn hóa Đường Lâm (đất hai vua): cách thành phố khoảng 4 km và trung tâm Hà Nội 46 km về phía bắc, xưa kia Đường Lâm có tên gọi là Kẻ Mía. Là làng xã duy nhất trong cả nước cùng sinh ra hai vị vua: Phùng Hưng (761 - 802); Ngô Quyền (898-944) nên Đường Lâm được tôn vinh là "đất hai vua", đúng hơn là "làng hai vua".
  • Thắng cảnh hồ Đồng Mô: Nằm trong vùng đồi và thung lũng phía đông núi Ba Vì, hồ Đồng Mô, Ngải Sơn với diện tích gần 2.000 ha, trong đó khu chứa nước 1.450 ha với 21 đảo lớn, nhỏ đã tạo cho cảnh quan vùng này những nét đặc sắc tạo ấn tượng cho khách du lịch.
  • Khoang Xanh - Suối Tiên:
  • Đền Và: thờ đức Thánh Tản, vị thần cai quản Tản Viên Sơn - một trong "Tứ bất tử" trên điện thần nước Việt Nam. Ngôi đình cổ kính có niên đại từ thời Lê Trung Hưng đến thời Nguyễn, nằm giữa rừng lim già đại thụ, tọa lạc trên gò đất rộng 5 ha hình con rùa, đầu quay về hướng bắc, nổi tiếng là nơi cầu đảo rất linh hiển. Đền Và nằm kề bên địa danh Xã Tắc (nay thuộc phường Trung Hưng), là nơi diễn ra vụ tập kích Sơn Tây của không lực Hoa Kỳ năm 1970.
  • Làng Văn hoá du lịch các dân tộc Việt Nam đã được khởi công ở Đồng Mô với quy mô 54 dân tộc anh em sẽ trở thành một địa danh du lịch nghỉ dưỡng quan trọng của Hà Nội.

Kết nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]

Với Tỉnh Tây Ninh: Sông Tây Ninh là 'tình kết nghĩa' giữa đồng bào miền Bắc với đồng bào miền Nam trong những năm kháng chiến.Sông Tây Ninh là con sông đào, chảy qua đồng đất một số xã ở huyện Thạch Thất, tỉnh Sơn Tây và Hà Tây cũ, nay là ngoại thành Hà Nội. Ngày ấy mỗi tỉnh ở miền Bắc đăng tên kết nghĩa với một hoặc hai tỉnh ở miền Nam. Cả nước ta thành từng cặp tỉnh anh em kết nghĩa như: Sơn Tây - Tây Ninh, Hà Đông - Cần Thơ, Hà Nội - Huế - Sài Gòn, Hải Phòng - Đà Nẵng, Thái Nguyên - Nha Trang…

Nhân vật nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]

'Phùng Hưng'-Bố Cái Đại Vương (761 - 802)

Ngô Quyền (898-944) là vị vua đầu tiên của nhà Ngô trong lịch sử Việt Nam

Giang Văn Minh (1573 - 1638) mệnh danh là vị sứ thần "Bất nhục quân mệnh" (Không để nhục mệnh vua). Sinh tại làng Kẻ Mía, Mông Phụ, xã Đường Lâm.

Ở Hà Nội hiện nay có một con đường mang tên Giang Văn Minh, nối với phố Giảng Võ và phố Kim Mã, quận Ba Đình.

Đặng Đức Huy-Nhạc sỹ (1947-...): Một số tác phẩm nổi tiếng

Và tôi cũng yêu em

Để quên con tim

Đừng xa em đêm nay

Đường xa ướt mưa

Như đã dấu yêu

Người tình trăm năm

Và con tim đã vui trở lại

Yêu em dài lâu

Giống Như Tôi

Lời yêu thương

..........

Nguyễn Cao Kỳ (1930-2011) là một sĩ quan quân đội cao cấp và cựu chính khách Việt Nam Cộng hòa. Ông từng là Thủ tướng (1965-1967) và Phó Tổng thống (1967-1971) của Việt Nam Cộng hòa.

Ông từng là đồng minh rồi đối thủ của cựu Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu; từng được coi là người có tư tưởng chống Cộng trong thời kỳ trước 1975 rồi sau đó, kể từ năm 2004, được Nhà nước Việt Nam coi là biểu tượng của sự hòa hợp hòa giải dân tộc

Làng nghề[sửa | sửa mã nguồn]

  • Đặc sản:

Bánh tẻ Phú Nhi: Chiếc bánh tẻ nhỏ nhỏ, thon thon, nhân thịt nạc, mộc nhĩ, ăn không biết ngán.

Nghề làm gạch đá ong: Khác hẳn với gạch đất nung phải qua lò nung, gạch xỉ than phải trộn lẫn một số vật liệu như xỉ than và vôi bột, gạch đá ong chỉ việc đào từ khu đất đá ong lên. Ở Sơn Tây, nhiều vùng có đất đá ong, nhưng tập trung nhiều nhất và tốt nhất, phải nói tới đá ong ở vùng Thạch Thất.

Gà Mía: “Đặc sản tiến vua” Có vẻ đẹp phảng phất như con công, thường được tả là ”đầu công, mình cốc, cánh trai, ngắn quản, dài đùi, diều vịt, mã lĩnh”… chính là những chú gà Mía – một giống gà quý được người Đường Lâm dày công chăm bẵm và bảo tồn nguồn gen đến tận ngày nay.

