Sùng Khánh Hoàng thái hậu

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Hiếu Thánh Hiến hoàng hậu)
Jump to navigation Jump to search
Sùng Khánh Hoàng thái hậu
崇慶皇太后
Ung Chính Đế Hoàng hậu
Portrait of the Xiaosheng Empress Dowager.jpg
Hoàng thái hậu Đại Thanh
Tại vị 1735 - 1777
Tiền nhiệm Nhân Thọ hoàng thái hậu
Kế nhiệm Cung Từ Hoàng thái hậu
Thông tin chung
Phối ngẫu Thanh Thế Tông
Ung Chính hoàng đế
Hậu duệ Thanh Cao Tông
Càn Long hoàng đế
Tước hiệu Sùng Đức Từ Tuyên Khang Huệ Đôn Hòa Dụ Thọ Thuần Hi Cung Ý An Kì Ninh Dự hoàng thái hậu
(崇德慈宣康惠敦和裕壽純禧恭懿安祺寧豫皇太后)
Thụy hiệu Hiếu Thánh Từ Tuyên Khang Huệ Đôn Hòa Thành Huy Nhân Mục Kính Thiên Quang Thánh Hiến Hoàng hậu
(孝聖慈宣康惠敦和誠徽仁穆敬天光聖憲皇后)
Thân phụ Lăng Trụ
Sinh 1 tháng 1, 1693(1693-01-01)
Mất 2 tháng 3, 1777 (84 tuổi)
Trường Xuân tiên quán, Viên Minh Viên, Bắc Kinh
An táng Thái Đông lăng (泰東陵), thuộc Tây Thanh Mộ, tỉnh Hà Bắc

Hiếu Thánh Hiến Hoàng hậu (chữ Hán: 孝聖憲皇后, tiếng Mãn: ᡥᡳᠶᠣᠣᡧᡠᠩᡤᠠ
ᡝᠨᡩᡠᡵᡳᠩᡤᡝ
ᡨᡝᠮᡤᡝᡨᡠᠯᡝᡥᡝ
ᡥᡡᠸᠠᠩᡥᡝᠣ
tiếng Mãn Châu:hiyoošungga enduringge temgetulehe hūwangheo; 1 tháng 1 năm 1693 - 2 tháng 3 năm 1777), thường gọi là Sùng Khánh Hoàng thái hậu (崇慶皇太后), vốn là Quý phi của Thanh Thế Tông Ung Chính hoàng đế. Bà là thân mẫu của Thanh Cao Tông Càn Long hoàng đế và được tôn làm Hoàng thái hậu bởi con trai mình.

Bà là Thái hậu trải qua thời gian vị Thái hậu rất lâu, cũng là người thọ nhất trong số các Thái hậu của nhà Thanh. Không chỉ so ở nhà Thanh, mà nếu so với Hiếu Nguyên hoàng hậu Vương Chính Quân nhà Hán cũng có phần hơn hẳn. Bà có địa vị cao, con cháu đầy đàn, Càn Long Đế thời kỳ cũng là hưng thịnh tột bậc, mọi vinh hoa đều cung phụng Thái hậu. So ra, bà là Thái hậu hưởng hết vinh hoa phú quý, thực hiếm có.

Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]

Hiếu Thánh hoàng hậu Nữu Hỗ Lộc thị.

Sùng Khánh hoàng thái hậu là người của dòng tộc Nữu Hỗ Lộc thịNúi Trường Bạch, ngọc phả ghi chép là thuộc Mãn quân Tương Hoàng Kỳ. Gia tộc bà là một chi xa của đại gia tộc Nữu Hỗ Lộc của Hoằng Nghị công Ngạch Diệc Đô, khai quốc công thần thời đầu Đại Thanh, được xưng là "Danh môn trung danh môn", cực kỳ hiển hách. Hiếu Chiêu Nhân hoàng hậu là cháu nội của Ngạch Diệc Đô.

