Mỹ Latinh

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Mỹ Latinh
Latin America (orthographic projection).svg
Diện tích 21.069.501 km2 (8.134.980 sq mi)
Dân số 572.039.894
Mật độ dân số 27 /km2 (70 /sq mi)
Quốc gia 19
Phần phụ thuộc 1
Ngôn ngữ tiếng Tây Ban Nha, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Quechua, tiếng Maya, tiếng Guaraní, tiếng Pháp, tiếng Aymara, tiếng Nahuatl, tiếng Ý và các ngôn ngữ khác.
Múi giờ UTC-2 đến UTC-8

Mỹ Latinh (tiếng Tây Ban Nha: América Latina hay Latinoamérica; tiếng Bồ Đào Nha: América Latina; tiếng Pháp: Amérique latine; tiếng Anh: Latin America) là một khu vực của châu Mỹ, nơi mà người dân chủ yếu nói các ngôn ngữ Roman (có nguồn gốc từ tiếng Latinh) – đặc biệt là tiếng Tây Ban Nha và tiếng Bồ Đào Nha, và một mức độ nào đó là tiếng Pháp.[1][2] Mỹ Latinh là một khu vực có diện tích xấp xỉ 21.069.500 km² (7.880.000 sq mi), chiếm gần 3,9% diện tích bề mặt và 14,1% tổng diện tích đất liền của Trái đất. Tính đến năm 2010, tổng dân số Mỹ Latinh được ước tính là trên 590 triệu người[3]tổng sản phẩm nội địa của khu vực là 5,16 nghìn tỉ Đô la Mỹ (6,27 nghìn tỉ theo sức mua tương đương).[4] Dự kiến tốc độ tăng trưởng của Mỹ Latinh đạt khoảng 5,7% vào năm 2010 và 4% vào năm 2011.[5]

Từ nguyên[sửa | sửa mã nguồn]

Quan niệm về việc một phần của châu Mỹ có một mối quan hệ về ngôn ngữ với những nền văn hóa Roman có thể được bắt nguồn từ thập niên 1830 trong các văn bản của Michel Chevalier, ông đã mặc nhiên công nhận bộ phận này của châu Mỹ là nơi sinh sống của của những người thuộc "chủng Latinh", và rằng khu vực này có thể liên minh với "Âu Latinh" trong một cuộc đấu tranh với "Âu German", "Mỹ Anglo-Saxon" và "Âu Slav".[6] Quan niệm này sau đó được các trí thức và lãnh tụ chính trị Mỹ Latinh đề cập đến vào giữa và cuối thế kỉ 19, họ không còn nhìn nhận Tây Ban Nha hay Bồ Đào Nha là những hình mẫu văn hóa, mà là Pháp.[7] Thuật ngữ được chính trị gia người Chile Francisco Bilbao sử dụng lần đầu tiên tại Paris trong một hội nghị năm 1856[8] và trong cùng năm bởi nhà văn người Colombia José María Torres Caicedo trong bài thơ "Hai châu Mỹ của ông.[9] Đế quốc Pháp của Napoléon III trong cuộc xâm lược Mexico đã ủng hộ thuật ngữ Mỹ Latinh, lý do là để Pháp có thể đứng vào hàng ngũ các quốc gia có ảnh hưởng tại châu Mỹ và để loại trừ các nước nói tiếng Anh, và giữ một vai trò trong chiến dịch của ông nhằm ngụ ý rằng khu vực có mối quan hệ văn hóa với Pháp, biến Pháp trở thành lãnh đạo về văn hóa và chính trị của khu vực, và lập Maximiliano của Habsburg làm hoàng đế của Đệ nhị Đế quốc Mexico.[10] Năm 1861, các học giả người Pháp cũng đã đặt ra thuật ngữ này trong La revue des races Latines, một tạp chí dành riêng cho phong trào liên Latinh.[11]

Định nghĩa[sửa | sửa mã nguồn]

