Tiếng Latinh

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Tiếng La tinh)
Bước tới: menu, tìm kiếm
Latinh
Lingua latīna
Rome Colosseum inscription 2.jpg
Văn khắc bằng tiếng Latinh tại Đấu trường La Mã
Phát âm Phát âm tiếng La Tinh: [laˈtiːna]
Sử dụng tại
Khu vực Tây phương Latinh
Ngữ hệ Hệ Ấn-Âu
Phân nhánh
Hệ chữ viết Bảng chữ cái Latinh
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại
Quy định bởi
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1 la
ISO 639-2 lat
ISO 639-3 lat
Glottolog lati1261
Phân bố
Roman Empire Trajan 117AD.png
Bản đồ này chỉ sự khuếch trương rộng nhất của Đế quốc La Mã (khoảng năm 117 CN) và vùng người nói tiếng Latinh cai trị (bằng màu đỏ sẫm). Trong Đế quốc có nhiều thứ tiếng khác bên cạnh tiếng Latinh, quan trọng nhất là tiếng Hy Lạp.
RomanceLanguages.png
Bản đồ của các ngôn ngữ Rôman —là hậu thân của tiếng Latinh bình dân— tại châu Âu.

Tiếng Latinh hay Latin[2] (tiếng Latinh: lingua latīna, IPA: [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) là ngôn ngữ được dùng ban đầu ở Latium, vùng xung quanh thành Roma (còn gọi là La Mã). Nó có tầm quan trọng đặc biệt vì là ngôn ngữ chính thức của Đế quốc La Mã. Tất cả các ngôn ngữ trong nhóm ngôn ngữ Rôman đều có nguồn gốc từ tiếng Latinh, và nhiều từ trong các ngôn ngữ hiện đại ngày nay như tiếng Anh đều dựa trên tiếng Latinh. Người ta cho rằng 80% các từ tiếng Anh có tính học thuật đều bắt nguồn từ tiếng Latinh (trong đa số trường hợp là thông qua tiếng Pháp). Hơn nữa, ở phương Tây, tiếng Latinh là một ngôn ngữ quốc tế (tiếng Ý: lingua franca), thứ tiếng dùng trong khoa học và chính trị trong suốt hơn một nghìn năm, và cuối cùng bị thay thế bởi tiếng Pháp vào thế kỷ thứ 18 và tiếng Anh vào cuối thế kỷ thứ 19. Tiếng Latinh giáo hội vẫn còn là ngôn ngữ chính thức của Giáo hội Công giáo Rôma cho đến ngày nay, khiến nó trở thành ngôn ngữ chủ yếu của Thành quốc Vatican. Giáo hội Công giáo đã sử dụng tiếng Latinh làm ngôn ngữ phụng vụ chính cho đến tận những năm 1960. Tiếng Latinh cũng vẫn được dùng (chủ yếu lấy từ các gốc trong tiếng Hy Lạp) để đặt tên trong việc phân loại khoa học các vật thể sống.

Di sản[sửa | sửa mã nguồn]

Tiếng Latinh được truyền qua một vài hình thức khác biệt với nhau, như sau đây.

Văn khắc[sửa | sửa mã nguồn]

Nhà nghiên cứu văn khắc biết về khoảng chừng 270 000 bài văn khắc. Nhiều cái trong số văn khắc đó được xuất bản trong loạt nhiều tập tên là Corpus Inscriptionum Latinarum (CIL, "Tập văn Văn khắc tiếng Latinh").

Văn[sửa | sửa mã nguồn]

Commentarii de Bello Gallico của Julius Caesar là một trong những văn bản tiếng Latinh cổ điển nổi tiếng nhất từ thời đại huy hoàng của tiếng Latinh. Văn phong giản dị rất lâu được dạy là tiếng Latinh đô thị điển hình của thời đại Cộng hoà La Mã.

Có những tác phẩm của một vài trăm tác giả viết bằng tiếng Latinh đã sống sót toàn bộ hay bộ phận, toàn tác phẩm hay đoạn, để các nhà văn hiến học có thể phân tích. Tác phẩm đó vốn được xuất bản qua dạng thủ bản, rồi khi kỹ thuật in ấn được phát minh thì các tác phẩm đó được nhiều nhà xuất bản in.