Tằng tổ phụ của bà là Tát Mục Cáp Đồ (萨穆哈图), đương thời là bá phụ của Hoằng Nghị công Ngạch Diệc Đô. Tát Mục Cáp Đồ sinh 2 con: Ngạch Diệc Đằng (额亦腾) và Ngô Nột Hách (吴讷赫). Ngạch Diệc Đằng sinh 3 con: Phật Tôn (佛荪), Ngô Lộc (吴禄) và Sát Mục Đạt (察穆达). Ngô Lộc sinh 2 con: Lăng Thái (凌泰) và Lăng Trụ (凌柱). Bà là con gái của Lăng Trụ, làm chức Điển nghi hàm Tứ phẩm, lúc này gia đình gần như là bình dân, không còn là hệ bát kỳ cao quý. Ngoài ra, trong nhà bà còn có 4 người anh em khác: Y Thông A (伊通阿), Y Tùng A Hòa (伊松阿和), Y Tam Thái (伊三泰) và Y Thân Thái (伊绅泰).

Tuy thuộc thị tộc Nữu Hỗ Lộc nhưng chi của gia đình bà là một chi họ hàng xa, nên dĩ nhiên không thể hưởng vinh quang vốn có từ Hoằng Nghị công phủ Nữu Hỗ Lộc. Đến đời cha bà, gia đình sa sút đến mức bình dân vô dị, không khác thường dân là mấy, loại khỏi Bát kỳ quý tộc xuất thân. Điều này giải thích vì sao bà mang họ Nữu Hỗ Lộc danh giá nhưng khi nhập Ung bối lặc phủ vào năm Khang Hi thứ 43 (1704) chỉ với thân phận Cách cách, một danh hiệu lịch sự đối với hạng vợ lẽ trong nhà hoàng tử. Vào lúc này, bà chỉ mới 13 tuổi.

Năm Khang Hi thứ 48 (1709), phục lại Dận Nhưng làm Thái tử, cùng năm cũng phong Ung bối lặc làm Ung thân vương. Năm Khang Hi thứ 50 (1711), Nữu Hỗ Lộc thị sinh hạ đứa con trai thứ 4 tên Hoằng Lịch, là con trai thứ tư của Ung Thân vương.

Những năm Khang Hi tại vị, có lần Ung Thân vương lâm bệnh, vô cùng nguy kịch, Nữu Hỗ Lộc thị ngày đêm hầu hạ thuốc thang, chăm sóc ân cần chu đáo nên sau khi Ung Thân vương bình phục hết sức sủng ái.

Năm Hoằng Lịch 10 tuổi, bà lần đầu theo Ung Thân vương vào bái kiến Khang Hi Đế trong một buổi yến tiệc tại Mẫu Đơn đài - Viên Minh Viên. Khang Hi Đế thấy Hoàng tôn thông minh hơn người thì thập phần yêu thích, liền đón vào cung cho đọc sách, tự mình nuôi nấng. Cách cách Nữu Hỗ Lộc thị do đó được khen ngợi biết dạy con, trong ngoài đều nức tiếng. Đây có lẽ là lý do vì sao sau khi Dận Chân đăng cơ, Nữu Hỗ Lộc thị dễ dàng có phân vị hơn hẳn xuất thân vốn có.

Hi quý phi[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Ung Chính nguyên niên (1723), Ung thân vương lên ngôi Hoàng đế, niên hiệu Ung Chính. Đích phúc tấn Ô Lạt Na Lạp thị được lập làm Hoàng hậu, Trắc phúc tấn Niên thị được lập làm Quý phi, Trắc phúc tấn Lý thị tấn phong làm Tề phi.

