Đậu Diệu

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Hoàn Tư Đậu hoàng hậu)
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm
Hoàn Tư Đậu hoàng Hậu
桓思竇皇后
Hoàng hậu nhà Hán
Tại vị 165 - 167
Tiền nhiệm Hoàn Đế Đặng hoàng hậu
Kế nhiệm Linh Đế Tống hoàng hậu
Hoàng thái hậu nhà Hán
Tại vị 167 - 172
Tiền nhiệm Thuận Liệt Lương thái hậu
Kế nhiệm Vĩnh Lạc Đổng thái hậu
Thông tin chung
Phối ngẫu Hán Hoàn Đế
Tên thật Đậu Diệu (竇妙)
Thụy hiệu Hoàn Tư hoàng hậu
(桓思皇后)
Thân phụ Đậu Vũ
Mất 18 tháng 7, 172
Nam Cung
An táng Tuyên lăng (宣陵)

Hoàn Tư Đậu hoàng hậu (chữ Hán: 桓思竇皇后; ? - 18 tháng 7, 172), là Hoàng hậu thứ ba của Hán Hoàn Đế Lưu Chí trong lịch sử Trung Quốc.

Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]

Đậu hoàng hậu tên thật Đậu Diệu (竇妙), nguyên quán ở Bình Lăng thuộc quận Phù Phong (nay là phía Tây Bắc Hàm Dương, tỉnh Thiểm Tây). Cha bà là Đậu Vũ, một quan đại thần bậc trung trong chính quyền Hán Hoàn Đế và là một học giả Nho giáo nổi tiếng.

Họ Đậu là hậu duệ của Đậu Dung (竇融), khai quốc công thần của Đông Hán thời Hán Quang Vũ Đế. Chương Đức Đậu hoàng hậu, hoàng hậu của Hán Chương Đế và ngoại thích Đại tướng quân Đậu Hiến (竇憲) thuộc về dòng họ này.

Hoàng hậu[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Diên Hi thứ 8 (165), Hoàng hậu Đặng Mãnh Nữ bị phế, Đâu Diệu nhập cung trở thành phi tần, phong vị Quý nhân (貴人). Hán Hoàn Đế đã không sủng ái bà, nhưng khi quyết định lựa chọn một Hoàng hậu mới, bà đã được đề cử.

Ban đầu, Hán Hoàn Đế muốn sắc phong sủng phi của mình là Thải nữ Điền Thánh (田聖) làm Hoàng hậu, nhưng các quan đại thần đứng đầu bởi Trần Phồn đã lên tiếng phản đối do xuất thân thấp kém của Điền quý nhân, thay vào đó quần thần tấu thỉnh Hoàn Đế lập Đậu quý nhân lên làm Hoàng hậu. Do áp lực triều đình và Hoàn Đế sắc phong Đậu Diệu làm Hoàng hậu vào cuối năm đó. Cha bà là Đậu Vũ nhờ đó được thăng từ Lang trung lên Việt kỵ hiệu úy, tước Hòe Lý hầu (槐里侯).

Năm thứ 9 (166), trong giai đoạn đầu của Đảng Cố chi họa (黨錮之禍), Đậu Vũ đã can thiệp thay mặt cho các đại thần bị các hoạn quan chuyên quyền lấn át và ngăn cản tử hình các Nho sĩ, những người đã bị bắt vì kháng cự nạn hoạn quan chuyên quyền. Nhờ thành tích trên, cha con Đậu Vũ và Đậu Diệu được xem như niềm hi vọng để chống lại nạn hoạn quan chuyên quyền.

Hoàng thái hậu[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Vĩnh Khang nguyên niên (167), ngày 28 tháng 12, Hán Hoàn Đế băng hà. Ngày hôm sau (ngày 29), Đậu hoàng hậu trở thành Hoàng thái hậu. Do Hoàn Đế qua đời mà không có con, nên Đậu Thái hậu tiến hành chọn người kế vị. Cha của Thái hậu là Đậu Vũ hỏi Ngự sử người Hà Giang tên Lưu Thúc (刘宏), dò hỏi xem trong Hà Giang có ai ưu tú, thì Thúc tiến cử Giả Độc hầu Lưu Hoằng (劉宏). Đậu Vũ khuyên Thái hậu, thì bà bèn phái Lưu Thúc cầm Phù tiết, xuất Tả hữu Vũ Lâm quân đến Hà Giang nghênh đón Lưu Hoằng vào cung.