Ngôn ngữ học[sửa | sửa mã nguồn]

Vì ảnh hưởng của chế độ và công nghệ La Mã lên các dân tộc thuộc Đế quốc La Mã nên các dân tộc đó mượn nhiều từ và cụm từ tiếng Latinh trong các lĩnh vực như khoa học, công nghệ, y được, luật... Tác phẩm về y học La Mã, như tác phẩm của Claudius Galenus, là nguyên nhân người ta luôn sử dụng từ tiếng Latinh hoặc Hy Lạp cổ đại (Latinh hoá) khi sáng tạo thuật ngữ y học mới trong các ngôn ngữ châu Âu hiện đại. Hai lĩnh vực kỹ sư và luật pháp La Mã cũng có ảnh hưởng tương tự lên thuật ngữ khoa học và luật của các ngôn ngữ Tây nói chung.

Trong suốt thế kỷ 16 đến thế kỷ 18 các nhà văn Anh đã tạo ra rất nhiều các từ mới từ gốc Latinh và Hy Lạp. Những từ này, được gọi đùa là những từ "sừng đựng mực" (inkhorn) hay "bình mực" (inkpot) — ám chỉ giới văn sĩ và học giả. Nhưng nhiều trong số những từ này chỉ được tác giả dùng một lần và sau đó thì quên hẳn, tuy nhiên cũng còn sót lại một số từ. Imbibe, extrapolate, và inebriation đều là những ngôn từ kiểu "bình mực" tạo ra từ các từ Latinh hay Hy Lạp.

Giáo dục[sửa | sửa mã nguồn]

Từ điển tiếng Latinh nhiều tập tại Thư viện Đại học Graz.

Suốt lịch sử châu Âu, sự hiểu biết về các nền văn hoá cổ điển được coi là cần thiết khi muốn tham gia vào giới học giả, còn việc biết tiếng Latinh là một phần thiết yếu của sự hiểu biết đó. Hiện nay sự quan trọng của tiếng Latinh đã giảm xuống nhiều, nhưng vẫn còn có nhiều trường trung học và đại học dạy tiếng Latinh.

Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]

Lịch sử của tiếng Latinh được chia thành một vài giai đoạn lịch sử riêng biệt. Từng giai đoạn thể hiện một vài sự khác biệt tinh vi về từ vựng, cách sử dụng, chính tả, hình thái, cú pháp... Tuy nhiên, vì các nhà khoa học khác nhau sẽ nhấn mạnh các đặc điểm khác nhau nên có thể chia thành các giai đoạn khác nhau hay đặt tên khác cho các giai đoạn. Hơn nữa, Latinh giáo hội là tiếng Latinh được các tác giả thuộc Giáo hội Công giáo Rôma sử dụng qua tất cả các giai đoạn lịch sử.

Tiếng Latinh cổ đại[sửa | sửa mã nguồn]

Dạng sớm nhất của tiếng Latinh người ta biết đến là tiếng Latinh cổ đại, được sử dụng vào thời đại Vương quốc La Mã đến phần giữa thời đại Cộng hoà La Mã. Hình thức ngôn ngữ này được biết đến qua văn khắc và tác phẩm văn học sớm nhất bằng tiếng Latinh, như các tác phẩm hài kịch của PlautusTerentius. Trong thời đại này bảng chữ cái Latinh được phát triển dựa vào bảng chữ cái Etrusca. Lúc đầu chữ Latinh được viết từ phải qua trái, rồi trở nên theo lối đường cày,[3] rồi rốt cuộc đi từ trái qua phải.[4]

Tiếng Latinh cổ điển[sửa | sửa mã nguồn]

Vào cuối thời đại cộng hoà và đầu thời đế quốc, một dạng tiếng Latinh mới là tiếng Latinh cổ điển nảy sinh, được những nhà hùng biện, nhà thờ, lịch sử và người hay chữ khác sáng tạo. Đây là dạng của thứ tiếng được sử dụng trong các tác phẩm cổ điển nổi tiếng nhất, được dạy trong trường ngữ pháp và hùng biện.

Tiếng Latinh bình dân[sửa | sửa mã nguồn]

Phân tích ngữ văn của tác phẩm Latinh cổ đại —như các tác phẩm của Plautus có chứa một vài câu bằng thứ tiếng thông thường— chỉ ra rằng thứ tiếng nói là "tiếng Latinh bình dân" (mà Cicero gọi là sermo vulgi hay "cách nói của quần chúng nhân dân") tồn tại đồng thời cùng với tiếng Latinh cổ điển viết. Thứ tiếng thông thường này rất ít khi được viết, nên các nhà ngữ văn học chỉ có thể nghiên cứu một vài từ và cụm từ lẻ được tác giả cổ điển nêu lên hay câu đề lên tường.[5]