Theo thông lệ, những thiếp thất của vị Hoàng đế mới lên ngôi có danh danh vị Trắc phúc tấn mới được sách phong lên các bậc Phi (妃), Quý phi (贵妃) hoặc cao hơn là Hoàng quý phi (皇贵妃); các Cách cách chỉ được sách phong cao nhất là lên bậc Tần (嬪). Tuy vậy, Ung Chính vẫn đặc cách sách phong Nữu Hỗ Lộc thị ngôi vị Hi phi (熹妃) - thuộc hàng Chính tam phẩm, và ban Cảnh Nhân cung (景仁宫) cho bà[1]. Trong cung, địa vị bà cao thứ 3, sau Hiếu Kính Hiến Hoàng hậu Ô Lạt Na Lạp thị, Niên Quý phi, ngang hàng với Tề phi.

Về chuyện bà có hay không được phong Hi quý phi (熹貴妃), đến nay vẫn còn nghi vấn. Tuy sử sách có ghi chép bà đã là Hi Quý phi, song giấy tờ chỉ dụ Nội Vụ phủ không ghi lại. Phi tần triều Ung Chính có địa vị cao quả thật không nhiều, đa phần là người cũ từ Vương phủ thăng lên, duy chỉ có Khiêm phi Lưu thị sinh Hoàng tử Hoằng Chiêm mà trong năm tấn phong, còn lại chỉ là Quý nhân, Thường tại; mà lễ sách phong Quý phi thuộc đại lễ, do thân phận Quý phi chỉ dưới Hoàng hậu, đáng lẽ không thể không lưu lại, thế nhưng trong Nội Vụ phủ tuyệt không ghi lại chỉ dụ tấn phong Quý phi cho bà. Mà theo ấn lệ, tấn phong Quý phi sẽ chế tác kim sách, cũng sẽ có sách văn nội dung cùng sắc phong lễ ghi lại, Lễ bộ, Nội Vụ phủ hẳn là đều sẽ lưu lại sắc dụ, nhưng đến trước mắt không phát hiện bất luận cái gì về Hi phi Nữu Hỗ Lộc thị tấn phong Quý phi sách văn cùng sắc phong lễ ghi lại. Cho nên bà có được phong Hi Quý phi hay không quả thật đáng hoài nghi. Có lẽ, bà tuy chỉ là Hi phi nhưng sớm có đãi ngộ Quý phi chăng ?

Năm Ung Chính thứ 3 (1725), Niên Quý Phi qua đời, đến năm thứ 9 (1731) thì Hoàng Hậu Ô Lạt Na Lạp thị cũng tạ thế. Lúc bấy giờ, bà là phi tần có địa vị cao nhất trong hậu cung. Tề phi Lý thị do có nhi tử là Tam a ca Hoằng Thời hành vi lỗ mãng, không được lòng Hoàng đế nên dần thất sủng, Dụ phi Cảnh thị mẹ của Hoằng Trú địa vị không cao, hơn nữa Hoằng Trú lại là con thứ. Hi phi lại có con trai Hoằng Lịch chỉ sau Hoằng Thì, lại sớm được Ung Chính Đế bí mật định làm Trữ quân. Vị trí chỉ dưới Hoàng hậu, lại là Đế mẫu tương lai, Hi phi dù chưa chính thức tấn phong Quý phi, nhưng đạt được Quý phi cấp bậc đãi ngộ cũng là phù hợp tình lý.

Hoàng thái hậu[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Ung Chính thứ 13 (1735), Ung Chính Đế băng hà, Bảo Thân vương Hoằng Lịch kế vị, niên hiệu Càn Long, tôn bà với địa vị là Thánh mẫu Hoàng thái hậu (聖母皇太后), phong hiệu là Sùng Khánh Hoàng thái hậu (崇慶皇太后). Lúc bấy giờ, Càn Long Đế ở Càn Thanh cung lo liệu tang nghi cho Đại hành Hoàng đế, nên Hoàng thái hậu có một thời gian tạm cư ở Vĩnh Thọ cung (永壽宮) để tiện việc thỉnh an. Sau đó, bà chuyển qua sống ở Thọ Khang cung (壽康宮).

Hoàng đế Càn Long hầu Thái hậu trong yến tiệc.

