Ai Cập cổ đại

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

(đổi hướng từ Cổ Ai Cập)
Bước tới: menu, tìm kiếm
Tượng nhân sư, phía sau là kim tự tháp Giza
Tượng nhân sư, phía sau là kim tự tháp Giza
Ramesses II (Đại Đế) (1279 TCN - 1213 TCN), một trong những vị Pharaoh vĩ đại và nhiều quyền lực nhất Ai Cập cổ đại. Ông là vị hoàng đế có chiếm đoạt và xây dựng nhiều công trình lớn nhất Ai Cập cổ đại. Chiến thắng nổi tiếng nhất của ông là trận Kadesh chống lại người Hittites
Ramesses II (Đại Đế) (1279 TCN - 1213 TCN), một trong những vị Pharaoh vĩ đại và nhiều quyền lực nhất Ai Cập cổ đại. Ông là vị hoàng đế có chiếm đoạt và xây dựng nhiều công trình lớn nhất Ai Cập cổ đại. Chiến thắng nổi tiếng nhất của ông là trận Kadesh chống lại người Hittites
Hình quạt và mái chèo
Hình quạt và mái chèo

Ai Cập cổ đại, hay nền văn minh sông Nil, gắn liền với cư dân sống bên hai bờ sông Nil tại Ai Cập. Dòng sông Nil dài khoảng 6500 km, có bảy nhánh đổ ra Địa Trung Hải, đã tạo ra nơi sản sinh ra một trong các nền văn minh sớm nhất thế giới. Phần hạ lưu sông Nil rộng lớn, giống như hình tam giác dài 700 km, hai bên bờ sông rộng từ 10 dến 50 km tạo thành một vùng sinh thái ngập nước và bán ngập nước - một đồng bằng phì nhiêu với động thực vật đa dạng và đông đúc. Hàng năm từ tháng 6 đến tháng 9, nước lũ sông Nil dâng lên làm tràn ngập cả khu đồng bằng rộng lớn và bồi đắp một lượng phù sa khổng lồ, màu mỡ. Các loại thực vật chủ yếu như: đại mạch, tiểu mạch, chà là, sen,... sinh sôi nảy nở quanh năm. Ai Cập cũng có một quần thể động vật đa dạng và phong phú, mang đặc điểm đồng bằng-sa mạc như voi, hươu cao cổ, sư tử, trâu, bò, cá sấu, các loài cá, chim,...

Tất cả các điều kiện thiên nhiên ưu đãi đã góp phần hình thành nền văn minh Ai Cập sớm nhất. Các ngành nghề như đánh bắt cá, nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp đều phát triển ngay từ 3.000 năm trước Công nguyên. Đặc biệt, các di sản kiến trúc đồ sộ và đạt đến một trình độ vươn lên tầm kỳ quan của thế giới như: các kim tự tháp, các kiệt tác về hội họa, điêu khắc và nghệ thuật ướp xác...

Theo cách phân định thời gian của Manetho thì lịch sử Ai Cập cổ đại được chia ra thành Cổ, Trung và Tân Vương quốc với 30 vương triều kéo dài khoảng từ cuối thiên niên kỷ thứ 4 trước Công nguyên đến năm 331 trước Công nguyên. Vẫn còn nhiều nghiên cứu về các vương triều Ai Cập đang được tiếp tục và có thể các vương triều này sẽ còn thay đổi, bởi vì ngày nay các công tác khảo cổ vẫn tiếp tục phát hiện thêm nhiều dữ liệu, chứng cứ khác nhau.

Bài này nằm trong
Lịch sử Ai Cập.
Ai Cập cổ đại
Ai Cập thuộc Ba Tư
Ai Cập thuộc Hy Lạp
Ai Cập thuộc La Mã
Ai Cập Cơ đốc giáo
Ai Cập thuộc Ả Rập
Ai Cập thuộc Ottoman
Nhà Muhammad Ali
Ai Cập hiện đại
Người Ai Cập

Mục lục

[sửa] Thời kỳ Tiền triều đại (13.000 TCN - 3.200 TCN)

  • 13.000 TCN: Dân miền nam Ai Cập đã bắt đầu trồng lúa mạch.
  • 7.000 TCN: Dân cư đồng bằng sông Nil đã biết canh tác.
  • 5.000 TCN: Có xứ Ombos, thủ đô là Ballas ở miền nam Ai Cập (cũng gọi là Thượng Ai Cập). Miền bắc Ai Cập (Hạ Ai Cập) có xứ Balamun, thủ đô là Behedet.
  • 4.500 TCN: Người Ai Cập đã biết dùng dương lịch mỗi năm có 365 ngày. Truyền thuyết cho rằng người đặt ra lịch đó là Thoth. Thoth cũng được cho là người đã đặt ra mẫu tự Ai Cập, toán học và thiên văn học. Người Ai Cập tôn ông là thần của thời gian.
  • 4.000 TCN: Xứ Ombos chiếm xứ Balamun.
  • 3.900 TCN: Xứ Ombos bị chia đôi: xứ Nekhein ở phía bắc và xứ Buto ở phía nam.
  • 3.700 TCN: Người miền bắc Ai Cập bắt đầu biết dùng kim loại.
  • 3.600 TCN: Xứ Nekhein ở miền bắc chiếm đuợc xứ Buto ở miền nam. Họ định đô ở Heliopolis (Nhật Thành) . Nekhein có các vua Tiu, Thesh , Hsekiu.... Những vị vua này đội mão đỏ .
  • 3.500 TCN: Ai Cập lại chia đôi: Nekhein giữ miền bắc, Buto có vua Hổ Cáp I (Scorpion I) độc lập ở miền nam. Các vua ở đây đội mão trắng .
  • 3.300 TCN: Người phuơng đông tràn sang chiếm xứ Nekhein.
  • 3.250 TCN: Vua xứ Buto là Hổ Cáp II (Scorpion II) thắng được vua Wazner của Nekhein.

