Đường Trung Tông

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Đường Trung Tông (唐中宗)
Hoàng đế Trung Hoa (chi tiết...)
Tang Zhongzong.png
Hoàng đế nhà Đường
Trị vì lần 1: 3/1/684 – 26/2/684
lần 2: 23/2/705 [1]-3/7/710
Tiền nhiệm lần 1: Đường Cao Tông
lần 2: Võ Tắc Thiên (nhà Võ Chu)
Kế nhiệm lần 1: Đường Duệ Tông
lần 2: Đường Thương Đế
Thông tin chung
Thê thiếp Xem văn bản.
Hậu duệ Xem văn bản.
Tên thật Lý Hiển (李顯), Lý Triết[2] (李哲), Lý Hiển [3], Võ Hiển[4] (武顯), Lý Hiển[5] (李顯)
Tước hiệu Hoàng đế
Niên hiệu
Thụy hiệu Hiếu Hòa hoàng đế[7] (孝和皇帝)
Hiếu Hòa Đại Thánh hoàng đế[8] (孝和大圣皇帝)
Đại Hòa Đại Thánh
Đại Hòa Đại Thánh Đại Chiêu Hiếu hoàng đế[9](大和大聖大昭孝皇帝)
Miếu hiệu Trung Tông (中宗)
Triều đại nhà Đường
Thân phụ Đường Cao Tông Lý Trị
Thân mẫu Võ Tắc Thiên
Sinh 26/11/ 656
Mất 3/7/710
Trung Quốc
An táng Định lăng

Đường Trung Tông (chữ Hán: 唐中宗, bính âm: Tang Zhongzong, 26 tháng 11 năm 656 - 3 tháng 7 năm 710), tên thật là Lý Hiển (李顯), Võ Hiển (武顯) hay Lý Triết (武顯), là vị hoàng đế thứ tư và thứ sáu của nhà Đường trong lịch sử Trung Quốc, từng hai lần không liên tục giữ ngôi hoàng đế nhà Đường; lần đầu từ 3 tháng 1 năm 684 đến 26 tháng 2 năm 684 và lần thứ hai từ ngày 23 tháng 2 năm 705 đến 3 tháng 7 năm 710.

Xuất thân là người con trai thứ bảy của Đường Cao Tông, hoàng đế thứ ba của nhà Đường và thứ hai của Võ hoàng hậu; Lý Hiển được phong tước vị Chu vương, rồi Anh vương cùng nhiều vị trí quan trọng trong triều đình. Năm 681, khi người anh thứ sáu là Lý Hiền bị phế truất, Lý Hiển được vua cha lập làm thái tử. Sau cái chết của Cao Tông, đầu năm 684, ông bước lên ngôi vua, nhưng chỉ có gần 2 tháng thì đã bị mẹ là Võ Thái hậu phế truất, đày đi Phòng Châu và bị quản thúc. Sau này, Thái hậu cướp ngôi, triều đình xảy ra tranh chấp về người kế vị. Tháng 10 năm 698, nghe theo lời của đại thần Địch Nhân Kiệt, Thái hậu hạ chiếu lập Lý Hiển trở lại làm thái tử. Năm 705, sau cuộc chính biến cung đình, Võ Thái hậu[10] bị ép thoái ngôi hoàng đế, Lý Hiển được phục ngôi vào 3 ngày sau, tức 23 tháng 2 năm 705; khôi phục nhà Đường sau 15 năm gián đoạn.

Thời gian làm vua lần thứ hai của Trung Tông kéo dài năm năm. Trong những năm đó, quyền lực thực sự trong triều bị Vi hoàng hậu cùng tình nhân là Võ Tam Tư (cháu ruột Thái hậu) chi phối. Võ hoàng hậu muốn đưa con gái mình là công chúa An Lạc Lý Khỏa Nhi làm nữ đế, nhưng Trung Tông không chấp nhận việc này. Đến ngày 3 tháng 7 năm 710, Trung Tông đột nhiên qua đời. Nhiều sử gia cho rằng cái chết đột ngột này là do công chúa An Lạc hạ độc. Vi hậu lập con trai nhỏ của ông là Lý Trọng Mậu làm vua để dễ bề khống chế, nhưng không lâu sau, Công chúa Thái Bình cùng Lâm Tri vương Lý Long Cơ (Đường Huyền Tông) xuất quân dẹp loạn, giết chết Vi hậu và Khỏa Nhi, tôn cha Long Cơ là Duệ Tông Lý Đán lên ngôi, bước đầu chấm dứt thời kì khủng hoảng của nhà Đường.