Càn Long Đế cũng truy tôn ngoại tổ phụ Điển nghi quan Lăng Trụ làm Nhất đẳng Thừa Ân công (一等承恩公), thụy Lương Vinh (良荣); ngoại cao tổ phụ Ngạch Diệc Đằng (额亦腾) và ngoại tằng tổ phụ Ngô Lộc (吴禄) cũng đều truy tặng Thừa Ân công, các phu nhân nữ quyến đều tặng Cáo mệnh Nhất phẩm phu nhân. Các anh em trai của bà cũng được trọng dụng, Y Thông A được nhậm Tán trật đại thần kiêm Tá lĩnh, Y Tùng A HòaY Tam Thái đều nhậm Nhị đẳng thị vệ, Y Thân Thái nhậm Linh Lam thị vệ. Ngoài ra, theo Khâm định Bát Kỳ thông chí (钦定八旗通志), lúc này Càn Long Đế muốn khuếch trương mẫu gia, vốn dòng họ bà còn không thuộc kỳ nào, nay nhập Tương Hoàng kỳ, làm một hệ của Hoằng Nghị công Ngạch Diệc Đô.

Hoàng đế Càn Long rất hiếu thảo với mẹ mình và bà thường theo Càn Long du ngoạn khắp nơi, thường là đến Thẩm Dương và vùng đồng bằng sông Dương Tử. Hoàng đế thường hỏi ý kiến bà trong công việc. Khi đã cao tuổi, Thái hậu không còn nhiều sức khỏe để du ngoạn nữa, Hoàng đế Càn Long đã ngừng tất cả các chuyến đi tuần du và chỉ tuần du trở sau khi Thái hậu qua đời. Huy hiệu của bà cũng được Càn Long Đế gia tôn để thể hiện sự vẻ vang, đến cuối đời toàn xưng Sùng Đức Từ Tuyên Khang Huệ Đôn Hòa Dụ Thọ Thuần Hi Cung Ý An Kì Ninh Dự hoàng thái hậu (崇德慈宣康惠敦和裕壽純禧恭懿安祺寧豫皇太后).

Lễ mừng đại thọ lục tuần (tức sinh nhật lần thứ 60) của Sùng Khánh Hoàng thái hậu vào năm 1753 đã được tổ chức hết sức quy mô. Càn Long ra chỉ trang trí những con đường được từ Bắc Kinh đến Thanh Y viên hết sức lộng lẫy. Càn Long muốn mẫu hậu được ngắm nhìn phong cảnh phương nam nên đã xây dựng con đường này mang đậm phong cách Tô Châu.

Thái giám và các người hầu đóng giả người bán hàng và cả kẻ cắp vặt, để mô phỏng cuộc sống bình thường làm vừa lòng Thái hậu. Ông còn ra chỉ cho soạn nhiều văn thơ ca ngợi Thái hậu với vô vàn mỹ từ được đọc trước các bá quan văn võ. Khi Thanh Y viên được xây cất, người ta đã đào hồ nơi có một hồ nước rất nhỏ, thành hồ rộng lớn ngày nay, bắt chước Tây HồHàng Châu. Càn Long đặt tên hồ là Côn Minh. Người ta dùng đất đào hồ để đắp thành Vạn Thọ Sơn, một công trình vĩ đại.

Đại thọ lần thứ 80 của bà, Càn Long cho trùng tu Từ Ninh cung (慈宁宫), thỉnh Hoàng thái hậu và Hoàng khảo Dụ Quý thái phi nhập cư. Suốt triều Thanh, bà là một trong hai chủ nhân duy nhất của Từ Ninh cung, ngoài Hiếu Trang Văn Hoàng hậu[2]. Ngoài ra đây chỉ là nơi tổ chức trọng đại điển lễ, như Hoàng thái hậu mừng thọ, Công chúa cưới hỏi...

Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]

Hiếu Thánh Hiến hoàng hậu là vị Hoàng hậu trường thọ bậc nhất nhà Thanh.