[sửa] Thời kỳ Sơ triều đại (3.100 TCN - 3.000 TCN)

  • 3.100 TCN: Con của vua Hổ Cáp II là Menes (hay Min, Meni , Mênês và Horus Narmer) đánh đuổi được người phương đông, thống nhất Nekhein và Buto. Menes lập một triều đại mới, tức là Vương triều thứ nhất, trong vương phổ của Manetho. Menes cũng được coi là vị vua khai sinh ra nước Ai Cập.
  • Vương triều thứ nhất: Là một thời kì huyền thoại. Vua Menes xây dựng thành phố Memphis (Bạch Thành) lớn nhất thế giới thời đó. Ông đóng đô ở thành This. Vương triều thứ nhất có 7-9 đời vua huyền thoại gồm các vua Hor-Aha, Djer (Athothis), Merneith, Djet, Den, Anedjib, Semerkhet và Qa'a và truyền được khoảng 300 năm. Các vua thời này thường đánh đông dẹp bắc. Vua Menes có đánh Libya. Vua Djer đã chiếm đất Sudan đến ghềnh thứ nhì của sông Nil. Các vua Den và Semerkhet đánh bán đảo Sinai. Thời này các sử gia còn tranh luận nhiều về cách định năm. Phần đông xếp cuộc thống nhất Ai Cập của Menes vào năm 3100 TCN. Có người xếp trễ đến năm 2900 TCN. Tài liệu xưa của Julius Africanus xếp sớm đến năm 5664 TCN. Vương triều thứ nhất có Merneith là Nữ hoàng đầu tiên, bà làm nhiếp chính cho con trai, Den . Người ta còn chưa rõ Menes, Narmer và Hor-Aha có là một người hay không; nhưng đa số cho rằng Narmer/Menes là người đã thống nhất Ai Cập còn Hor-Aha là con của Menes/Narmer. Menes được biết đến vì hình ảnh ông có trên tấm bảng Narmer. Cũng có người nói Narmer, Menes và cả Hor-Aha là các người khác nhau. Vương triều này để lại rất nhiều lăng mộ vua chúa lớn, nhất là ở Umm el-Qa'ab, có thể mộ của Menes nằm ở đó.
  • Vương triều thứ 2: Vua Hotepsekhemwy lật đổ vua Qa'a, vị vua cuối cùng của Vương triều thứ nhất, và tàn phá các đền đài lộng lẫy của vua này. Vương triều thứ 2 có 6 hoặc 7 đời vua, trong đó có các vua Nebire, Nineter (Raneb), Uneg, Senji, Peribsen và Khasekhemwy . Vào hai vương triều đầu, từ thời vua Menes, Ai Cập đã xây nhiều lăng tẩm vua chúa rất lớn (mộ Mastaba).

[sửa] Thời kỳ Cổ vương quốc (2.815 TCN - 2.400 TCN)

[sửa] 2815 - 2700 trước Công nguyên

[sửa] 2700 - 2400 trước Công nguyên

  • Vương triều thứ 5:Vua Sahure thờ thần mặt trời Rê, xưng là "Con của thần Rê" . Các kim tự tháp đầu tiên được xây dựng ở Abusir . Vương triều tồn tại tới vua Unas .
  • Vương triều thứ 6: Gồm các vua Teti, Pepi I Meryre và Pepi II Neferkare . Từ thời kì này , quan lại Ai Cập chiếm nhiều quyền hành trong khi các vua càng bị mất quyền lực . Pepi II cai trị 94, triều đại vua được các sử gia Âu Mỹ đánh giá là triều đại lâu nhất thế giới nếu không tính các huyền thoại .

