Hán Cảnh Đế

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới: menu, tìm kiếm
Hán Cảnh Đế
汉景帝
Hoàng đế Trung Hoa (chi tiết...)
Hoàng đế nhà Tây Hán
Trị vì 157 TCN – 141 TCN
Tiền nhiệm Hán Văn Đế
Kế nhiệm Hán Vũ Đế
Thông tin chung
Hoàng hậu
Hậu duệ
Tên thật Lưu Khải (劉啟)
Niên hiệu
Thụy hiệu Hiếu Cảnh hoàng đế (孝景皇帝)
Miếu hiệu Cảnh Đế (景帝)
Triều đại Nhà Hán
Thân phụ Hán Văn Đế
Thân mẫu Hiếu Văn hoàng hậu
Sinh 188 TCN
Mất 157 TCN
Trung Quốc
An táng Dương lăng

Hán Cảnh Đế (chữ Hán: 汉景帝; 188 TCN141 TCN), tên thật là Lưu Khải (劉啟), là vị Hoàng đế thứ 6 của nhà Hán trong lịch sử Trung Quốc.

Ông ở ngôi từ năm 157 TCN đến năm 141 TCN, duy trì những chính sách do vua cha Hán Văn Đế thực hiện, nên đất nước thái bình thịnh trị, thời đại của ông và vua cha Hán Văn Đế được gọi là Văn Cảnh chi trị (文景之治).

Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]

Lưu Khải là con thứ tư của Hán Văn Đế Lưu Hằng. Mẹ ông là Hiếu Văn hoàng hậu Đậu Y Phòng, trước khi sinh ra ông năm 188 TCN đã sinh ra chị ông là Lưu Phiếu. Khi Lưu Khải ra đời, vua cha đang là Đại vương. Vì vợ cả của Lưu Hằng và 3 người con đầu do bà này sinh ra đều mất sớm nên Lưu Khải trở thành con đích của Đại vương Hằng.

Năm 180 TCN, Lã hậu qua đời, quần thần đón Đại vương Hằng về kinh làm vua Hán Văn Đế. Lưu Khải năm đó lên 9 tuổi, được lập làm Hoàng thái tử. Đậu cơ trở thành Hoàng hậu.

Năm 157 TCN, Hán Văn đế qua đời, Lưu Khải lên kế vị, tức là vua Hán Cảnh Đế.

Cai trị[sửa | sửa mã nguồn]

Hán Cảnh Đế tiếp tục chính sách của Văn Đế. Ông nhấn mạnh nông nghiệp là gốc, ra sức khuyến khích phát triển nông nghiệp. Tuy cho phục hồi chế dộ thu ruộng để tăng thu cho công khố nhưng mức thu rất thấp, sản lượng 30 phần chỉ thu 1 phần. Vì chính sách nuôi dưỡng sức dân của Cảnh Đế, đời sống nhân dân được sống thanh bình, no đủ.

Về lao dịch, Cảnh Đế quy định con trai đến tuổi 20 phải đi làm nghĩa vụ. Đầu năm 142 TCN, trong nước xảy ra động đất lớn, ông ra lệnh mở kho phát chẩn cho dân chúng.

Thời Văn Đế xóa bỏ nhục hình, thay bằng hình phạt đánh 500 roi hoặc 300 roi. Nhưng trên thực tế, mức độ trừng phạt bằng đòn roi như vậy cũng có thể khiến phạm nhân bị chết. Vì vậy, năm 156 TCN, Cảnh Đế giảm mức 500 roi xuống 300 roi và 300 roi xuống 200 roi. Mức độ này vẫn còn nặng và gây tử vong, do đó năm 144 TCN, ông giảm mức phạt xuống 200 roi và 100 roi, đồng thời quy định chỉ đánh vào mông, do đó từ đấy không ai bị chết vì đòn[1].

Dẹp loạn 7 nước[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Loạn bảy nước

Loạn 7 nước chư hầu phía đông xảy ra xuất phát từ việc nhà Hán muốn giảm bớt thế lực của các chư hầu.