4 tiểu vùng phổ biến của Mỹ Latinh

    thuộc Bắc Mỹ

   Caribe

   Trung Mỹ

   Nam Mỹ

Theo cách sử dụng đương đại:

  • Theo một cách hiểu, Mỹ Latinh đề cập đến các lãnh thổ mà tiếng Tây Ban Nha hay tiếng Bồ Đào Nha chiếm ưu thế tại châu Mỹ: Mexico, hầu hết Trung và Nam Mỹ, và Cuba, Cộng hòa Dominica cùng Puerto Rico tại Vùng Caribe; hay tóm tắt lại thì Mỹ Latinh bao gồm các nước châu Mỹ nói tiếng Tây Ban Nha và Brasil. Mỹ Latinh do đó được định nghĩa là tất cả những bộ phận tại châu Mỹ từng thuộc về các đế quốc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.[12] Theo định nghĩa này, Mỹ Latinh cũng đồng nghĩa với Mỹ Iberia.[13]
  • Đặc biệt tại Hoa Kỳ, thuật ngữ này được sử dụng với một phạm vi rộng rãi hơn để chỉ tất cả các quốc gia ở phía nam Hoa Kỳ, tức bao gồm thêm: các quốc gia và khu vực nói tiếng Anh như Belize, Jamaica, Barbados, Trinidad và Tobago, Guyana, Antigua và Barbuda, Saint Lucia, Dominica, Grenada, Saint Vincent và Grenadines cùng Bahamas; các khu vực nói tiếng Pháp như Haiti, Martinique, GuadeloupeGuyane thuộc Pháp; các khu vực nói tiếng Hà Lan như Caribe Hà Lan, Aruba, Curaçao, Sint MaartenSuriname. (Tại các khu vực thuộc vương quốc Hà Lan, tiếng Papiamento – một ngôn ngữ creole chủ yếu dựa trên các ngôn ngữ Iberia – được đa số cư dân sử dụng.) Định nghĩa này nhấn mạnh lịch sử xã hội kinh tế học của khu vực, có điểm đặc trưng là bị thực dân hóa một cách chính thức hoặc không chính thức, chứ không phải là dựa trên khía cạnh văn hóa.[14] Do vậy, một số nguồn đã tránh phức tạp bằng cách sử dụng cụm từ đơn giản "Mỹ Latinh và Caribe" để thay thế, như Liên Hiệp Quốc.[15][16][17]
  • Theo một định nghĩa thông tục hơn, vẫn trung thành với cách sử dụng ban đầu, Mỹ Latinh được định nghĩa là tất cả các quốc gia và khu vực lãnh thổ tại châu Mỹ có một ngôn ngữ Roman được nói: tiếng Tây Ban Nha, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Pháp, và các ngôn ngữ creole dựa trên cơ sở của chúng. Xét một cách đầy đủ theo định nghĩa này thì Québec tại Canada cũng là một phần của Mỹ Latinh. Song tỉnh này hiếm khi được xem như vậy, do xét trên khía cạnh lịch sử, văn hóa và kinh tế và thể chế chính trị kiểu Anh thì tỉnh có mối quan hệ chặt chẽ với phần còn lại của Canada.[18]

Phân vùng[sửa | sửa mã nguồn]

Mỹ Latinh có thể được phân thành một vài tiểu vùng dựa trên các yếu tố địa lý, chính trị, nhân khẩu và văn hóa. Nếu theo định nghĩa Mỹ Latinh là toàn bộ các khu vực ở phía nam của Hoa Kỳ, các tiểu vùng địa lý cơ bản là Bắc Mỹ, Trung Mỹ, CaribeNam Mỹ;[19] Nam Mỹ còn được phân chia tiếp dựa trên yếu tố địa-chính trị: Nón phương Namcác quốc gia Andes. Cũng có thể phân chia Mỹ Latinh thành Mỹ Tây Ban Nha và Mỹ Bồ Đào Nha.

