Đế quốc La Mã

Mục từ "La Mã" dẫn đến bài này. Xin đọc về các nghĩa khác tại La Mã (định hướng).

Senatus PopulusQue Romanus (SPQR) "Thượng viện và nhân dân La Mã" Đế quốc La Mã ← 27 TCN – 476/1453 SCN →   → Quốc huy Khẩu hiệu Senatus Populusque Romanus Viện Nguyên lão và nhân dân La Mã Đế quốc La Mã đạt đến tột đỉnh vinh quang của nó dưới thời hoàng đế Trajan, c. 117. SCN Thủ đô Roma Constantinople thuộc đế quốc Đông La Mã) Ngôn ngữ Latin, Hy Lạp phổ thông, các nhóm ngôn ngữ thiểu số Tôn giáo Tôn giáo đa thần và Đế quốc La Mã tôn giáo (đến năm 380) Cơ đốc giáo (từ năm 380) Chính thể Quân chủ chuyên chế Hoàng đế  - 27 BC–AD 14 Augustus  - 378–395 Theodosius I  - 475–476 / 1449–1453 Romulus Augustus / Constantine XI Lập pháp Viện nguyên lão Thời đại lịch sử Classical antiquity  - Trận Actium 2 tháng chín, 31 TCN  - Octavianlên ngôi Hoàng đế lấy hiệu là Augustus 27 TCN  - Cái chết của Hoàng đế Đế quốc Tây La Mã Romulus Augustus Sự thất thủ của Constantinopolis * 476/1453 SCN Diện tích  - 25 BC 2.750.000 km²; (1.061.781 mi²)  - 50 4.200.000 km²; (1.621.629 mi²)  - 117 5.000.000 km²; (1.930.511 mi²)  - 390 4.400.000 km²; (1.698.849 mi²) Dân số  - 25 BC ước tính 56.800.000       Mật độ 20,7 /km²  (53,5 /mi²)  - 117 ước tính 88.000.000       Mật độ 17,6 /km²  (45,6 /mi²) Tiền tệ Solidus, Aureus, Denarius, Sestertius, As Hiện nay là một phần của Danh sách Albania Algeria Andorra Armenia Áo Azerbaijan Belgium Bosnia and Herzegovina Bulgaria Croatia Cyprus Ai Cập Pháp Georgia Đức Hy Lạp Hungary Iran Iraq Israel Jordan Kosovo Kuwait Lebanon Liechtenstein Libya Luxembourg Macedonia Moldova Montenegro Morocco Hà Lan Bồ Đào Nha Bản mẫu:Country data Palestinian territories Romania Saudi Arabia Serbia Slovakia Slovenia Thụy Sỹ Syria Tunisia Thổ Nhĩ Kỳ Liên hiệp Anh Ukraina * Những sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của Đế quốc Tây La Mã (286-476) và của Đế quốc Đông La Mã (330–1453).

Đế quốc La Mã, hay còn gọi là Đế quốc Rôma (tiếng Latin: IMPERIVM ROMANVM) là thời kỳ hậu Cộng hòa của nền văn minh La Mã cổ đại. La Mã từng là một đế quốc rộng lớn tồn tại từ khoảng thế kỷ thứ 1 TCN cho đến khoảng thế kỷ thứ 5 hay thế kỷ thứ 6, gồm phần đất những nước vây quanh Địa Trung Hải ngày nay. Đế quốc La Mã là sự tiếp nối của Cộng hòa La Mã, Nó được tính từ khi Augustus bắt đầu trị vì từ năm 27 TCN và có nhiều mốc kết thúc khác nhau.

Nền Cộng hòa La Mã 500 năm tuổi, tiền thân của Đế quốc La Mã, đã bị suy yếu qua nhiều cuộc nội chiến. Đã có nhiều sự kiện xảy ra đánh dấu bước chuyển mình từ nền Cộng hòa sang Đế quốc, bao gồm việc Julius Caesar được bổ nhiệm làm nhà độc tài suốt đời (44 TCN), trận Actium (31 TCN), và sự kiện Viện nguyên lão trao cho Octavian danh hiệu cao quý Augustus (27 TCN).