Do binh quyền của các chư hầu rất lớn, từ thời Văn đế đã tìm cách chia nhỏ các chư hầu để giảm sức mạnh của họ và giảm sự uy hiếp đối với thiên tử: chia nước Tề làm 6 và nước Hoài Nam làm 3.

Tiều Thố từng kiến nghị chia nước Ngô của Lưu Tỵ - con Lưu Trọng anh của Hán Cao Tổ, tức là anh họ của Văn Đế - nhưng Văn đế ngại thế nước Ngô đang mạnh sẽ gây xung đột nên chưa thực hiện. Khi Cảnh Đế lên ngôi, Ngô vương Tỵ là bậc lão thần, càng tỏ ra kiêu căng hống hách, bỏ việc vào chầu thiên tử đã 20 năm.

Năm 154 TCN, Tiều Thố giữ chức Ngự sử đại phu tiếp tục kiến nghị việc này, cùng việc cắt bớt đất của các chư hầu khác, theo đó sẽ tước bớt quận Đông Hải của Sở vương, tước bớt quận Dự Chương và quận Cối Kê của Ngô vương Tỵ, tước bớt quận Thường Sơn của Triệu vương và 6 huyện của Giao Tây vương.

Thời Văn Đế, Lưu Tỵ đã có tư thù với Lưu Khải vì khi làm thái tử, ông từng đập chết con trai Ngô vương khi hai người chơi cờTràng An xảy ra tranh cãi[2]. Khi nghe tin bị tước bớt đất đai, Ngô vương rất tức giận, bèn phát binh làm phản. Để có thêm vây cánh, Lưu Tỵ kêu gọi các chư hầu khác hưởng ứng, với danh nghĩa là diệt trừ gian thần Tiều Thố, "làm sạch chỗ cạnh vua"[3]. Sáu nước ủng hộ Ngô vương hợp lại thành 7 nước gồm có:

  1. Ngô vương Lưu Tỵ (吳王劉濞)
  2. Sở vương Lưu Mậu (楚王劉戊)
  3. Triệu vương Lưu Toại (趙王劉遂)
  4. Tế Nam vương Lưu Tịch Quang (濟南王劉辟光)
  5. Tri Xuyên vương Lưu Hiền (菑川王劉賢)
  6. Giao Tây vương Lưu Ngang (膠西王劉卬)
  7. Giao Đông vương Lưu Hùng Cừ (膠東王劉雄渠)

Ngô vương Tỵ còn hiệu triệu thêm Đông ViệtMân Việt hưởng ứng theo; Triệu vương Toại cũng sai sứ giả đến liên lạc với Hung Nô để xin phát binh ủng hộ.

Thế quân 7 nước rất lớn. Trong triều, Tiều Thố và Viên Áng bất hòa. Viên Áng khuyên Hán Cảnh Đế nên bắt giết Tiều Thố thì quân chư hầu sẽ lui, vì chư hầu chỉ oán một mình Tiều Thố. Cảnh Đế trong tình hình nguy cấp, vội vã nghe theo Viên Áng, bèn sai triệu kiến Tiều Thố rồi bắt giữ và chém ngang lưng ở chợ Đông.

Cảnh Đế sai Viên Áng làm thái thường, lãnh trách nhiệm sứ giả đi báo với Ngô vương việc giết Tiều Thố và phục lại đất đai cho chư hầu. Lúc đó Ngô vương và Sở Vương đang vây đánh nước Lương. Ngô vương không những không lui binh mà bắt luôn Viên Áng, ép phải theo mình làm phản. Viên Áng tìm cơ hội trốn thoát được.

Hán Cảnh Đế nhận ra chân tướng ý đồ của Ngô vương, rất ân hận vì đã giết Tiều Thố[4]. Ông nhớ lời dặn của Văn Đế: có thể nhờ cậy Chu Á Phu (周亞夫) khi nguy cấp, nên sai Chu Á Phu (con Chu Bột) đi dẹp loạn. Ông phong Á Phu làm thái úy, cầm đầu quân đội trong triều, mang 36 tướng ra trận.