  • Làng nghề:

Gạch đá ong: có vẻ đẹp tự nhiên và tiện ích cũng khá đặc biệt. Nhà xây tường gạch đá ong thì không khí trong nhà sẽ rất mát mẻ vào mùa hè, ấm áp vào mùa đông. Màu vàng nâu sậm của gạch đá ong dễ gợi tới vẻ đẹp thâm trầm mà ấm áp của đời sống tinh thần vùng trung du Bắc Bộ. Gạch này chịu lực tốt. Nhìn những ngôi nhà ở vùng Thạch Thất tường được xây bằng gạch đá ong, trần nhà bê tông, thấy được sự chắc chắn, vững vàng. Dấu tích chịu lực công phá còn thấy ở nhiều bức tường gạch đá ong Thạch Thất, Sài Sơn là những vết đạn từ thời chống Pháp lỗ chỗ trên tường, không xuyên được và không phá vỡ được bức tường tưởng chừng như rất thô sơ đó. Điều đặc biệt là tường gạch đá ong được xây không phải bằng vôi vữa, xi măng mà gắn mạch bằng đất màu hoặc đất trộn trấu nhào kĩ. Ấy thế mà sự liên kết lại vô cùng chắc chắn, không thua kém gạch nung xây bằng vữa ba-ta hoặc vữa xi-cát.

Giao thông[sửa | sửa mã nguồn]

  • Quốc lộ 32 nối với Phú Thọ, Yên Bái.
  • Là điểm xuất phát của Quốc lộ 21A (đoạn quốc lộ 21 từ Sơn Tây đi Xuân Mai, do Cuba giúp xây dựng năm 1976 nên còn gọi là đường Cu Ba, nối với Đại lộ Thăng Long-cửa ngõ thủ đô).
  • Đường Hồ Chí Minh
  • Quốc lộ 2C nối Vĩnh Phúc
  • Đường thủy sông Hồng
  • Cầu Vĩnh Thịnh (nối với Vĩnh Phúc; cao tốc Nội Bài - Lào Cai và Phi trường Quốc tế Nội Bài) là cầu vượt sông dài nhất Việt Nam-dài 5,4 km (phần cầu dài 4,4 km và đường dẫn hai đầu dài một km)

Trường đại học và cao đẳng[sửa | sửa mã nguồn]

Thị xã Sơn Tây là nơi có nhiều trường đại học và cao đẳng, đặc biệt là các trường quân sự. Sơn Tây còn được gọi là "Thủ đô của lính"

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Sơn Tây thành phố xứ đoài, nxb Văn hóa thông tin, 2007, tr 20
  2. ^ Đại Việt địa dư toàn biên, Phương Đình Nguyễn Văn Siêu, tỉnh Sơn Tây, trang 400.
  3. ^ Cuốn Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ 19, trấn Sơn Tây, trang 38 và trang 42.
  4. ^ Quyết định 103-NQ-TVQH năm 1965 về việc phê chuẩn việc thành lập các tỉnh Bắc Thái, Nam Hà, Hà Tây và việc sáp nhập xã An Hòa thuộc huyện Thạch Thất, tỉnh Sơn Tây (cũ) vào xã Tiến Xuân thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình do Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành
  5. ^ Quyết định 50-BT năm 1972 về việc sáp nhập xã Trung Hưng và thôn Yên Thịnh II thuộc xã Đường Lâm, huyện Ba Vì vào thị xã Sơn Tây thuộc tỉnh Hà Tây
  6. ^ Nghị quyết của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về việc hợp nhất một số tỉnh
  7. ^ Nghị quyết về việc phê chuẩn việc phân vạch lại địa giới thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, các tỉnh Hà Sơn Bình, Vĩnh Phú, Cao Lạng, Bắc Thái, Quảng Ninh và Đồng Nai do Quốc hội ban hành
  8. ^ Quyết định 101-HĐBT năm 1982 về việc phân vạch địa giới thị xã Sơn Tây, huyện Ba Vì và huyện Phúc Thọ thuộc thành phố Hà Nội
  9. ^ Quyết định 42-HĐBT năm 1984 phân vạch địa giới một số phường, thị trấn thuộc thành phố Hà Nội
  10. ^ Nghị quyết về việc điều chỉnh địa giới hành chính một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương do Quốc hội ban hành
  11. ^ Nghị định 66/2000/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính xã Viên Sơn để thành lập phường Phú Thịnh và mở rộng phường Quang Trung thuộc thị xã Sơn Tây, tỉnh Hà Tây
  12. ^ Nghị định 130/2007/NĐ-CP về việc thành lập thành phố Sơn Tây thuộc tỉnh Hà Tây
  13. ^ Nghị định 23/2008/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính xã, phường, để thành lập phường thuộc thành phố Hà Đông, thành phố Sơn Tây, tỉnh Hà Tây
  14. ^ Nghị quyết số 15/2008/QH12 về việc điều chỉnh địa giới hành chính thành phố Hà Nội và một số tỉnh có liên quan do Quốc hội ban hành
  15. ^ Nghị quyết số 19/NQ-CP về việc xác lập địa giới hành chính xã Đông Xuân thuộc huyện Quốc Oai; các xã: Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung thuộc huyện Thạch Thất; huyện Mê Linh thuộc thành phố Hà Nội; thành lập quận Hà Đông và các phường trực thuộc; chuyển thành phố Sơn Tây thành thị xã Sơn Tây thuộc thành Hà Nội do Chính phủ ban hành
  16. ^ a ă Nghị định số 23/2008/NĐ-CP ngày 01 tháng 03 năm 2008 về việc điều chỉnh địa giới hành chính xã, phường, để thành lập phường thuộc thành phố Hà Đông, thành phố Sơn Tây, tỉnh Hà Tây. Cổng thông tin điện tử Chính phủ Nước CHXHCNVN. Truy cập 10/10/2010.

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]