Năm Kiến Ninh nguyên niên (168), ngày 21 tháng giêng, Lưu Hoằng mới 12 tuổi nối ngôi, tức Hán Linh Đế. Đậu Vũ được Đại Thái hậu phong làm Đại tướng quân, cùng Thái phó Trần Phồn làm phụ chính cho Hán Linh Đế.

Khi nhiếp chính, Đậu thái hậu được đánh giá là siêng năng và quan tâm đến triều chính, bao gồm cả việc dập tắt các cuộc nổi dậy của tộc người Khương. Bà điều tướng Đoàn Quýnh (段熲) đi đánh Khương tộc, và đã thành công. Cuối cùng nhà Đông Hán cũng dập tắt được cuộc nổi dậy người Khương nhưng hao tổn nhiều nhân lực, quân phí lên đến ba bốn chục tỷ lạng, ngân sách bị thâm hụt, nhân dân thống khổ, mâu thuẫn giai cấp càng sâu sắc.

Bà được nhận định là có tính ghen tuông tàn nhẫn. Khi đó, Điền thị chỉ là Thải nữ, Hoàn Đế sắc phong bà lên làm Quý nhân, sau đó thì Hoàn Đế băng hà. Đậu Thái hậu sau đó giết Điền Thánh với lý do bồi táng Hoàn Đế. Bà tính giết luôn những Quý nhân khác từng được Hoàn Đế sủng ái, nhưng do Trung thường thị Quản Bá (管霸) khổ sở khuyên can, Đậu Thái hậu mới thôi.

Chống lại hoạn quan[sửa | sửa mã nguồn]

Sau khi nắm đại quyền, Đậu Vũ và Trần Phồn đều muốn cố gắng khôi phục lại trật tự của nhà Hán, tiêu diệt sách quyền lực của các hoạn quan. Hai người khôi phục lại tước vị của những nạn nhân bị các hoạn quan buộc tội trước đây, biến họ thành thế lực chóng lại hoạn quan.

Mùa hè năm 168, Đậu Vũ và Trần Phồn lên kế hoạch trừ khử các hoạn quan do Vương Phủ (王甫), Tào Tiết (曹節) cầm đầu. Tuy nhiên, Đậu thái hậu vốn được các hoạn quan khéo lấy lòng nên không đồng tình với ý định của Đậu Vũ, lý luận rằng không thể xử tử những người không phạm tội. Với sự phản đối của Đậu thái hậu, kế hoạch này đã bị trì hoãn.

Trong mùa thu năm đó, các hoạn quan đã phát hiện ra kế hoạch và trở nên tức giận. Chu Vũ (朱瑀), thái giám đầu tiên phát hiện kế hoạch, lên một âm mưu với 17 hoạn quan khác để phát động chính biến chống Trần Phồn và Đậu Vũ. Tào Tiết cùng các hoạn quan khác bàn mưu cùng nhau làm ra một chiếu chỉ giả, bổ nhiệm Trường lạc thực giám Vương Phủ làm Hoàng môn lệnh, mang quân đi đánh Đậu Vũ và Trần Phồn. Đậu Vũ bèn chỉ huy mấy ngàn quân đóng ở Đô Đình (thuộc Lạc Dương, Hà Nam, Trung Quốc), giao chiến ác liệt với quân Hổ bôn và quân Vũ lâm của Vương Phủ, nhưng cuối cùng ông bị thua trận và buộc phải tự sát. Trần Phồn cũng tham chiến và bị bắt giết.

Sau đó, Đậu Vũ cùng Trần Phồn bị bêu đầu ở kinh thành Lạc Dương, gia đình ông bị lưu đày đến quận Nhật Nam (thuộc Trung Bộ Việt Nam hiện nay), những người trong họ và tân khách bị giết chết. Đậu thái hậu bị buộc phải rút lui khỏi vai trò nhiếp chính và bị quản thúc ở Nam Cung.

Năm Kiến Ninh thứ 2 (169), Hán Linh Đế đón mẹ ruột là Đổng thị vào cung, tôn xưng Vĩnh Lạc cung Hiếu Nhân hoàng hậu (永乐宫孝仁皇后). Cháu Đổng hậu là Đổng Trọng được vào triều làm Phiêu kỵ tướng quân.