Nhân khẩu[sửa | sửa mã nguồn]

Lịch sử dân số
Năm Dân số  %±
1750 16.000.000
1800 24.000.000 50.0%
1850 38.000.000 58.3%
1900 74.000.000 94.7%
1950 167.000.000 125.7%
1999 511.000.000 206.0%
Nguồn: "UN report 2004 data" (PDF).

Dân tộc[sửa | sửa mã nguồn]

Che Guevara, một người Mỹ Latinh da trắng có nguồn gốc Tây Ban Nha, Basque và Ireland.

Cư dân Mỹ Latinh có sự đa dạng về tổ tiên, sắc tộc và chủng tộc, và khiến cho khu vực là một trong những nơi đa dạng chủng tộc nhất thế giới. Thành phần dân tộc có khác biệt giữa các quốc gia: người lai Âu-da đỏ (Mestizo) chiếm ưu thế ở nhiều nước; ở một số nước thì người da đỏ chiếm đa số; dân sư một số quốc gia lại chủ yếu là người gốc Âu; và tại một số nước thì người Mulatto chiếm ưu thế. Ngoài ra còn có có người da đen, người châu Á, và người lai da đen-da đỏ (trong lịch sử đôi khi được gọi là Zambo). Người có nguồn gốc châu Âu là nhóm đơn lẻ lớn nhất, và cùng với những người có một phần gốc Âu, họ chiếm xấp xỉ 80% tổng dân số,[20] hoặc hơn.[21]

Ngôn ngữ[sửa | sửa mã nguồn]

Bản đồ ngôn ngữ Mỹ Latinh. Tiếng Tây Ban Nha màu lục, tiếng Bồ Đào Nha màu cam, và tiếng Pháp màu lam.

Tiếng Tây Ban Nha và tiếng Bồ Đào Nha là các ngôn ngữ chủ yếu của Mỹ Latinh. Tiếng Bồ Đào Nha chỉ được nói tại Brasil, song đây lại là quốc gia lớn nhất và đông dân cư nhất trong khu vực. Tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ chính thức của hầu hết các nước Mỹ Latinh còn lại trên lục địa, cũng như tại Cuba, Puerto Rico (cùng với tiếng Anh), và Cộng hòa Dominica. Tiếng Pháp được nói tại Haiti và các tỉnh hải ngoại của Pháp như Guadeloupe, MartiniqueGuyane thuộc Pháp, cộng đồng hải ngoại Saint-Martin.

Các ngôn ngữ bản địa châu Mỹ được nói rộng rãi ở Peru, Guatemala, Bolivia, ParaguayMexico, và ở một mức độ thấp hơn tại Panama, Ecuador, Brasil, Colombia, Venezuela, Argentina, và Chile. Ở các nước Mỹ Latinh còn lại, số người nói các ngôn ngữ bản địa có xu hướng thu nhỏ hoặc ngôn ngữ đó bị tuyệt chủng. Mexico có lẽ là quốc gia có nhiều ngôn ngữ nhất Mỹ Latinh. Tại Peru, tiếng Quechua cũng là một ngôn ngữ chính thức bên cạnh tiếng Tây Ban Nha. Tại Bolivia, tiếng Aymara, Quechua và Guaraní cũng có được vai trò chính thức bên cạnh tiếng Tây Ban Nha. Tiếng Guaraní, cùng với tiếng Tây Ban Nha, là ngôn ngữ chính thức của Paraguay, và được phần lớn dân cư nói (song ngữ), và ngôn ngữ này cũng có được vị thế chính thức tại tỉnh Corrientes của Argentina.