Sự mở rộng cương thổ của La Mã đã bắt đầu từ thời Cộng hòa, nhưng đạt tới cực đỉnh vào thời hoàng đế Trajan. Ở đỉnh cao, Đế quốc La Mã kiểm soát gần 6.5 triệu km². Vì sự rộng lớn và bền vững dài lâu của mình, những thể chế và văn hóa của Đế quốc La Mã có những ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài đến sự phát triển của ngôn ngữ, tôn giáo, kiến trúc, triết học, luật pháp trong những vùng mà nó cai trị, đặc biệt là châu Âu, và nhờ vào chủ nghĩa bành trướng của châu Âu, sau này chúng lan ra toàn thế giới hiện đại.

Vào thế kỷ thứ 3, Diocletian chia quyền cai trị ra khiến Đế quốc có tới 4 vị đồng hoàng đế. Trong những thập niên sau đó, đế quốc bị chia thành hai nửa là Đế quốc Tây La Mã và Đế quốc Đông La Mã. Đế quốc Tây La Mã sụp đổ vào năm 476, còn Đế quốc Đông La Mã tiếp tục tồn tại trong thời Trung cổ và chỉ bị tiêu diệt vào năm 1453 khi Mehmed II của đế quốc Ottoman chinh phục thành Constantinople.

Lịch sử

Lịch sử đế quốc La Mã chia làm nhiều thời kỳ, bắt đầu từ hoàng đế Augustus và có nhiều mốc kết thúc khác nhau.

Văn hóa

Tuy mang lớp vỏ Rôma nhưng thực chất bên trong vẫn là nền Văn minh Hy Lạp được kế thừa.

Ngôn ngữ

Ngôn ngữ chung của cả đế quốc là tiếng Hy Lạp phổ thông (koine). Tuy nhiên ở phía tây đế quốc (Ý, Tây Ban Nha...) người ta vẫn nói tiếng La Tinh. Tại Palestine, tiếng Arama được dùng trong sinh hoạt hằng ngày, còn tiếng Híp-ri chỉ là cổ ngữ.

Hành chính

Chia thành nhiều tỉnh. Có tỉnh thì hoàn toàn bình định, dưới quyền viên thống đốc (proconsul), gọi là "tỉnh thuộc nghị viện". Có tỉnh chưa ổn định, dưới quyền vị khâm sai do hoàng đế bổ nhiệm, gọi là "tỉnh thuộc hoàng đế". Ngoài ra còn có các vùng ngoại lệ. Ai Cập là tư hữu của hoàng đế nên trực thuộc vị này.

Giao thông

Địa Trung Hải tấp nập thuyền bè đi lại, đặc biệt trong khoảng tháng 3 đến tháng 11 là thời gian có gió thuận lợi. Ngoài ra còn có hệ thống đường xá hoàn chỉnh trong khắp đế quốc, nhờ đó việc chuyển quân và chuyển thư dễ dàng, nhanh chóng.

Luật pháp

Về pháp lý có ba hạng người:

• Người có quyền công dân La Mã: rất có lợi thế, được hưởng một số đặc ân về pháp lý. Quyền công dân La Mã là do thừa kế bởi cha mẹ hoặc mua bằng số tiền lớn hoặc do hoàng đế thưởng công.
• Công dân thường: phải theo luật địa phương, ngoại trừ những gì liên quan đến thuế và hình sự.
• Nô lệ: chiếm khá đông, số phận không giống nhau, tùy phong tục từng vùng, tùy công việc họ làm và tính khí của chủ. Nô lệ ở vùng quê thì rất cực khổ, còn ở thành phố thì được ưu đãi hơn. Họ có thể được trả tự do hoặc chuộc lại sự tự do khi trả một món tiền cho chủ.

Bộ Luật La Mã có nhiều quy định về pháp luật ảnh hưởng đến ngày nay như:

• Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật.
• Không người nào là không biết luật pháp.

Thuế khóa

Người dân trong đế quốc phải nộp thuế nhà đất, thuế lợi tức, nếu là công dân thường thì phải nộp thêm thuế thân, trừ người già và trẻ nhỏ. Ngoài ra dân thường phải nộp một số thuế gián thu khác. Riêng người Do Thái còn nộp thuế đền thờ (bằng hai ngày lương) và thuế thập phân.

Dân cư

Thời đầu Công Nguyên khoảng 50 triệu người. Quân đội ít nhưng tinh nhuệ. Có ba thành phố lớn: La Mã là trung tâm đầu não của đế quốc, dân số khoảng 1 triệu, nhiều người thuộc giới lãnh đạo. Alexandria ở Ai Cập, phía nam Địa Trung hải, là trung tâm văn hóa, có thư viện nổi tiếng thời đó, kiều dân Do Thái chiếm 1/3 số dân ở đây. Antiokhia (Antioch), từng là thủ đô xứ Syria cổ (nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ), nơi Kitô giáo phát triển rất sớm.