Tháng 4 năm đó, Đại tư nông Trương Hoán (张奂) dân tấu:“Hoàng thái hậu tuy cư Nam Cung, mà ân lễ không tiếp, triều thần không nói, xa gần thất vọng”. Lang trung Tạ Bật (谢弼) cũng khuyên Linh Đế nghĩ lại công lao Đậu Thái hậu lập mình lên nên mới có ngày nay, do vậy bị Linh Đế xa lánh, cuối cùng bị bọn hoạn quan Tào Tiết hại.

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Kiến Ninh thứ 4 (171), ngày 1 tháng 10, Hán Linh Đế niệm tình Đậu Thái hậu lập mình lên ngôi, nên suất lĩnh quần thần đến Nam Cung triều bái Thái hậu. Thái giám Đặng Manh (董萌) do đó đã cố gắng khuyên can Hán Linh Đế trên danh nghĩa của Đậu thái hậu, tin rằng Đậu thái hậu vô tội trong vụ chính biến. Ban đầu Hán Linh Đế tin là thật, sau đó nhiều lần đến thăm hỏi Đậu thái hậu và cung cấp nhiều đồ dùng quý cho bà. Điều này làm cho bọn hoạn quan Tào Tiết căm ghét Đặng Manh, và vu cáo Đặng Manh tội bôi nhọ Đổng thái hậu; Đặng Manh bị giam giữ và xử tử.

Năm 172, ngày 17 tháng 8, Đậu thái hậu nhận được tin mẹ bà đã qua đời khi lưu đày, và bà trở nên chán nản và bệnh tật. Bà qua đời vào mùa hè năm đó.

Các hoạn quan vẫn rất oán hận Đậu Thái hậu, dùng xe đưa thi thể bà ở chợ Nam mấy ngày, còn tính dùng lễ Quý nhân an táng. VẪn là Hán Linh Đế niệm tình Thái hậu, quyết định phát tang. Tào Tiết không muốn thế, kiến nghị đưa bà đi nơi khác an táng, mà không hợp táng với Hoàn Đế, Hán Linh Đế vì thế đưa ra tranh nghị. Quần thần đều bảo vệ tư cách của Thái hậu, tâu rằng:“Hoàng thái hậu tự tại Tiêu Phòng, có thông minh mẫu nghi chi đức; tao khi không tạo, viện lập thánh minh thừa kế tông miếu, thành tích đến trọng. Tiên đế án giá, nhân ngộ nhà tù, chuyển nhà không cung, bất hạnh sớm mất, gia tuy bị hạch tội, sự phi Thái hậu. Nay nếu không táng, thành thiên hạ chi vọng.”

Tào Tiết bọn người vẫn không chịu được uất hận, vin cớ Đậu Thái hậu cùng gia tộc tội to, không đáng phối cùng Tiên đế. Thái úy Lý Hàm (李咸) liền dâng sớ bác bỏ, trong sớ viết:“Nay Trường Nhạc Thái hậu tôn hào tại thân, thân từng xưng chế, thả viện lập thánh minh, quang long hoàng tộ. Thái hậu lấy bệ hạ làm con, bệ hạ há đến không lấy Thái hậu làm mẫu! Tử vô truất mẫu, thần vô biếm quân, nghi hợp táng Tuyên lăng, như nhau chế độ cũ.”[1][2]

Hán Linh Đế quyết định chiếu theo lệ cũ, bác bỏ lời của bọn Tào Tiết, mới hợp táng Đậu Thái hậu vào Tuyên lăng (宣陵), truy dâng thụy hiệuHoàn Tư hoàng hậu (桓思皇后).

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ 李咸又上疏一一驳斥,且指出“今长乐太后尊号在身,亲尝称制,且援立圣明,光隆皇祚。太后以陛下为子,陛下岂得不以太后为母!子无黜母,臣无贬君,宜合葬宣陵,一如旧制。”灵帝看后从其所奏,窦妙终得与汉桓帝合葬于宣陵
  2. ^ 《后汉书·卷十下·皇后纪第十下》:熹平元年,太后母卒于比景,太后感疾而崩。立七年。合葬宣陵。