Khi Đế Quốc La Mã sụp đổ thì tiêu chuẩn đào tạo giảm xuống. Người ta bắt đầu viết bằng một dạng của thứ tiếng giống cách nói thông thường hơn, được gọi là tiêng Latinh hậu kỳ. Lúc đó những dân tộc được La Mã hoá ở châu Âu cũng phát triển ngôn ngữ địa phương.[6] Dù các ngôn ngữ địa phương này có khác với nhau (như thứ tiếng nào khi được lan truyền rộng cũng sẽ vậy), nhưng cách nói của những vùng bây giờ là Tây Ban Nha, Pháp, Bồ Đào Nha, Ý vẫn giống nhau một cách đáng ngạc nhiên về hệ thống và cách phát triển âm vị, nhờ ảnh hưởng ổn định của nền văn hoá chung là Công giáo Rôma. Ngôn ngữ địa phương của vùng bây giờ là România toả ra nhiều hơn vì bị tách biệt từ ảnh hưởng thống nhất của phần Tây của đế quốc. Khi nhà Umayyad Hồi giáo xâm chiếm bán đảo Iberia vào năm 711 thì những ngôn ngữ địa phương khác mới bắt đầu toả ra thật.[7]

Muốn nghiên cứu tiếng Latinh bình dân thì nhà ngôn ngữ học có thể nghiên cứu các từ của các ngôn ngữ Rôman không được sử dụng trong tiếng Latinh cổ điển. Một ví dụ là từ "con ngựa": tiếng Ý là cavallo, Pháp là cheval, Tây Ban Nha là caballo, Bồ Đào Nha là cavalo, Catalunya là cavall... mà tiếng Latinh cổ điển là equus. Trong tiếng Latinh thì từ caballus là từ tiếng long được sử dụng một cách thông thường.[8]

Vào cuối thế kỷ 9, tiếng Latinh bình dân tan rã tạo ra nhiều thứ tiếng riêng biệt là nhóm ngôn ngữ Rôman. Lúc đó tài liệu sớm nhất viết bằng ngôn ngữ Rôman xuất hiện. Tuy nhiên, lúc đó người ta bình thường viết bằng tiếng Latinh trung cổ và ít khi viết bằng ngôn ngữ mẹ đẻ là ngôn ngữ Rôman nào đó.

Tiếng Latinh trung cổ[sửa | sửa mã nguồn]

Kinh Thánh bằng tiếng Latinh từ năm 1407

Tiếng Latinh trung cổ là tiếng Latinh được sử dụng trong khoảng lịch sử hậu cổ điển mà không có dân tộc nào nói tiếng Latinh một cách thông thường nữa. Tiếng Latinh nói đã phát triển thành nhóm ngôn ngữ Rôman. Tuy nhiên trong giới học thức và giới chính thức thì tiếng Latinh vẫn được sử dụng. Thêm hơn nữa, tiếng Latinh này khuếch trường đến vùng trước đó không lúc nào người ta nói tiếng Latinh, như vùng có dân tộc German hoặc Slav. Tiếng Latinh trở thành ngôn ngữ để các dân tộc thuộc Đế quốc La Mã Thần thánh và các quốc gia đồng minh có thể nói với nhau.

Tiếng Latinh thời Phục Hưng[sửa | sửa mã nguồn]

Phần lớn các sách được in ở châu Âu vào thế kỷ 15 là bằng tiếng Latinh. Những ngôn ngữ bản xứ chỉ có vai trò phụ.[9]

Trong thời đại Phục Hưng tiếng Latinh trở lại là ngôn ngữ nói nhờ nhà chủ nghĩa nhân văn sử dùng thứ tiếng này. Họ muốn tiếng Latinh trở nên như xưa, nên họ sản xuất ban điều chỉnh của các tác phẩm cổ điển, tựa vào thủ bản còn sống sót. Qua nỗ lực của họ nên tiếng Latinh trung cổ được "sửa" và trở nên gần tiếng Latinh cổ điển hơn.

Tiếng Latinh thời kỳ cận đại[sửa | sửa mã nguồn]

Trong thời kỳ cận đại, tiếng Latinh vẫn là ngôn ngữ quan trọng nhất của nền văn hoá châu Âu. Vì vậy nên cho đến tận cuối thế kỷ 17 đa số những cuốn sách và gần như tất cả các văn kiện ngoại giáo được viết bằng tiếng Latinh. Sau thời kỳ cận đại thì đa số các văn kiện ngoại giáo được viết bằng tiếng Pháp hoặc ngôn ngữ bản xứ nào đó khác theo thoả thuận chung.