Các ngôn ngữ châu Âu khác được nói tại Mỹ Latinh bao gồm: tiếng Anh bởi một số nhóm tại Puerto Rico, cùng các quốc gia có thể không được xem là thuộc vùng Mỹ Latinh như BelizeGuyana; tiếng Đức được nói ở miền nam Brasil, miền nam Chile cùng nhiều nơi ở Argentina và Paraguay; tiếng Ý được nói tại Brazil, Argentina, và Uruguay; tiếng Wales được nói ở miền nam Argentina.[22][23][24][25][26][27]

Tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]

Đại đa số người dân Mỹ Latinh là Kitô hữu, hầu hết theo Công giáo La Mã.[28] Khoảng 70% cư dân Mỹ Latinh tự xem mình là người Công giáo.[29] Thành viên của các giáo phái Tin Lành đang tăng lên, đặc biệt là ở Brasil, Panamá và Venezuela.

Di cư[sửa | sửa mã nguồn]

Các vấn đề kinh tế, xã hội và an ninh đã ảnh hưởng đến sự tình trạng di cư của khu vực trong các thập niên gần đây, trọng tâm là sự thay đổi từ khu vực nhập cư sang khu vực di cư. Có khoảng 10 triệu người Mexico sinh sống tại Hoa Kỳ.[30] 28,3 triệu người Mỹ nhận mình có gốc Mexico theo số liệu trong năm 2006.[31] Theo điều tra dân số Colombia vào năm 2005, có khoảng 3.331.107 triệu người Colombia hiện sinh sống ở nước ngoài.[32] Số người Brasil sinh sống ở hải ngoại được ước tính là khoảng 2 triệu người.[33] Một ước tính đưa ra con số từ 1,5 đến hai triệu người El Salvador sinh sống tại Hoa Kỳ.[34] Có ít nhất 1,5 triệu người Ecuador sống ở nước ngoài, chủ yếu tại Hoa Kỳ và Tây Ban Nha.[35] Có xấp xỉ 1,5 triệu người Cộng hòa Dominica sinh sống ở nước ngoài, chủ yếu là tại Hoa Kỳ.[36] Có trên 1.3 triệu người Cuba sống ở nước ngoài, hầu hết họ cư trú tại Hoa Kỳ.[37]

Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]

Dân số và quy mô kinh tế của các quốc gia Mỹ Latinh
Quốc gia Dân số[38]
(2010)
triệu người
GDP (danh nghĩa)[39]
(2012)
triệu Đô la Mỹ
GDP (PPP)[40]
(2012)
triệu Đô la Mỹ
 Argentina 40,4 472.815 756.226
 Bolivia 9,9 27.012 54.134
 Brazil 194,9 2.449.760 2.393.954
 Chile 17,1 272.119 316.516
 Colombia 46,3 378.713 500.576
 Costa Rica 4,7 44.313 57.955
 Cuba 11,3 N/A N/A
 Dominican Republic 9,9 59.429 98.835
 Ecuador 14,5 72.466 134.805
 El Salvador 6,2 24.421 46.050
 Guatemala 14,4 50.303 78.012
 Haiti 10,0 8.335 13.501
 Honduras 7,6 18.320 37.408
 Mexico 113,4 1.207.820 1.743.474
 Nicaragua 5,8 7.695 19.827
 Panama 3,5 34.517 55.124
 Paraguay 6,5 22.363 35.262
 Peru 29,1 184.962 322.675
 Uruguay 3,4 52.349 53.365
 Venezuela 29,0 337.433 396.848
Tổng 577,8 5.725.145 7.114.547

Thư mục[sửa | sửa mã nguồn]