Trong khi Ngô và Sở đánh Lương thì 4 nước Giao Đông, Giao Tây, Tế Nam và Tri Xuyên vây đánh Tề vì Tề vương vốn nhận lời làm phản rồi lại hối hận không theo Ngô vương.

Trước lúc ra quân, Chu Á Phu kiến nghị Cảnh đế không nên đối địch với quân Ngô đang hăng hái mà nên cắt đứt đường vận lương của địch. Cảnh Đế chấp thuận.

Chu Á Phu lại đóng quân cố thủ ở Xương Ấp, cắt đường liên lạc quân Ngô Sở với 4 nước phía đông, để quân Ngô bị hút vào chiến trường nước Lương sẽ bị tổn sức. Quân Ngô vây đánh nước Lương không hạ được. Lương Hiếu vương Lưu Vũ là em út của Cảnh Đế, kiên cường giữ thành chống trả quân Ngô. Khi quân Lương cầu cứu, Á Phu không ra quân. Lương vương sai sứ về kinh tâu lên Cảnh Đế. Ông sai người ra giục Á Phu cứu Lương, nhưng Á Phu cố giữ chiến thuật đánh Ngô, không cứu Lương.

Ngô vương Tỵ nghe tin quân Hán kéo đến, bèn quay sang đánh Hán. Đường vận lương của Lưu Tỵ bị Á Phu cắt đứt nên phải đánh nhanh, nhưng Á Phu giữ vững trận thế không giao chiến.

Nhân lúc quân Ngô, Sở dao động vì thiếu lương, Á Phu mang đại quân phản kích. Quân Ngô, Sở nhanh chóng bị thua tan tác, phần lớn đầu hàng Hán và Lương. Ngô vương Tỵ bỏ chạy qua sông Trường Giang, bị người Đông Việt giết, mang đầu nộp cho Chu Á Phu. Sở vương Lưu Mậu bại trận đã tự sát.

Chu Á Phu mang quân cứu Tề. Bốn nước Giao Đông, Giao Tây, Tế Nam và Tri Xuyên đánh 3 tháng không hạ được, liệu thế không chống nổi quân Hán nên giải vây rút về nước. Quân Hán kéo đến vây các nước, bức bách 4 chư hầu vương tự sát. Cùng lúc, Lệ tướng quân vây đánh nước Triệu, hạ được thành. Triệu vương Toại cũng tự sát nốt.

Giảm thế lực chư hầu[sửa | sửa mã nguồn]

Ngay từ trước khi loạn 7 nước bùng nổ, bản ý của Cảnh Đế rất hợp với ý tưởng của Tiều Thố: tước bớt quyền hành, đất đai của chư hầu.

Dẹp xong loạn 7 nước, Hán Cảnh Đế ra lệnh xóa bỏ nước phong của các chư hầu này, đưa đất đai về dưới quyền quản lý trực tiếp của hoàng đế. Ngoài ra, ông còn tiến hành chỉnh lý địa giới một số nước chư hầu, thu nhỏ quyền lực của họ, như nước Sở chỉ có quận Bành Thành, nước Đại chỉ có quận Thái Nguyên.

Lương Hiếu vương Lưu Vũ là em ông, con út của Đậu thái hậu, sau khi tham gia đánh dẹp loạn 7 nước, thường tỏ ra cậy công và nhờ mẹ tác động để Cảnh Đế lập làm người nối ngôi vua.