Năm Càn Long thứ 42 (1777), ngày 8 tháng 1, Càn Long Đế phụng Thái hậu đi Viên Minh Viên, Hoàng thái hậu dừng chân tại đó, cơ hồ đều ở Trường Xuân tiên quán (长春仙馆), vì nơi đây rất gần với nơi Hoàng đế xử lý chính sự là Chính Đại Quang Minh điện (正大光明殿), cũng như tẩm điện là Cửu Châu Thanh yến (九洲清宴).

Ngày 9 tháng 1, Càn Long Đế bồi Hoàng thái hậu ở Cửu Châu Thanh Yến một bên dùng cơm, một bên chiêm ngưỡng ngày hội đèn dầu, phi tần cùng hoàng tử, các hoàng tôn cũng đều hầu hạ ở bên. Càn Long Đế thấy Hoàng thái hậu “Từ nhan khang dự, không giảm hàng năm”, phi thường cao hứng. Năm đó, Hoàng thái hậu 86 tuổi, Càn Long Đế 67 tuổi. Hoàng đế nghĩ khi Hoàng thái hậu 90 tuổi đại thọ, chính mình cũng là 71 tuổi lão nhân. Khi đó nhất định phải vì Hoàng thái hậu mà tổ chức long trọng lễ mừng.

Ngày 14 tháng 1, Hoàng đế nghe thấy Hoàng thái hậu không khỏe, tức tốc đến Trường Xuân tiên quán hầu hạ, vào buổi tối còn bồi hầu Thái hậu cơm tối, không hề lơi là. Hoàng thái hậu ngay lúc đó bệnh tình cũng không nghiêm trọng, chỉ là ngẫu nhiên không khoẻ. Không quá mấy ngày, bệnh tình lặp lại, hơn nữa so kì trước còn tăng thêm. Hoàng thái hậu không nghĩ đem bệnh tình chuyển biến xấu cho Hoàng đế biết, chỉ làm cho nhi tử phiền lòng, ảnh hưởng lý chính, cho nên khi Hoàng đế vấn, cố ý đàm tiếu như thường.

Đến ngày 22 tháng 1, bệnh tình của Thái hậu đã chuyển biến nghiêm trọng. Ngày này, Càn Long Đế vấn an mẫu thân hai lần. Đêm đó, Hoàng thái hậu đã tiến vào trạng thái hấp hối. Càn Long Đế chờ đợi ở bên. Rồi sang ngày 23 tháng 1 (tức ngày 2 tháng 3 dương lịch), Hoàng thái hậu qua đời ở Trường Xuân tiên quán tại Viên Minh viên, hưởng thọ 85 tuổi. Bà trở thành vị Hoàng thái hậu trường thọ nhất của nhà Thanh.

Ngày 25 tháng 2, Càn Long Đế sách tôn thụy hiệu cho mẹ là Hiếu Thánh Từ Tuyên Khang Huệ Đôn Hòa Thành Huy Nhân Mục Kính Thiên Quang Thánh Hiến Hoàng hậu (孝聖慈宣康惠敦和誠徽仁穆敬天光聖憲皇后).

Càn Long Đế từ trước đó đã quyết định xây một ngôi mộ riêng cho mẫu thân, đó là Thái Đông lăng (泰東陵) thuộc Thanh Tây lăng, tỉnh Hà Bắc. Lăng mộ này quy mô hoành tráng, cách Thái lăng (泰陵) của Thế Tông Ung Chính Đế khoảng 1.5 cây số về phía Đông Bắc. Chỉ đợi khi Hoàng thái hậu quy thiên, sẽ đưa về đấy. Bên cạnh đó, ngày 26 tháng 2, Càn Long Đế vẫn muốn vì Thái hậu mà làm nên một bảo tháp bằng vàng, dùng để đựng những cọng tóc rụng trên lược chải của bà mỗi ngày.