Thời Đường Cao Tông[sửa | sửa mã nguồn]

Làm Chu vương[sửa | sửa mã nguồn]

Lý Hiển chào đời vào ngày Ất Sửu (5) tháng 11 năm Hiển Khánh thứ 1 (Bính Thìn), tức 26 tháng 11 năm 656, ở thành Trường An. Ông là người con trai thứ bảy của Đường Cao Tông và thứ hai của Võ hoàng hậu[11]. Năm 657, ông được vua cha Cao Tông phong tước vị Chu vương, Lạc châu mục[12]. Khi đó người anh thứ năm của ông là Lý Hoằng còn ở ngôi thái tử.

Năm 674, trong một buổi yến tiệc cung đình, Đường Cao Tông cho Lý Hiển cùng người anh làm Lý Hiền chỉ huy hai đội nhạc tả, hữu cùng nhau so tài. Tuy nhiên về sau xét thấy việc này có thể dẫn đến sự tranh giành giữa hai anh em, Cao Tông bèn thôi.[13]

Khi đến tuổi trưởng thành, Lý Hiển kết hôn với Triệu thị, nguyên quán ở Kinh Triệu. Bà này vốn là con gái của công chúa Thường Lạc, con gái Đường Cao Tổ, so với Lý Hiển thì là biểu muội. Đường Cao Tông rất tán thành cuộc hôn nhân này, song Võ hoàng hậu không ưa Triệu thị. Năm 675, Triệu thị do đắc tội với Võ hậu, bị bà ta giam lỏng trong Nội thị tỉnh, chỉ được đưa rau, thịt sống cho tự nấu ăn. Không lâu sau, Triệu thị chết đói, cha bà là Triệu Côi cùng công chúa Thường Lạc bị đày ra đến Hoạt Châu[14][15].

Năm 676, khi quân Thổ Phiên tiến công vào biên giới nhà Đường, Cao Tông phong cho Lý Hiển em là Lý Luân làm tướng chỉ huy quân đội chống Thổ Phiên, nhưng thực tế quyền cầm quân nằm trong tay hai tướng Lưu Thẩm LễKhế Bật Hà Lực.

Làm Anh vương và thái tử[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 677, Đường Cao Tông đổi phong Lý Hiển từ Châu vương thành Anh vương, đổi tên của Lý Hiển thành Lý Triết. Đồng thời, ông cũng được bỏ làm Ung châu mục[16].

Sau khi thái tử Lý Hoằng qua đời (675), người anh thứ sáu của Lý Triết là Lý Hiền (con Hàn Quốc phu nhân, gọi Võ hậu là cô ruột) được lập làm thái tử. Năm 681, Lý Hiền bị dính vào nghi án sát hại Minh Sùng Nghiễm, thân tín của Võ hoàng hậu, bị Võ hậu gièm pha rồi bị phế làm thường dân, lưu đày sang Ba Thục[17]. Không lâu sau, Cao Tông lập Lý Triết làm Thái tử, đổi tên là Hiển như cũ[18]

Năm 681, Đường Cao Tông có bệnh, tạm giao triều chính cho Lý Hiển trông coi, tuy nhiên không lâu sau, Cao Tông khỏi bệnh và lại có thể lâm triều. Không lâu sau, ông kết hôn với Vi thị. Nhờ đó, cha Vi thị là Tham quân Phổ châu Vi Huyền Trinh được phong làm Thứ sử Dự Châu.

Đầu năm 682, Vi thị hạ sinh hoàng tôn Lý Trọng Nhuận. Cao Tông vui mừng, lập tức phong Trọng Nhuận làm Hoàng thái tôn. Cuối năm đó, do nạn đói ở Quan Trung, Đường Cao Tông rời Trường An, xuất tuần Lạc Dương, để Lý Hiển ở lại trấn thủ Trường An.

Ở ngôi lần thứ nhất[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng 12 năm 683, Đường Cao Tông lâm bệnh nặng ở Lạc Dương, bèn triệu Lý Hiển từ Trường An về Lạc Dương trao di chiếu và giao cho đại thần Bùi Viêm phụ chính. Ngày Đinh Tị (4) tháng 12 năm Quý Mùi 27 tháng 12 năm 683, Đường Cao Tông băng hà ở điện Trinh Quan, Lạc Dương[19]. Lý Hiển được lập lên ngôi vào ngày Giáp Tý (11) cùng tháng (3 tháng 1 năm 684), tự xưng là Đường Trung Tông, đổi niên hiệu là Tự Thánh, phong Vi thị làm hoàng hậu.