  • Azevedo, Aroldo. O Brasil e suas regiões. São Paulo: Companhia Editora Nacional, 1971. (tiếng Bồ Đào Nha)
  • Enciclopédia Barsa. Volume 4: Batráquio – Camarão, Filipe. Rio de Janeiro: Encyclopædia Britannica do Brasil, 1987. (tiếng Bồ Đào Nha)
  • Coelho, Marcos Amorim. Geografia do Brasil. 4th ed. São Paulo: Moderna, 1996. (tiếng Bồ Đào Nha)
  • Galeano, Eduardo. Open Veins of Latin America: Five Centuries of the Pillage of a Continent. 1973
  • Edwards, Sebastián. Left Behind: Latin America and the False Promise of Populism. University of Chicago Press, 2010.
  • Moreira, Igor A. G. O Espaço Geográfico, geografia geral e do Brasil. 18. Ed. São Paulo: Ática, 1981. (tiếng Bồ Đào Nha)
  • Vesentini, José William. Brasil, sociedade e espaço – Geografia do Brasil. 7th Ed. São Paulo: Ática, 1988. (tiếng Bồ Đào Nha)
  • Julio Miranda Vidal: (2007) Ciencia y tecnología en América Latina Edición electrónica gratuita. Texto completo en http://www.eumed.net/libros/2007a/237/