Vào mỗi ngày đại lễ tang giá cử hành, Càn Long Đế thân đã gần 70 tuổi, nhưng vẫn rất mực cung kính mẹ đẻ, đều đích thân đến tế tang, tế rượu, tế điện. Các quan viên đều sợ ảnh hưởng thân thể Hoàng đế, nên kiến nghị cử người đi thay, nhưng Càn Long Đế vẫn một mực từ chối.

Tháng 4, ngày Quý Sửu, Càn Long Đế bồi hầu kim quan của Hiếu Thánh Hiến hoàng hậu đến Thái Đông lăng, sau đó vào Thái lăng tế bái Thanh Thế Tông. Tháng 5, thần vị Hiếu Thánh Hiến hoàng hậu nhập phụ Thái miếu.

Tháng 10, bảo tháp vàng làm song. Ngày 3 tháng 11, Càn Long Đế hạ lệnh đem tóc của Hiếu Thánh Hiến hoàng hậu đặt vào bên trong, rồi đem tháp vàng đặt ở Đông Phật đường ở Thọ Khang cung, tiếp tục vì Hiếu Thánh Hiến hoàng hậu ở thế giới bên kia mà cầu phúc.

Văn hóa đại chúng[sửa | sửa mã nguồn]

Năm Phim ảnh truyền hình Diễn viên Nhân vật
1980 Đại nội quần anh Trần Tư Dĩnh Nữu Hỗ Lộc thị
1987 Mãn Thanh thập tam hoàng triều Trần Thái Yến Hi phi
1999 Lý Vệ từ quan Tạ Phương Sùng Khánh hoàng thái hậu
1999,
2003
Hoàn Châu cách cách
phần 2, 3
Triệu Mẫn Phân Sùng Khánh hoàng thái hậu
(xưng hô Lão Phật gia)
1999,
2001,
2004
Bản lĩnh Kỷ Hiểu Lam Phần 1:Triệu Mẫn Phân;
Phần 2: Nghiêm Mẫn Cầu;
Phần 3:Vương Lệ Viên
Sùng Khánh hoàng thái hậu
2002 Càn Long vương triều Lư Yến Sùng Khánh hoàng thái hậu
2004 Hoàng thái tử bí sử Thạch Tiểu Quần Nữu Hỗ Lộc thị
2004 Càn Long và Hương phi Điềm Nữu Sùng Khánh hoàng thái hậu
2011 Tân Hoàn Châu cách cách Lưu Tuyết Hoa Sùng Khánh hoàng thái hậu
2012 Cung tỏa châu liêm Viên San San Nữu Hỗ Lộc Liên Nhi
2012 Hậu cung Chân Hoàn truyện Tôn Lệ Chân Hoàn / Nữu Hỗ Lộc Chân Hoàn
Hậu cung Như Ý truyện Ô Quân Mai Sùng Khánh hoàng thái hậu

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • The Last Emperors "A Social History of Qing Imperial Institutions", Evelyn S. Rawski. ISBN 0-520-22837-5
  • Daily Life in the Forbidden City, Wan Yi, Wang Shuqing, Lu Yanzhen ISBN 0-670-81164-5
  • Splendors of China's Forbidden City "The glorious reign of Emperor Qianlong" ISBN 1-85894-203-9
  • Draft history of the Qing dynasty《清史稿》卷二百十四.列傳一.后妃傳.世宗孝聖憲皇后.
  • China, The Three Emperors 1662–1795. ISBN 1-903973-69-4 (hardback), edited by Evelyn S. Rawski and Jessica Rawson.
  • http://www.royalark.net/China/manchu8.htm, about the Aisin Gioro family tree

Tước hiệu[sửa | sửa mã nguồn]

Sùng Khánh Hoàng thái hậu
Sinh: , 1 tháng 1 năm 1693 Mất: , 2 tháng 3 năm 1777
Tước hiệu Hoàng gia
Tiền nhiệm:
Nhân Thọ Hoàng thái hậu
Hoàng thái hậu nhà Thanh
1735–1777
Kế nhiệm:
Cung Từ Hoàng thái hậu