Trung Tông mới lên ngôi, phải chịu tang tiên hoàng, mọi việc trong triều đều do Võ Thái hậu quyết đoán. Bà ta nắm trong tay đội quân Lâm Vũ, có mưu đồ xưng nữ đế. Tháng 1 ÂL năm Giáp Thân (684), Trung Tông muốn phong nhạc phụ Vi Huyền Trinh làm Tể tướng, Bùi Viêm hết sức can ngăn. Ông nói

Ta giao việc nước cho Huyền Trinh không được sao.

Bùi Viêm cố cãi lại không được, bèn mật cáo với Thái hậu[20]. Ngày Mậu Ngọ (6) tháng 2 (26 tháng 2), Thái hậu vào triều, tuyên chiếu phế truất ông làm Lư Lăng vương. Ông nói

Trẫm đã phạm tội gì

Thái hậu bảo

Người đem quốc gia cho Huyền Trinh, còn bảo không có tội sao?.

Rồi giam lỏng ông ở biệt sở, rồi lập Tương vương Lý Đán làm vua, tức Đường Duệ Tông. Tháng 5 ÂL cùng năm, Trung Tông bị đổi tên lại là Triết, bị lưu đày đến Phòng châu châu[21], rồi Quân châu, ở ngôi nhà mà bác ruột ông là Lý Thái từng ở sau khi bị Thái Tông giáng tước. Trên đường đi, Vi hậu sinh ra một con gái. Nhưng lúc đó không có tã để quấn, Lý Triết phải cởi áo của mình làm tã cho tiểu công chúa, bởi vậy tiểu công chúa được đặt tên là Khỏa Nhi. Cả Lý Triết và Vi thị đều rất yêu thương Khỏa Nhi.

Thời gian bị lưu đày[sửa | sửa mã nguồn]

Từ khi bị lưu đày, Lý Triết sống trong cảnh thiếu thốn cùng Vi thị và rất sợ có ngày sẽ bị chết trong tay mẹ mình như An Định công chúa và thái tử Lý Hoằng trước đây. Mỗi khi có chiếu chỉ của Thái hậu đem đến, ông đều rất lo sợ, nhiều lần muốn tự sát. Vi thị cố gắng khuyên can và an ủi ông, do đó tình cảm cuả ông dành cho bà ta rất sâu đậm. Ông nhiều lần nói với bà ta

Một ngày nào đó trẫm được về triều sẽ không ngăn cấm nàng gì cả.[22][23].

Trong thời gian đó, nhiều cuộc khởi nghĩa chống Võ hậu đã lấy danh nghĩa khôi phục hoàng vị cho Lý Triết như các cuộc khởi nghĩa của Từ Kính Nghiệp, Dương Sơ Thành... nhưng trước sau đều thất bại.

Năm 690, Võ Thái hậu lấy ngôi nhà Đường, xưng nữ hoàng đế, lập ra nhà Võ Chu. Cựu hoàng Lý Đán bị bà ta giáng làm Hoàng tự (người nối ngôi), trong khi Lý Triết vẫn phải ở lại Phòng châu[24].

Trở lại làm thái tử[sửa | sửa mã nguồn]

Hai người cháu của Võ hậu là Võ Thừa TựVõ Tam Tư muốn giành ngôi thái tử, kết bè kết cánh chống lại nhau và cùng âm mưu lật đổ hoàng tự Lý Đán. Thái hậu luôn cảm thấy bất an vì việc này, không biết giải quyết ra sao. Đại thần Địch Nhân Kiệt dâng sớ nói rằng Cao tông lúc chết đem hai con phó thác cho thái hậu, nay dù thái hậu lên ngôi nếu như muốn đem thiên hạ giao cho người cùng họ là trái ý trời, mà không có tiền lệ gì mà cô nhường ngôi cho cháu. Nếu lập con thì sau này thái hậu còn được vào thái miếu, nếu lập cháu thì về sau không biết địa vị của thái hậu sẽ ở đâu. Thái hậu nghe theo.

Sau đó Nhân Kiệt lại khuyên thái hậu triệu Lư Lăng vương Lý Triết về kinh, được Vương Phương KhánhVương Cập Thiện ủng hộ theo. Thái hậu cũng bắt đầu suy nghĩ việc này[25].

U châu tướng Tôn Vạn Vinh cũng muốn tôn lập Lý Triết, mới thuyết phục hai sủng nam của thái hậu là Trương Dịch Chi, Trương Xương Tông cũng ủng hộ ông. Hai người nghe theo, nhiều lần to nhỏ với Thái hậu. Thái hậu cuối cùng xiêu lòng.