Tôn giáo

Trước khi có Kitô giáo thì người ta coi hoàng đế là bậc thần linh. Có những hoàng đế chỉ khuyến khích dân chúng thờ các hoàng đế đã qua đời, nhưng cũng có hoàng đế chấp nhận cho dân thờ mình. Ngoài ra, người dân còn thờ các thần linh khác. Tuy nhiên, tôn giáo chỉ giới hạn ở việc tế tự. Người ta dâng sản phẩm của đất đai hay sát tế thú vật, một phần con vật thì dâng trên bàn thờ, phần còn lại chia cho các tư tế và tín đồ đem bán ngoài chợ do đó nảy sinh ra vấn đề là có được phép mua thịt này để ăn hay không? Đời sống tôn giáo thấm nhập vào các đô thị, mỗi thành phố đều có vị thần bảo trợ (thần Athena của thành Anthena, thần Artemis của thành Ephesus v.v...). Ngoài ra còn có các tôn giáo bí truyền.

Đến thời Trajan, năm 117, dân số La Mã tăng lên tới 88 triệu người(lớn nhất thời bấy giờ) nhưng đến thời Septimus thì chỉ còn 58 triệu người.^{[cần dẫn nguồn]}

Tham khảo

Ghi chú

Trích dẫn

Đọc thêm

• Frank Frost Abbott (1901). A History and Description of Roman Political Institutions. Elibron Classics. ISBN 0-543-92749-0. 
• John Bagnell Bury, A History of the Roman Empire from its Foundation to the death of Marcus Aurelius, 1913, ISBN 978-1-4367-3416-5
• Winston Churchill, A History of the English-Speaking Peoples, Cassell, 1998, ISBN 0-304-34912-7
• J. A. Crook, Law and Life of Rome, 90 BC–AD 212, 1967, ISBN 0-8014-9273-4
• Donald R. Dudley, The Civilization of Rome, 2nd ed., 1985, ISBN 0-452-01016-0
• Arther Ferrill, The Fall of the Roman Empire: The Military Explanation, Thames and Hudson, 1988, ISBN 0-500-27495-9
• Freeman, Charles (1999). The Greek Achievement: The Foundation of the Western World. New York: Penguin. ISBN 0-670-88515-0. 
• Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, 1776–1789
• Adrian Goldsworthy, The Punic Wars, Cassell & Co, 2000, ISBN 0-304-35284-5
• Adrian Goldsworthy, In the Name of Rome: The Men Who Won the Roman Empire, Weidenfield and Nicholson, 2003, ISBN 0-297-84666-3
• Adrian Goldsworthy, The Complete Roman Army, Thames and Hudson, 2003, ISBN 0-500-05124-0
• Michael Grant, The History of Rome, Faber and Faber, 1993, ISBN 0-571-11461-X
• Benjamin Isaac, "The Limits of Empire: the Roman Army in the East" Oxford University Press, 1992, ISBN 0-19-814926-3
• Andrew Lintott, Imperium Romanum: Politics and administration, 1993, ISBN 0-415-09375-9
• Edward Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-2158-4
• Reid, T. R. (1997). "The World According to Rome". National Geographic 192 (2): 54–83. http://ngm.nationalgeographic.com/. 
• Antonio Santosuosso, Storming the Heavens: Soldiers, Emperors and Civilians in the Roman Empire, Westview Press, 2001, ISBN 0-8133-3523-X

Liên kết ngoài

• Adena, L. The 'Jesus Cult' and the Roman State in the Third Century, Clio History Journal, 2008.
• Roman battlefield unearthed deep inside Germany
• BBC Romans for Children
• Classics Unveiled
• Complete map of the Roman Empire in year 100
• Detailed history of the Roman Empire
• Historical Atlas (Swedish)
• Roman Numismatic Gallery
• The Celts and Romans
• The Roman Empire
• The Roman Empire in the First Century from PBS
• Timeline of the Roman Empire and its split on WikiTimeScale.
• UNRV Roman History
• Worlds of Late Antiquity website: links, bibliographies: Augustine, Boethius, Cassiodorus etc.