Năm 150 TCN, nhân Cảnh Đế phế thái tử Lưu Vinh làm Lâm Giang vương, Đậu thái hậu khuyên Cảnh Đế lập Lương vương Vũ làm người kế vị. Viên Áng can Cảnh Đế không nên lập Lương vương. Lương vương oán hận Viên Áng, bèn sai thích khách là Dương Thắng và Công Tôn Ngụy đi giết chết Viên Áng và hơn 10 viên quan khác cùng cánh trong triều. Cảnh Đế kinh ngạc vì một ngày có tới hơn 10 đại thần bị giết, bèn sai Điền Thúc đến nước Lương điều tra vụ việc. Dương Thắng và Công Tôn Ngụy buộc phải tự sát, Điền Thúc biết thế khó xử của Cảnh Đế, khi về kinh bèn đốt hết giấy tờ hồ sơ vụ án rồi mới vào yết kiến, tâu lại sự việc và xin Cảnh Đế lờ vụ việc này đi. Cảnh Đế bằng lòng theo ý kiến của Điền Thúc, không xử tội Lưu Vũ vì có sự che chở của Đậu thái hậu[5][6].

Năm 144 TCN, Lương vương Vũ qua đời. Cảnh đế nhân đó chia nhỏ nước Lương làm 5 phần. Sau đó ông lại lần lượt phong cho 3 người con mình làm vương chư hầu, khiến số lượng chư hầu nhà Tây Hán lên tới 25 nước, nhiều nhất kể từ khi nhà Hán thành lập. Hầu hết đất đai chư hầu từ đó chỉ có 1 quận, thế lực yếu hơn nhiều so với trước đó[7].

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 141 TCN, Hán Cảnh Đế qua đời, sau 23 năm ở ngôi, hưởng dương 47 tuổi. Ông được tôn là Hiếu Cảnh hoàng đế. Trong thời gian làm vua, ông đặt các niên hiệu:

  • Tiền Nguyên (前元; 156-150 TCN)
  • Trung Nguyên (中元; 149-144 TCN)
  • Hậu Nguyên (後元; 143-141 TCN)

Hán Cảnh đế được táng tại Dương Lăng. Thái tử Lưu Triệt 16 tuổi lên nối ngôi, tức là Hán Vũ Đế.

Loạn bảy nước do các chư hầu chủ mưu tranh giành quyền lực chỉ diễn ra trong 3 tháng. Đời sống xã hội thời Cảnh Đế nhìn chung ổn định. Sự thịnh vượng của nhà Hán dưới thời Văn Đế và Cảnh Đế được sử gọi là "Văn Cảnh chi trị"[1].

Gia quyến[sửa | sửa mã nguồn]

  • Thân phụ: Hán Văn Đế Lưu Hằng.
  • Thân mẫu: Hiếu Văn Đậu Hoàng hậu Đậu Y Phòng (孝文竇皇后, 205 TCN - 135 TCN), một trong những Hoàng hậu có ảnh hưởng nhất lịch sử nhà Hán.
  • Hậu phi:
  1. Bạc hoàng hậu (薄皇后, ? - 147 TCN), cháu gái của Bạc Thái hoàng thái hậu, không có con cũng như không được sủng ái. Năm 155 TCN, Bạc Thái hoàng thái hậu qua đời, năm 151 TCN Bạc hoàng hậu bị phế truất.
  2. Hiếu Cảnh Vương Hoàng hậu (孝景王皇后, 174 TCN - 125 TCN), mẹ thái tử Lưu Triệt cùng 3 công chúa Bình Dương, Nam Cung, Long Lự.
  3. Lật cơ (栗姬, ? - 150 TCN), người nước Tề, dung mạo xuất chúng, rất được sủng ái.
  4. Trình cơ (程姬), thời Hán Vũ Đế trở thành Lỗ Quốc vương thái hậu (魯國王太后).
  5. Giả phu nhân (賈夫人).
  6. Đường cơ (唐姬), thị nữ của Trình cơ, khi Trình cơ bị ốm không thị tẩm được bèn vời tạm Đường cơ. Sau sinh ra Trường Sa vương Lưu Thắng, nhưng cũng không được sủng hạnh nữa.
  7. Vương phu nhân (王夫人), tên là Nghê Hủ, em gái của Vương hoàng hậu.

