Cyrus Đại đế

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

Cyrus II Đại đế
Shahenshah của Ba Tư, Hoàng đế của Media, Basileus của Lydia, vua của Tân Babylon
Trị vì	559 TCN-529 TCN
Đăng quang	Anshan, Ba Tư
Sinh	590 TCN hay 576 TCN
	Anshan
Mất	8-530 TCN
	Dọc theo sông Syr Darya
Chôn cất	Pasargadae
Tiền nhiệm	Cambyses I
Kế nhiệm	Cambyses II
Hôn phối	Cassandane của Ba Tư
Con cái	Cambyses II Smerdis Artystone Atossa
Hoàng gia	Achaemenid
Cha	Cambyses I
Mẹ	Mandane của Media?

Cyrus/Kourosh II Đại đế (tiếng Ba Tư cổ: 𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁, Kūruš, tiếng Ba Tư hiện đại: کورش بزرگ, Kourosh-e Bozorg) (khoảng 590 TCN hay 576 - tháng 8 năm 529 TCN hay 530 TCN, cũng được biết đến với là Cyrus II của Ba Tư hoặc Cyrus Già, là hoàng đế Ba Tư, người đã sáng lập ra đế chế Ba Tư dưới triều đại Achaemenid. Với tư cách là người lãnh đạo dân Ba Tư tại Anshan, ông đã nổi dậy thoát ách đô hộ của đế quốc Media^[1] trước khi xâm chiếm đế quốc này. Ông lên ngôi vua của Ba Tư năm 559 trước công nguyên, chiếm được Media năm 551 TCN. Kế đến ông xâm chiếm phần lớn Tây Nam Châu Á, nhiều đất tại Trung Á, từ biên giới Ai Cập và eo biển Hellespont (nay có thành phố Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ) ở phía Tây cho đến sông Ấn Hà (Indus) ở phía Đông, tạo nên một quốc gia rộng lớn chưa từng thấy.

Trong thời gian 29 năm trị vì của ông, Cyrus đã chiến đấu với một vài nước lớn nhất thời kì đầu cổ đại, bao gồm đế quốc Media, đế chế Lydia cũng như đế chế Tân Babylon. Cyrus không đánh vào Ai Cập và đã qua đời khi chiến đấu với người du mục Massagetae bên sông Syr Darya vào tháng 8 năm 530 trước Công nguyên. Người kế vị là con trai, Cambyses II, người đã cố gắng chiếm lĩnh Ai Cập trong một thời gian trị vì ngắn ngủi.^[2]

Tại đất nước của mình, Cyrus đã để lại một gia tài quý báu về tôn giáo, chính trị và sách lược quân sự, cũng như những nền văn minh Phương Đông và Phương Tây.

[sửa] Cuộc đời

• 590, 584, hoặc 576: Hoàng tử Kourosh (Cyrus) ra đời, cậu là con của vua Cambyses I, tiểu vương xứ Anshan, và hoàng hậu Mandane. Chủng tộc chính của xứ Anshan là người Ba Tư (Persia). Anshan là chư hầu của Đế quốc Media (Medes). Lúc ấy hoàng đế Media là Astyages, cha của hoàng hậu Mandane. Hoàng hậu Mandane cũng là cháu nội hoàng đế Media Cyaxares (cha Astyages), bà cũng là cháu ngoại của hoàng đế Lydia Alyattes II

• 559 hoặc 557: Cyrus nối ngôi cha, đó là vị vua trẻ^[3] Cyrus II,^[4] tiểu vương của Anshan. Ông đóng đô ở thành phố nhỏ bé Pasargadae.

• 555: Cyrus II nổi dậy chống ông ngoại là hoàng đế Astyages của Media.