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Colburn, Forrest D (2002). Latin America at the End of Politics. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-09181-5. 
  2. ^ "Latin America." The New Oxford Dictionary of English. Pearsall, J., ed. 2001. Oxford, UK: Oxford University Press; p. 1040: "The parts of the American continent where Spanish or Portuguese is the main national language (i.e. Mexico and, in effect, the whole of Central and South America including many of the Caribbean islands)."
  3. ^ CIA - The World Factbook
  4. ^ GDP (PPP) estimates for 2010
  5. ^ IMF WEO Oct. 2010 Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2010
  6. ^ Mignolo, Walter (2005). The Idea of Latin America. Oxford: Wiley-Blackwell. tr. 77–80. ISBN 978-1-4051-0086-1. 
  7. ^ McGuiness, Aims (2003). "Searching for 'Latin America': Race and Sovereignty in the Americas in the 1850s" in Appelbaum, Nancy P. et al. (eds.). Race and Nation in Modern Latin America. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 87–107. ISBN 978-0-8078-5441-9
  8. ^ América latina o Sudamérica?, por Luiz Alberto Moniz Bandeira, Clarín, 16 de mayo de 2005
  9. ^ Torres Caicedo, José María (1856). Las dos Américas (poema)
  10. ^ Chasteen, John Charles (2001). “6. Progress”. Born in Blood and Fire: A Concise History of Latin America. W. W. Norton & Company. tr. 156. ISBN 978-0-393-97613-7. Truy cập ngày 4 tháng 7 năm 2010 
  11. ^ Phelan, J.L. (1968). Pan-latinisms, French Intervention in Mexico (1861-1867) and the Genesis of the Idea of Latin America. Unversidad Nacional Autonónoma de México, Mexico City. 
  12. ^ Rangel, Carlos (1977). The Latin Americans: Their Love-Hate Relationship with the United States. New York: Harcourt Brace Jovanovich. tr. 3–5. ISBN 978-0-15-148795-0.  Skidmore, Thomas E.; Peter H. Smith (2005). Modern Latin America (ấn bản 6). Oxford and New York: Oxford University Press. tr. 1–10. ISBN 978-0-19-517013-9. 
  13. ^ RAE (2005). Diccionario Panhispánico de Dudas. Madrid: Santillana Educación. ISBN 842940623 Kiểm tra giá trị |isbn= (trợ giúp). 
  14. ^ Butland, Gilbert J. (1960). Latin America: A Regional Geography. New York: John Wiley and Sons. tr. 115–188. ISBN 978-0-470-12658-5.  Dozer, Donald Marquand (1962). Latin America: An Interpretive History. New York: McGraw-Hill. tr. 1–15. ISBN 0-87918-049-8.  Szulc, Tad (1965). Latin America. New York Times Company. tr. 13–17. ISBN 0-689-10266-6.  Olien, Michael D. (1973). Latin Americans: Contemporary Peoples and Their Cultural Traditions. New York: Holt, Rinehart and Winston. tr. 1–5. ISBN 978-0-03-086251-9.  Black, Jan Knippers (ed.) (1984). Latin America: Its Problems and Its Promise: A Multidisciplinary Introduction. Boulder: Westview Press. tr. 362–378. ISBN 978-0-86531-213-5.  Bruns, E. Bradford (1986). Latin America: A Concise Interpretive History (ấn bản 4). New York: Prentice-Hall. tr. 224–227. ISBN 978-0-13-524356-5.  Skidmore, Thomas E.; Peter H. Smith (2005). Modern Latin America (ấn bản 6). Oxford and New York: Oxford University Press. tr. 351–355. ISBN 978-0-19-517013-9. 
  15. ^ Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings, UN Statistics Division. Accessed on line 23 May 2009. (French)
  16. ^ Latin America and the Caribbean. The World Bank. Retrieved on 17 July 2009.
  17. ^ Country Directory. Latin American Network Information Center-University of Texas at Austin. Retrieved on 17 July 2009.
  18. ^ Bethell, Leslie (ed.) (1984). The Cambridge History of Latin America 1. Cambridge: Cambridge University Press. tr. xiv. ISBN 978-0-521-23223-4. 
  19. ^ María Alejandra Acosta García; Sheridan González, Ma. de Lourdes Romero, Luis Reza, Araceli Salinas (tháng 6 năm 2011). “Three”. Trong CONALITEG. Geografía, Quinto Grado (Geography, Fifth Grade) . Mexico City: Secretaría de Educación Pública (Secretariat of Public Education). tr. 75–83. 
  20. ^ “CIA — The World Factbook -- Field Listing — Ethnic groups”. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2008. 
  21. ^ Lizcano Fernández, Francisco (May–August năm 2005). “Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI” (PDF). Convergencia (bằng tiếng Tây Ban Nha) (Mexico: Universidad Autónoma del Estado de México, Centro de Investigación en Ciencias Sociales y Humanidades) 38: 185–232; table on p. 218. ISSN 1405-1435. 
  22. ^ Reference for Welsh language in southern Argentina, Welsh immigration to Patagonia
  23. ^ Reference for Welsh language in southern Argentina, Welsh immigration to Patagonia
  24. ^ Reference for Welsh language in southern Argentina, Welsh immigration to Patagonia
  25. ^ Reference for Welsh language in southern Argentina, Welsh immigration to Patagonia
  26. ^ Reference for Welsh language in southern Argentina, Welsh immigration to Patagonia
  27. ^ Reference for Welsh language in southern Argentina, Welsh immigration to Patagonia
  28. ^ “CIA — The World Factbook -- Field Listing — Religions”. Truy cập ngày 17 tháng 3 năm 2009. 
  29. ^ Fraser, Barbara J., In Latin America, Catholics down, church's credibility up, poll says Catholic News Service June 23, 2005
  30. ^ Watching Over Greater Mexico: Mexican Migration Policy and Governance of Mexicanos Abroad
  31. ^ “Detailed Tables — American FactFinder. B03001. Hispanic or Latino origin by specific origin”. 2006 American Community Survey. Truy cập ngày 15 tháng 12 năm 2007. 
  32. ^ http://www.pstalker.com/migration/index.htm
  33. ^ Brasileiros no Exterior — Portal da Câmara dos Deputados
  34. ^ Country Overview: El Salvador, United States Agency for International Development
  35. ^ Chavistas in Quito, Forbes.com, January 7, 2008
  36. ^ Dominican Republic: Remittances for Development
  37. ^ Cubans Abroad, Radiojamaica.com
  38. ^ “World Population Prospects, the 2010 Revision”. Table 1: Selected Demographic Indicators: Population, 2010. United Nations Population Division (UNPD). 
  39. ^ “World Economic Outlook Database, April 2012”. Gross domestic product, current prices. International Monetary Fund (IMF). 
  40. ^ “World Economic Outlook Database, April 2012”. Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP. International Monetary Fund (IMF). 

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]