Năm 150 TCN, Quán Đào công chúa (chị Cảnh Đế) muốn gả con gái cho thái tử Lưu Vinh, nhưng mẹ Vinh là Lật cơ không thích Quán Đào công chúa nên không bằng lòng. Vương cơ, mẹ Giao Đông vương Lưu Triệt, nắm lấy cơ hội nhận lời thông gia với công chúa. Hán Cảnh Đế vì chuyện này bèn phế thái tử Vinh, giáng làm Lâm Giang vương, Lật cơ phẫn uất mà qua đời.

  • Con:
    • Lưu Vinh (劉榮),lập thái tử năm 153 TCN, phế năm 150 TCN, giáng phong làm Lâm Giang vương, bị buộc tự sát năm 148 TCN, mẹ Lật cơ.
    • Lưu Đức (劉德), Hà Gian Hiến vương (lập năm 155 TCN, mất năm 130 TCN), mẹ Lật cơ.
    • Lưu Át (劉閼), Lâm Giang Ai vương (lập 155 TCN, mất 153 TCN), mẹ Lật cơ.
    • Lưu Dư (劉餘), Hoài Dương vương (lập năm 155 TCN, sau là Lỗ Cung vương (154 TCN), mất 127 TCN), mẹ Trình cơ.
    • Lưu Phi (劉非), Nhữ Nam vương (lập 155 TCN), sau là Giang Đô Dịch vương, mất 127 TCN, mẹ Trình cơ.
    • Lưu Bành Tổ (劉彭祖), Quảng Xuyên vương (lập 155 TCN), sau là Triệu vương (lập 152 TCN, mất 92 TCN), Giả phu nhân.
    • Lưu Phát (劉發), Trường Sa Định vương (lập 155 TCN), mất 128 TCN, là tổ 6 đời của Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú, mẹ Đường cơ.
    • Lưu Đoan (劉端), Giao Tây Vu vương (lập 154 TCN, mất 108 TCN), mẹ Trình cơ.
    • Lưu Thắng (劉勝), Trung Sơn Tĩnh vương (lập 154 TCN, mất 114 TCN), là tổ tiên trực hệ của Hán Chiêu Liệt Đế Lưu Bị, mẹ Giả phu nhân.
    • Lưu Triệt (劉徹), Giao Đông vương (lập 150 TCN), sau là Thái tử nối ngôi, tức Hán Vũ Đế. Mẹ là Vương hoàng hậu.
    • Lưu Việt (劉越), Quảng Xuyên Huệ vương (lập 148 tCN, mất 130 TCN), mẹ Vương phu nhân.
    • Lưu Ký (劉寄), Giao Đông Khang vương (lập 148 TCN, mất 120 TCN), mẹ Vương phu nhân.
    • Lưu Thặng (劉乘), Thanh Hà Ai vương (lập 148 TCN, mất 136 TCN), mẹ Vương phu nhân.
    • Lưu Thuấn (劉舜), Thường Sơn Hiến vương (lập 145 TCN, mất 114 TCN), mẹ Vương phu nhân.
    • Bình Dương công chúa (平陽公主).
    • Nam Cung công chúa (南宮公主).
    • Long Lự công chúa (隆慮公主).

Thế phả nhà Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
    • Hiếu Cảnh bản kỷ
  • Cát Kiếm Hùng chủ biên (2006), Bước thịnh suy của các triều đại phong kiến Trung Quốc, tập 1, NXB Văn hoá thông tin
  • Lê Đông Phương, Vương Tử Kim (2007), Kể chuyện Tần Hán, NXB Đà Nẵng
  • Đặng Huy Phúc (2001), Các hoàng đế Trung Hoa, NXB Hà Nội
  • Nguyễn Tôn Nhan (1997), Hậu phi truyện, NXB Phụ nữ

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ a ă Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 57
  2. ^ Lê Đông Phương, Vương Tử Kim, sách đã dẫn, tr 207
  3. ^ Lê Đông Phương, Vương Tử Kim, sách đã dẫn, tr 211
  4. ^ Chu Mục, Trần Thâm, sách đã dẫn, tr 196
  5. ^ Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 430
  6. ^ Nguyễn Tôn Nhan, sách đã dẫn, tr 55-56
  7. ^ Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 431