Tháng 4 năm 697, thái hậu ra lệnh rằng Lư Lăng vương Lý Hiển trong người có bệnh, đặc cách cho về kinh, lại cho phép thê tử, con cái đi theo. Không lâu sau ông về tới Trường An[26]. Tháng 10 năm 697, Hoàng tự Lý Đán dâng sớ xin nhường ngôi kế vị cho Lý Triết. Thái hậu bằng lòng, đổi hoàng tự là Tương vương và phong Lý Triết làm Hoàng thái tử, đổi tên là Hiển như cũ.[27].

Không bao lâu sau, thái hậu phong Lý Hiển làm Hà Bắc đạo nguyên soái, suất binh tiến công Đột Quyết do Đột Quyết thường xâm lấn biên cương. Các tù trưởng ở phía bắc thấy Lý Hiển đến, đều lần lượt hưởng ứng, lực lượng đông đến 5 vạn. Thái hậu lệnh cho Địch Nhân Kiệt theo phụ giúp ông, nhưng sau cùng Lý Hiển không ra quân.

Sang năm 699, Thái hậu ép Lý Hiển phải đổi họ của mình lại thành Võ, tức Võ Hiển. Cũng lúc đó, do sợ rằng sau khi mình qua đời thì hai nhà Lý, Võ sẽ không dung nhau, thái hậu hạ lệnh bắt Võ Hiển, Lý Đán, Công chúa Thái Bình (ba người con) và phò mã Võ Du Kị (lấy Thái Bình) phải thề độc rằng không làm hại họ Võ[26].

Năm 701, hai người con của Võ Hiển là Thiệu vương Lý Trọng Nhuận[28], công chúa Lý Tiên Huệ và Phò mã Ngụy công Võ Diên Cơ (con trai Ngụy Tuyên vương Võ Thừa Tự) bị tố cáo phỉ báng Thái hậu. Thái hậu tức giận, ban chết cho ba người[17][29].

Lên ngôi lần thứ hai[sửa | sửa mã nguồn]

Phục vị[sửa | sửa mã nguồn]

Mùa xuân năm 705, Võ Tắc Thiên bị bệnh nặng nằm trong cung. Hai sủng nam Trương Dịch Chi, Trương Xương Tông nắm quyền trong cung, trông giữ mọi việc. Các tướng Trương Giản Chi, Thôi Huyền Vĩ, Hoàn Ngạn Phạm, Viên Thứ Kỉ, Lý Đa TộKính Huy muốn diệt trừ hai tên gian thần này đi, khôi phục lại Đường triều.

Ngày Quý Mão (22) tháng 1 (20 tháng 2), Giản Chi, Ngạn Phạm cùng Tiết Tư Hành dẫn quân tiến vào Huyền Vũ Môn, sai Đa Tộ và Đồng Hiệu Nghệ đến Đông cung nghênh đón Võ Hiển. Võ Hiển đồng tình, theo bọn họ vào cung.[30]

Bọn Giản Chi tiến vào trong cung, giết chết anh em Dịch Chi, Xương Tông. Thái hậu kinh sợ, hỏi Giản Chi. Giản Chi nói có mật lệnh có thái tử, giết bọn gian thần đi. Thái hậu thấy ông thì biết trong cung có biến loạn, bảo

Tiểu tử đã giết được rồi, mau về đông cung đi.

Ngạn Phạm không đồng ý, bảo rằng thiên hạ chưa quên công đức của Lý thị, ép Thái hậu nhường ngôi Võ Hiển. Hôm sau, tức ngày Giáp Thìn (23) tháng 1 (21 tháng 2 năm 705), Thái hậu ra lệnh cho Võ Hiển làm giám quốc, ngày Ất Tị hôm sau chính thức nhường ngôi cho ông[27]. Võ Hiển phục ngôi, đổi tên lại là Lý Hiển, bỏ quốc hiệu Đại Chu, khôi phục Lý Đường.

Hôm sau nữa, tức Bính Ngọ (25) tháng 1 (23 tháng 2), Lý Hiển chính thức đăng cơ, đại xá thiên hạ. Ông hạ lệnh bỏ qua không giết chết bè đảng của Dịch Chi. Chu HưngLai Tuấn Thần mưu nghịch, ông giết cả họ, chỉ tha cho những người nữ trong tộc đã lấy chồng. Lại phong Tương vương Lý Đán làm An Quốc Tương vương, Thái úy, Đồng phụng các loan thai tam phẩm; thăng Thái Bình công chúa làm Trấn quốc Thái Bình công chúa.