• 551: Cyrus chiếm được thủ đô Media là Ecbatane (nay là Hamadan). Ông lật đổ ách thống trị của Media^[5] và lên ngôi hoàng đế Media,^[6] và, để hợp thức hóa sự kiện này trước công luận quốc dân, ông cưới công chúa Amytis', là chị gái khác mẹ của mẹ ông. Cyrus, người hùng của Vương quốc Anshan, hay vương quốc Ba Tư đã chuyển vương quốc trở thành Đế quốc Ba Tư^[7]. Cương thổ Ba Tư lúc ấy đại khái gồm Iran ngày nay, có thêm miền bắc Iraq và đông bộ Thổ Nhĩ Kỳ. Cũng từ đó, ông lên ngôi Đại hoàng đế (Shah) của Ba Tư.
• 546: Khi đó, ở tây bộ Thổ Nhĩ Kỳ, có Đế chế Lydia thịnh vượng rất hùng mạnh. Hoàng đế Lydia Croesus có thể là vị vua giàu nhất thế giới thời đó. Ông này chính là anh/em của bà ngoại Cyrus Đại Đế (tức Aryenis của Lydia, vợ hoàng đế Astyages). Dù vậy, Cyrus vẫn đem quân đi xâm lược xứ này, hai đế quốc hùng mạnh đánh nhau ác liệt. Cuối cùng, Croesus thua trận, ông ta bị Cyrus bắt giữ và chuẩn bị thiêu sống. ^[8]

Nằm chờ bị thiêu sống trên giàn hỏa mà không còn ai bên cạnh để an ủi thất cơ, Croesus chợt nhớ lại câu nói của nhà hiền triết Hy Lạp Solon với ông ta năm nào, "Không ai có thể nói ngài hạnh phúc hay bất hạnh khi ngài lìa đời..." Croesus cất tiếng than:"Ôi, Solon, Solon, Solon..."^[9]

Tình cờ Cyrus cưỡi ngựa đi ngang qua nghe được, ông hỏi:

-Có phải ngươi đang cầu xin thần Solon nào đó chăng

Croesus yên lặng, nhưng khi Cyrus hỏi lại nhiều lần, Croesus kể lại lần mà ông ta gặp gỡ đại hiền triết Solon làm Cyrus cảm động, ông tha chết và trọng đãi Croesus vào hàng thượng khách

• 545: Cyrus Đại Đế cho xây thành phố Cyrus (Cyropolis) ở Trung Á. Thành phố này được đặt theo tên ông

• 539: Cyrus diệt đế quốc Tân Babylon của vua Nabonidus, đại khái gồm miền nam Iraq, Syria, Jordan, Lebanon, Do Thái, Palestine ngày nay. Ba Tư trở thành một đế quốc với 4 thủ đô. Mùa xuân, Cyrus Đại Đế thường ngự ở Susa, cố đô của xứ Elam. Mùa hè, ông thường ngự ở Ecbatane trên cao độ mát mẻ. Mùa thu, ông thường ngự ở thủ đô quê nhà là Pasargadae. Mùa đông, ông thường ngự ở thành Babylon là nơi nóng nực. Ông đã xây dựng Pasargadae từ một thành phố bé nhỏ, thành một thủ đô lộng lẫy. Ông đã lập con trai là Cambyses lên ngôi vua Babylon.

• 538: Vốn nổi tiếng là một vị quân vương rất công bằng và khôn ngoan,^[10] Cyrus Đại Đế cho phép người Do Thái bị lưu đày^[11] biệt xứ được trở về quê hương. Hoàng tôn Zorobabel dẫn 50.000 từ vùng Babylon về xây lại Jerusalem.

Tháng 8, 530 hay 529: Cyrus Đại Đế qua đời, cái chết của ông có nhiều tranh cãi bởi nhiều ghi chép khác nhau. Ctesias cho là ông đã chết khi giao chiến với một bộ lạc vùng đông bắc sông Tigris. Theo Herodotus thì Cyrus Đại Đế đã kéo quân vượt sông Syr Darya để tiễu trừ quân Massagetae ở Trung Á do nữ hoàng Tomyris chỉ huy. Trong trận chiến, ông đã giết được con của nữ hoàng Tomyris. Tomyris thương con, bà nổi giận phản công. Cyrus ngã ngựa, bà vung gươm chém đầu ông. Quân đội Ba Tư thua trận, họ đem xác ông về chôn cất tại lăng mộ ở thủ đô Pasargadae.^[12]

Một số nguồn lại cho là Cyrus Đại Đế đã băng hà một cách tự nhiên ở thủ đô của ông. Lăng mộ của ông rất lớn, nay hãy còn ở vùng phế tích Pasargadae.