Tiếng Latinh hiện đại[sửa | sửa mã nguồn]

Các biển báo tại ga tàu điện ngầm Wallsend (Anh) sử dụng cả hai tiếng Anh lẫn tiếng Latinh, tưởng niệm vai trò làm tiền đồn của đế quốc La Mã của Wallsend.

Tổ chức lớn nhất bây giờ vẫn sử dụng tiếng Latinh một cách chính thức và chuẩn chính thức là Giáo hội Công giáo Rôma. Tiếng Latinh có thể được sử dụng trong nghi thức thánh lễ, dù bây giờ những ngôn ngữ bản xứ được sử dụng nhiều hơn. Tiếng Latinh là ngôn ngữ chính thức của Toà Thánh và là ngôn ngữ chính của tạp chí của nó là Acta Apostolicae Sedis. Khoá sau đại học về luật giáo hội tại các trường đại học giáo hoàng cũng được dạy bằng tiếng Latinh, và sinh viên khi viết bài thì phải viết bằng tiếng Latinh.

Liên minh châu Âu là một tổ chức đa ngôn ngữ, nên sử dụng tiếng Latinh trong một vài logo. Hình này là biểu tượng của Hội đồng Liên minh châu Âu trước năm 2014, nói Consilium ("Hội đồng") bằng tiếng Latinh.

Tiếng Latinh cũng được một vài tổ chức đa ngôn ngữ, như Liên minh châu Âu sử dụng khi không thể sử dụng tất cả các ngôn ngữ của tổ chức đó. Ví dụ, trên các đồng xu và tem thư của Thuỵ Sĩ vì không có chỗ viết tên quốc gia bằng cả bốn ngôn ngữ chính thức nên tên được viết bằng tiếng Latinh là "Helvetia".

Có một vài phim xảy ra vào thời kỳ xưa, như SebastianeNỗi khố hình của Chúa, có những diễn viên nói bằng tiếng Latinh để phim hiện thực hơn. Cũng có bài hát có lời bằng tiếng Latinh, như trong opera Vua Oedipus của Igor Stravinsky.

Nhiều tổ chức và đơn vị hành chính ở thế giới phương Tây có khẩu hiệu bằng tiếng Latinh. Ví dụ khẩu hiệu của Canada là "A mari usque ad mare" ("Từ biển tới biển"), còn đại học Harvard có khẩu hiệu là "Veritas" ("Sự thật").

Thỉnh thoảng có kênh truyền thông sử dụng tiếng Latinh cho người hăng hái về tiếng Latinh. Một vài ví dụ là Radio Bremen tại ĐứcYle tại Phần Lan.[10] Cũng có nhiều trang mạng và diễn đàn do người hăng hái về tiếng Latinh viết, như Wikipedia tiếng Latinh có hơn một trăm nghìn bài bằng tiếng Latinh.

Nhiều trường trung học ở châu Âu và châu Mỹ có lớp học tiếng Latinh.

Đặc điểm[sửa | sửa mã nguồn]

Latinh là một thứ tiếng tổng hợp hay biến tố: các phụ tố được gắn vào các gốc cố định để diễn tả giống, số, và cách trong các tính từ, danh từđại từ, và được gọi là biến cách (declinationes); cũng như ngôi, số, thì, thể, trạng, và thức đối với động từ, và được gọi là cách chia động từ Latinh. Có năm biến cách đối với danh từ và bốn kiểu chia động từ.

Ba giống danh từ:

  1. giống đực
  2. giống cái
  3. giống trung

Hai số danh từ:

  1. số ít
  2. số nhiều

Sáu cách danh từ:

  1. cách chủ ngữ (dùng làm chủ động từ),
  2. cách sở hữu (dùng để chỉ quan hệ hay sở hữu, chẳng hạn như of trong tiếng Anh),
  3. cách nhận (hay còn gọi là cách cho, cách gián bổ, dùng làm bổ ngữ gián tiếp của động từ, chẳng hạn như to hoặc for trong tiếng Anh),
  4. cách đổi (hay còn gọi là cách trực bổ, dùng làm bổ ngữ trực tiếp của động từ),
  5. cách tách (thể hiện tách biệt, nguồn gốc, nguyên nhân, hay còn gọi là cách công cụ, chẳng hạn như by, with, from trong tiếng Anh),
  6. cách xưng hô (dùng để gọi người hay vật).