Vi Hậu, Tam Tư nắm quyền[sửa | sửa mã nguồn]

Võ Thái hậu bị chuyển sang sống ở cung Thượng Dương, Lý Trạm làm túc vệ. Ông truy tôn Thái hậu làm Tắc Thiên Đại thánh hoàng đế, cứ 10 ngày triều kiến một lần. Mùa đông cùng năm, bà ta chết ở cung Thượng Dương, thọ 82 tuổi, tước vị hoàng đế bị bãi bỏ, Trung Tông truy tôn bà làm Hoàng hậu, hợp táng cùng Đường Cao Tông Lý Trị[31].

Đầu tháng 3 năm 705, Trung Tông phong cho các đại thần ủng hộ mình các chức vị quan trọng: Trương Giản Chi làm Hạ quan thượng thư, Đồng các loan thai tam phẩm rồi Hán Dương vương; Thôi Huyền Vĩ làm Nội sử; Viên Thứ Kỉ làm Đồng phụng các loan thai tam phẩm; Kính Huy, Hoàn Ngạn Phạm làm Nạp ngôn, tước quận công, Lý Đa Tộ làm Liêu Dương quận vương; Lang Nha công Lý Trạm làm Hữu Vũ Lâm đại tướng quân, Triệu quốc công. Ông khôi phục quốc hiệu Đại Đường, tôn miếu, xã tắc, lăng tẩm, bách quan, văn tự đều khôi phục trước thời Thái hậu, đổi Thần Đô làm Đông Đô, Bắc Đô làm Tĩnh châu như cũ; truy Lý Trọng Nhuận làm Ý Đức thái tử. Ông lập Vi thị làm Hoàng hậu, truy tôn Vi Huyền Trinh đã chết làm Thượng Lạc vương. Vi hậu tư thông với cháu Võ hậu là Võ Tam Tư, lợi dụng được Trung Tông sủng ái mà nắm quyền lực trong triều. Ông muốn lập Lý Đán làm Hoàng Thái đệ, song Lý Đán từ chối, do đó sang năm 706 ông lập người con trai thứ với người thiếp là Lý Trọng Tuấn làm thái tử.

Vi hậu và Võ Tam Tư tư thông với nhau, trong triều Vi hậu nắm quyền, giống hệt như Võ Thái hậu trước đây. Bà ta muốn đưa con gái mình, tức An Lạc công chúa Lý Khỏa Nhi làm Hoàng thái nữ.

Trương Giản Chi nhiều lần khuyên Trung Tông nên diệt trừ toàn bộ gia tộc họ Võ, nhưng ông thấy thái hậu còn sống, không muốn làm việc này. Sau đó lại còn thăng Võ Tam Tư là Tư không, Đồng trung thư môn hạ tam phẩm. Ông ta cùng Vi Hậu kết bè kết đảng, triều chính đều nằm trong tay họ cả.

Giữa năm 705, Đường Trung Tông giáng thấp tước vị của thân tộc Võ thị: Thân vương giáng làm Quận vương; Quận vương giáng làm Quốc công; Quốc công giáng làm Quận công. Vi hậu liên kết với Võ Tam Tư, gièm pha Trung Tông về cái đại thần đảo chính trước đây. Cuối năm 705, Trương Giản Chi bị đưa đi dưỡng lão ở Tương châu[32], kì thực là tước hết binh quyền. Khi Giản Chi không còn ở triều, triều chính đều do Vi-Võ nắm trọn.   Tháng 12 năm 705, sau cuộc thảo luận trong triều, Trung Tông tự xưng hiệu Ứng Thiên hoàng đế, Vi Hoàng hậu làm Thuận thiên hoàng hậu. Tương vương, Thái Bình công chúa được phong ấp vạn hộ.

Mùa xuân năm 706, Võ Tam Tư lại sai Hoằng Nông Đàm, Nhiễm Tổ Ung và Lý Thuyên tố cáo các đại thần Trương Trọng Chi, Tổ Diên Khánh, Vũ Đường, Chu Cảnh... có âm mưu giết Tam Tư và phế hoàng hậu. Trung Tông sai điều tra vụ án này. Cuối cùng, các đại thần này bị xử tử.