Cho phép người Do Thái trở về quê hương

Trụ Cyrus, hiến chương đầu tiên của nhân quyền dưới triều Cyrus Đại Đế. Bảo tàng Anh quốc

Ngôi mộ của Cyrus Đại Đế ở vùng phế tích Pasargadae, đã được UNESCO công nhận làm di sản văn hóa thế giới (2006)

[sửa] Danh hiệu và nhìn chung

Cyrus II là vị vua Ba Tư đầu tiên được gán với tước hiệu "Đại đế", hay Vazraka trong tiếng Ba Tư cổ (Bozorg theo tiếng Ba Tư hiện đại), những người kế nhiệm ông cũng được gắn tước hiệu này bao gồm Darius I (Đại Đế)^[13] và Xerxes I (Đại Đế),^[14] những vị hoàng đế kế nhiệm vĩ đại nhất của ông.

Ngày nay, cả thế giới còn được biết nhiều thông tin về ông qua quyển sử thứ nhất của Herodotus^[15] (484 TCN - 425 TCN), trong đó có nói về thân thế, công cuộc sáng lập và bành trướng Đế quốc Ba Tư của ông. Cyrus Đại Đế, cùng với Darius I và Xerxes I Đại đế, đã được xem là một trong những vị vua vĩ đại nhất của nhà Achaemenid.

[sửa] Chú thích

1. ^ Theo cuốn Lịch sử thế giới
2. ^ Cambyses II trị vì được 7 năm thì bị lật đổ
3. ^ Theo cuốn Lịch sử thế giới, tài liệu nước ngoài do Bùi Đức Tịnh biên dịch, trang 59
4. ^ Để phân biệt với tên ông nội ông, Cyrus I của Anshan
5. ^ Theo cuốn Lịch sử thế giới, tài liệu nước ngoài do Bùi Đức Tịnh biên dịch, trang 59
6. ^ Ông lên ngôi hoàng đế Media sau khi lật đổ ông ngoại, vua Astyages của Media
7. ^ Theo cuốn Lịch sử thế giới, tài liệu nước ngoài do Bùi Đức Tịnh biên dịch, trang 59
8. ^ Giàu như Croesus
9. ^ Có lần, nhà vua Croesus nước Lydia đã gặp gỡ nhà hiền triết Solon từ Hy Lạp đến thăm, kiêu ngạo về sự giàu có của mình, Croesus đã hỏi Solon rằng ai là người hạnh phúc nhất thế giới, Solon nói đó là Tellus-một người lương thiện, chăm chỉ. Croesus hỏi người nào hạnh phúc thứ hai, Solon nói là hai anh em nghèo không đòi hỏi một điều sung sướng gì cho mình, chỉ mong mẹ bình an. Vua Croesus tức giận, Solon nói:"Không ai có thể nói ngài hạnh phúc hay bất hạnh khi ngài lìa đời".
10. ^ Theo cuốn 1001 nhân vật và sự kiện lịch sủ thế giới, trang 132 phần Cyrus Vĩ Đại (mất năm 530 trước Công nguyên)
11. ^ Những người Do Thái trước đó bị lưu đày bởi Nebuchadrezzar II của Đế chế Tân Babylon
12. ^ [1]
13. ^ Darius Đại đế là hoàng đế Ba Tư từ 522 TCN đến 485 TCN, sau Cyrus Đại đế 2 đời
14. ^ Xerxes Đại đế là hoàng đế Ba Tư từ 485 TCN đến 465 TCN, kế vị Darius Đại đế
15. ^ Herodotus là nhà sử gia nổi tiếng của Hy Lạp cổ đại