Ngoài ra, một vài danh từ có cách vị trí dùng để diễn tả vị trí (thường được diễn tả bằng cách công cụ với một giới từ như in), tuy nhiên cách này chỉ còn thấy trong hệ Ấn-Âu đối với tên hồ, tỉnh, hành, và các nơi tương tự, và một vài từ khác, bao gồm những từ chỉ về nhà, đất, và quê.

Sáu thì động từ:

  1. thì hiện tại
  2. thì hoàn thành
  3. thì không hoàn thành
  4. thì quá khứ xa
  5. thì tương lai đơn
  6. thì tương lai xa

Ba dạng động từ:

  1. thể chủ động
  2. thể bị động
  3. thể bị động nhưng nghĩa chủ động

Sáu trạng động từ chính:

  1. trạng vô định
  2. trạng chỉ định
  3. trạng cầu khẩn
  4. trạng mệnh lệnh
  5. động danh từ
  6. động tính từ

Latinh và Rôman[sửa | sửa mã nguồn]

Sau khi Đế quốc La Mã sụp đổ, Latinh đã phát triển thành nhiều ngôn ngữ Rôman. Những thứ tiếng này chỉ dùng để nói trong hàng thế kỷ, trong khi đó Latinh vẫn được dùng để viết. (Chẳng hạn như Latinh là ngôn ngữ chính thức của Bồ Đào Nha đến tận năm 1296 mới bị thay thế bởi tiếng Bồ Đào Nha.)

Các ngôn ngữ Rôman xuất phát từ tiếng Latinh bình dân, đây là tiếng nói phổ biến lại có xuất xứ từ một thứ tiếng cổ hơn đã sinh ra chuẩn của tiếng Latinh cổ điển chính thức. Latinh và các tiếng Rôman khác nhau ở chỗ (chẳng hạn như) Rôman có phân biệt trọng âm, trong khi đó Latinh có phân biệt độ dài các nguyên âm. Trong tiếng Ýtiếng Sardegna, có sự phân biệt độ dài các phụ âm và trọng âm, tiếng Tây Ban Nha chỉ phân biệt trọng âm, và tiếng Pháp ngay cả trọng âm cũng không phân biệt.

Một khác biệt lớn giữa Rôman và Latinh ở chỗ các tiếng Rôman, ngoại trừ tiếng România, không còn dùng cách ở cuối từ ngoại trừ một vài đại từ. Tiếng România vẫn còn năm cách (trong đó cách công cụ không còn dùng nữa).

Giáo dục Latinh[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày nay, các lớp học Latinh trong các trường trung học và đại học chủ yếu nhắm đến việc dạy dịch các văn bản bằng tiếng Latinh sang các ngôn ngữ hiện đại, chứ không phải dạy làm công cụ giao tiếp. Vì thế, kỹ năng đọc được đặc biệt nhấn mạnh, trong khi đó kỹ năng nói và nghe chỉ được trình bày sơ qua. Tuy vậy, những người ủng hộ phong trào Latinh sống tin rằng Latinh có thể hoặc nên được giảng dạy giống như các ngôn ngữ hiện đại khác; tức là nên dạy cả nói lẫn viết. Các tổ chức dạy Latinh sống bao gồm VaticanĐại học Kentucky. Ngoài ra, ở Mỹ có một tổ chức phát triển khá mạnh, chuyên dạy tiếng Latinh cho học sinh phổ thông là National Junior Classical League.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Về tiếng Latinh[sửa | sửa mã nguồn]

Về di sản văn học Latinh[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ “Schools”. Britannica (ấn bản 1911). 
  2. ^ Còn được viết là La Tinh, La-tinh...
  3. ^ Diringer 1996, tr. 533–4
  4. ^ Sacks 2003, tr. 80
  5. ^ Herman & Wright 2000, tr. 17–18
  6. ^ Herman & Wright 2008, tr. 8
  7. ^ Mario, tr. 76–81
  8. ^ Herman & Wright 2000, tr. 1–3
  9. ^ “Incunabula Short Title Catalogue”. British Library. Truy cập ngày 2 tháng 3 năm 2011. 
  10. ^ “Latein: Nuntii Latini mensis lunii 2010: Lateinischer Monats rückblick” (bằng tiếng Latinh). Radio Bremen. Truy cập 16 tháng 7 năm 2010. 
    Dymond, Jonny (24 tháng 10 năm 2006). “BBC NEWS | Europe | Finland makes Latin the King”. BBC Online. Truy cập 29 tháng 1 năm 2011. 

Liên kết bên ngoài[sửa | sửa mã nguồn]