Cũng trong mùa xuân năm 706, Vi hoàng hậu hạ lệnh đày Kính Huy, Trương Giản Chi, Thôi Huyền Vĩ, Hoàn Ngạn Phạm, Viên Thứ Kỉ năm vị vương gia, ra châu xa, sau đó đến tháng 7 lại sai Võ Tam Tư tố giác họ mưu nghịch rồi xin Trung Tông giết chết hết. Nhiều người lo sợ giang sơn nhà Đường sẽ về tay nữ chúa như trước đây. Có người xử sĩ ở Kinh Triệu tố cáo Võ Tam Tư mưu nghịch, Trung Tông tức giận, sai giết đi; nhưng có đại thần Tống Cảnh muốn chết cùng với người đó, Trung Tông tuy tức giận nhưng cũng đành phải hạ lệnh tha. Không lâu sau, Tống Cảnh bị Võ Tam Tư trục xuất sang Bối châu.

Thái tử phát động chính biến[sửa | sửa mã nguồn]

Thái tử Lý Trọng Tuấn vốn không phải là cốt nhục thân sinh của Vi hoàng hậu nên bị bà ta ghét bỏ và cũng bị Võ Tam Tư coi khinh. Công chúa An Lạc (Lý Khỏa Nhi) cùng chồng là Phò mã đô úy Võ Sùng Huấn (con Võ Tam Tư) cũng không phục Trọng Tuấn, nhiều lần xin Trung Tông phế Trọng Tuấn, lập An Lạc làm Hoàng thái nữ nhưng Trung Tông không chấp nhận.

Lý Trọng Tuấn lo sợ và oán hận Tam Tư, Sùng Huấn cùng An Lạc, đến tháng 9 năm 707, liên kết cùng các tướng Lý Đa Tộ, Lý Tư Trùng, Lý Thừa Huống, Độc Cô Y Chi... đem hơn 300 quân Lâm Vũ khởi loạn, tiến vào giết chết Tam Tư và Sùng Huấn[33] cùng hơn 10 thủ hạ. Sau đó, thái tử và Đa Tộ tiến vào cung, giết các đại thần theo phe Tam Tư. Trung Tông cùng Thượng Quan tiệp dư[34], Vi hoàng hậu, Công chúa An Lạc đến cửa Huyền Vũ, sai Lưu Cảnh Nhân dẫn 100 kị binh hộ vệ. Các đại thần Dương Tái Tư, Tô Côi, Lý Kiệu cùng nhau chia quân giữ điện Thái Cực. Trong khi đó Đa Tộ và thái tử bất hòa, Đa Tộ án binh không tiến đánh nữa.

Sau đó, Trung Tông thuyết phục tướng của Đa Tộ là Thiên Kị. Thiên Kị bèn giết chết Đa Tộ, Thừa Huống, Y Chi rồi đầu hàng. Lý Trọng Tuấn hoảng sợ bỏ trốn, bị người hầu giết chết[35].

Công chúa An Lạc muốn nhân việc này thanh trừng Tương vương Lý Đáncông chúa Thái Bình bèn tố cáo hai người có liên kết với Trọng Tuấn. Nhưng Trung Tông nghe lời khuyên của Tiêu Chí Trung, không truy xét việc này. Cuối năm đó, ông đổi niên hiệu từ Thần Long thành Cảnh Long.

Quan hệ với lân bang[sửa | sửa mã nguồn]

Cuối năm 708, tù trưởng Sa Cát tự lập làm Khả hãn, suất quân công phá biên giới Đại Đường, giết sứ giả nhà Đường Phùng Gia Tân. Trước đó, Sa Cát đánh bại quân của loạn tướng Khuyết Xuyết Trung Tiết. Trung Tiết binh bại, phải Trường An xin làm Túc vệ, thuyết phục nhà Đường kéo binh đánh Sa Cát. Hoàng thân Lý Nguyên Chấn nghe tin này, khuyên Trung Tông đừng nên nghe theo. Nhưng Trung Tông nghe lời Tông Sở Khách, quyết định đánh Sa Cát, nhưng bị Sa Cát phản công, đánh phủ đầu. Sa Cát bao vây An Tây, đòi thủ cấp của Tông Sở Khách. Sở Khách hoảng sợ, tâu xin Trung Tông lập A Sử Na Hiến làm Thập tính Khả hãn, dân binh thảo phạt Sa Cát.

Sa Cát viết thư xin đàm phán với nhà Đường. Trung Tông sai xá tội cho Sa Cát, phong làm Thập tứ tính Khã hãn. Cuối năm đó, ông phong Thượng Quan tiệp dư là Chiêu dung.

Mùa thu năm 709, sau khi uy hiếp biên cương thất bại, Sa Cát xin đầu hàng nhà Đường. Trung Tông hài lòng, phong Sa Cát làm Khâm Hóa Khã hãn, đổi tên là Thủ Trung.

Đầu năm 710, Trung Tông sai gả công chúa Kim Thành cho Thổ Phiên tán phổ, để củng cố quan hệ hòa bình giữa hai nước.

Cái chết[sửa | sửa mã nguồn]

Những năm cuối đời Trung Tông, hai công chúa Thái Bình, An Lạc kết bè kết đảng, mưu hại lẫn nhau. Vi hậu cũng lập bè phái trong triều, phụ họa với An Lạc, muốn cho An Lạc làm Hoàng thái nữ nối ngôi, nhưng trước sau Trung Tông không chấp nhận.

Tháng 6 năm 710, người Định châu là Lang Ngập tố cáo Vi hậu và Tông Sở Khách nghịch loạn, bị Vi hậu giết chết. Sang tháng 7, Hứa châu tư binh tham quân Yến Lan Khâm lại dâng sớ nói rằng

Hoàng hậu dâm loạn, can dự quốc chính, Vi tộc cường thịnh; An Lạc công chúa, Võ Diên Tú, Tông Sở Khách kết bè đảng làm nguy xã tắc.

Trung Tông không nói gì. Khi ra triều, Tông Sở Khách bí mật sai sát thủ giết Lan Khâm đi. Tuy Trung Tông không hỏi đến việc này, nhưng trong lòng rất nghi ngờ. Vi hậu và bè đảng lo sợ vì Trung Tông bắt đầu thay đổi theo hướng bất lợi cho mình.

Hai gian thần Mã Tần Khách và Thiện Phanh Điệu thông gian với Vi hậu, cũng sợ một ngày nào đó sẽ bị Trung Tông phát giác. Cộng thêm công chúa An Lạc muốn Trung Tông chóng chết để Vi hậu lâm triều xưng chế, thì mình mới có thể làm Hoàng Thái nữ. Họ liên kết, bí mật bỏ độc vào bánh của Trung Tông. Ngày Nhâm Ngọ (2) tháng 6 năm Canh Tuất (3 tháng 7 năm 710), Trung Tông bị trúng độc, chết ở điện Thần Long[36][37] hưởng thọ 55 tuổi.

Vi hậu giấu việc không phát tang, triệu các đại thần vào cung, Thượng Quan Uyển Nhi giả mạo di chiếu, lập Ôn vương Lý Trọng Mậu, năm đó được 16 tuổi, lên nối ngôi, tự xưng là Đường Thương Đế. Vi hoàng hậu đích thân lâm triều xưng chế, âm mưu dựng công chúa An Lạc làm nữ đế.

Tuy nhiên chỉ 16 ngày sau, Công chúa Thái Bình và Lâm Tri vương Lý Long Cơ (con Lý Đán) lại phát động chính biến Đường Long, giết Vi hậu và An Lạc, phế Thương Đế, tôn Duệ Tông Lý Đán đăng cơ lần thứ nhì[38], bước đầu dẹp yên được tình trạng hỗn loạn sau hơn 20 năm.

Cuối năm đó, Đường Duệ Tông cho an táng Đường Trung Tông, chôn thi hài ở Định lăng. Do Vi hoàng hậu có đã sát hại Trung Tông, triều đình nghị luận rồi quyết định không hợp táng ông cùng Vi hậu mà hợp táng với người vợ thứ nhất là Triệu thị. Triệu thị được tôn làm Hòa Tư hoàng hậu.

Niên hiệu[sửa | sửa mã nguồn]

Tháng của niên hiệu dưới đây tính theo âm lịch, không phải dương lịch như trong hộp thông tin.

  • Tự Thánh: tháng giêng năm 684 - tháng hai năm 684
  • Thần Long: tháng giêng năm 705 - tháng chín năm 707
  • Cảnh Long: tháng chín năm 707 - tháng sáu năm 710.

Gia đình[sửa | sửa mã nguồn]

  1. Hòa Tư hoàng hậu Triệu thị (和思皇后赵氏, ? - 675).
  2. Vi hoàng hậu (韋皇后, ? - 710).
  3. Chiêu dung Thượng Quan Uyển Nhi (昭容 上官婉兒).

Con cái[sửa | sửa mã nguồn]

Trai[sửa | sửa mã nguồn]

Gái[sửa | sửa mã nguồn]

Đường Trung Tông có 8 con gái[39]

  • Tân Đô công chúa, lấy Võ Duyên Huy.
  • Nghi Thành công chúa (ban đầu phong là Nghĩa An quận chúa, lấy Bùi Tốn).
  • Định An công chúa (ban đầu phong là Tân Ninh quận chúa, lấy Vương Đồng Kiểu, sau lấy Vi Trạc, rồi lại lấy Thôi Tiển.
  • Trường Ninh công chúa, mẹ là Vi hoàng hậu, lấy Dương Thận Giao, sau lấy Tô Ngạn Bá.
  • Vĩnh Thọ công chúa, chết sớm.
  • Vĩnh Thái công chúa Lý Tiên Huệ (685 - 701), lấy Võ Duyên Cơ. Bị Võ Tắc Thiên xử tử, mẹ là Vi hoàng hậu.
  • An Lạc công chúa Lý Khỏa Nhi (684 - 710), lấy Võ Sùng Huấn, sau lấy Võ Duyên Tú. Mẹ là Vi hoàng hậu.
  • Thành An công chúa (tự Quý Khương, ban đầu phong là Tân Bình công chúa, lấy Vi Tiệp.)

Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Phục ngôi vị 3 ngày sau cuộc chính biến chấm dứt quyền lực mẹ ông.
  2. ^ Tên được đổi thành Triết vào năm 677.
  3. ^ Tên ông lại được đổi thành Hiển khi ông được tái phong làm thái tử tháng 10 năm 698. Tên này đã trở thành tên húy của ông khi ông lại lên ngôi năm 705.
  4. ^ Đổi họ năm 700.
  5. ^ Họ đổi trở lại thành Lý năm 705.
  6. ^ Bị mẹ đẻ phế truất.
  7. ^ Cựu Đường thư, quyển 7, đặt khi mất.
  8. ^ Đặt năm 749.
  9. ^ Đặt năm 754.
  10. ^ Mặc dù Võ Thái hậu từng làm hoàng đế nhưng các sử sách chính thống như Cựu và Tân Đường thư, Tư trị thông giám đều không công nhận, trong 15 năm ở ngôi của bà (690 - 705) vẫn gọi là Thái hậu, mặc dù đã đưa thời đại này thành một bản kỉ riêng biệt
  11. ^ Theo Cựu Đường thư, Võ Tắc Thiên còn có người con trai là Chương Hoài thái tử Lý Hiền, còn Tư trị thông giám cho rằng Lý Hiền là con của Hàn quốc phu nhân, chị Võ hậu
  12. ^ Lạc châu nay thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc
  13. ^ Tư trị thông giám, quyển 202
  14. ^ Chiết Giang, Trung Quốc ngày nay
  15. ^ Cựu Đường thư, quyển 51, liệt truyện 1
  16. ^ Ung châu thuộc Tây An, Thiểm Tây ngày nay
  17. ^ a ă Cựu Đường thư, quyển 86, liệt truyện 36
  18. ^ Tân Đường thư, quyển 4, Bản kỉ 4
  19. ^ Cựu Đường thư, quyển 5, Bản kỉ 5
  20. ^ Cựu Đường thư, quyển 87, liệt truyện 37
  21. ^ Hồ Bắc, Trung Quốc hiện nay
  22. ^ Do đó mà sau này Vi hậu thông gian với Võ Tam Tư
  23. ^ Cựu Đường thư, quyển 51, liệt truyện 1
  24. ^ Tư trị thông giám, quyển 205
  25. ^ Cựu Đường thư, quyển 89, liệt truyện 39
  26. ^ a ă Tư trị thông giám, quyển 206
  27. ^ a ă Tân Đường thư, quyển 4, bản kỉ 4
  28. ^ Nguyên tên là Lý Trọng Chiếu, sau kị húy Thái hậu nên đổi là Trọng Nhuận
  29. ^ Tư trị thông giám ghi rằng ba người đều bị ép phải tự sát, còn Tân Đường thư cho rằng cả ba bị giết chết
  30. ^ Tư trị thông giám, quyển 207
  31. ^ Cựu Đường thư, quyển 6, Bản kỉ 6
  32. ^ Tân Đường thư, quyển 120, liệt truyện 45
  33. ^ Tư trị thông giám, quyển 208
  34. ^ Tức Thượng Quan Uyển Nhi, người xúi giục Vi hậu cho Khỏa Nhi làm nữ đế
  35. ^ Tân Đường thư, quyển 81, liệt truyện 6
  36. ^ Tư trị thông giám, quyển 209
  37. ^ Cựu Đường thư, quyển 7, Bản kỉ 7
  38. ^ Tân Đường thư, quyển 5, Bản kỉ 5
  39. ^ Tân Đường thư - Chư đế công chúa liệt truyện