[sửa] Thời kỳ chuyển tiếp thứ nhất (2.400 TCN - 2.046 TCN)

[sửa] 2400 - 2200 trước Công nguyên

[sửa] 2200 - 2050 trước Công nguyên

[sửa] Thời kỳ Trung vương quốc (2.046 TCN - 1.750 TCN)

[sửa] 2.046 trước Công nguyên - 1.800 trước Công nguyên

  • Vương triều thứ 11:Vua Mentuhotep II chọn thành Thebes (Ai Cập) làm kinh đô. Ông cai trị giỏi, củng cố lại chính quyền , ông cũng cho xây 1 ngôi đền lớn ở Thebes và được kế vị bởi Mentuhotep III. Vương triều thứ 11 kết thúc sau khi vua Mentuhotep IV băng hà khi chưa có con .
  • Vương triều thứ 12:Là thời kì của chiến tranh. Amenemhat I , Tể tướng của vua Mentuhotep IV lên ngôi và thống nhất Ai Cập. Kế tục là các vua Sesostris I, Sesostris II , Sesostris III và Amenemhat IV đều là những vị hoàng đế đầy sức mạnh và quyền lực đã tiến hành nhiều cuộc chiến tranh để mở rộng lãnh thổ Ai Cập. Vương triều này vào thời các vua đầu vẫn xây những kim tự tháp nhỏ. Thời kì này Ai Cập chiếm được Nubia . Mặc dù lúc đầu Ai Cập bị quân Nubia đánh bại, quân kháng chiến Nubia vẫn bại trận trước vua Sesostris III, 1 chiến binh vĩ đại, ông là vị vua quyền lực nhất Ai Cập.

[sửa] 1.800 - 1.750 trước Công nguyên

[sửa] Thời kỳ chuyển tiếp thứ nhì (1.700 TCN - 1.590 TCN)

[sửa] 1.700 - 1.590 trước Công nguyên

[sửa] Thời kỳ Tân vương quốc (1.590 TCN - 1.078 TCN)

[sửa] 1590 - 1310 trước Công nguyên

  • Vương triều thứ 18: Gồm 15 đời vua. Bắt đầu từ khi em trai của Kamose là vua Ahmose I (Amasis) đánh đuổi được người Hyksos của vua Khamudi và tái thống nhất Ai Cập. Tiếp theo đó, các vua hậu duệ là Thutmosis I, Thutmosis II, nữ hoàng Hatshepsut, Thutmosis III , Thutmosis IV và Amenhotep III là một loạt các Pharaoh-nhà chinh phục vĩ đại ngự trên một đế quốc Ai Cập mở rộng đến Palestine, Israel, Liban và một phần của Syria (nhà chinh phục-pharaoh vĩ đại nhất trong số này là Thutmosis III , vị hoàng đế trẻ tuổi không thua một trận nào trong những chiến dịch lớn, ông được mệnh danh là Napoléon của Ai Cập cổ đại). Sự chinh phạt của triều đại đưa Ai Cập đến những cuộc chiến với Đế quốc Mitanni ở Syria và Đế quốc Hittite ở Thổ Nhĩ Kỳ. Vua Thutmosis IV cũng nổi tiếng vì có một bia đá nói về giấc mộng huyền thoại của ông ở Giza , ông có thể là pharaoh khi Moses rời khỏi Ai Cập. Amenhotep III cũng là một pharaoh vĩ đại cho xây đền thờ lớn ở Karnak. Vương triều thứ 18 cũng là vương triều của vua Amenhotep IV, một người dị giáo đã chuyển kinh đô sang Akhetaton và đổi tên thành Akhenaton. Vì Akhenaton rất yêu thương vợ ông, nữ hoàng Nefertiti, nên quên việc triều chính và đất nước suy yếu. Đến Tutankhamun, con trai Akhenaton, trở lại thành Thebes và lại thờ thần Rê-Amun. Tutankhamun nổi tiếng với câu chuyện "lời nguyền của các Pharaoh" (nhiều người vào mộ ông bị chết một cách đáng ngờ) và những di sản quý báu (tìm được trong mộ của ông) được trưng bày nhiều nơi trên thế giới từ thế kỷ 20. Ông là vị vua Ai Cập cổ đại nổi tiếng nhất .
Nữ hoàng Nefertiti, một trong những người phụ nữ xinh đẹp và quyền lực nhất Ai Cập cổ đại. Nàng là vợ vua Akhenaton và mẹ ghẻ vua Tutankhamun
Nữ hoàng Nefertiti, một trong những người phụ nữ xinh đẹp và quyền lực nhất Ai Cập cổ đại. Nàng là vợ vua Akhenaton và mẹ ghẻ vua Tutankhamun

[sửa] 1.310 - 1.078 trước Công nguyên

  • Vương triều thứ 19, còn gọi là nhà "Tiền Ramessid", được sáng lập bởi Ramesses I. Ramesses I vốn là tể tướng và nắm ngai vua sau khi vị vua cuối cùng của vương triều trước, Horemheb, băng hà mà không có con. Các vua hậu duệ là Seti I, Ramesses II (hay Ramses Vĩ Đại) là các vua vĩ đại nhất thời này . Seti I đánh Libya, Syria và xây dựng nhiều công trình lớn cho đất nước như ngôi đền lớn của ông ở Abydos (Àngi Cập), phần lớn sử gia xem ông là Pharaoh trong Kinh thánh đã ra lệnh giết hết trẻ em Do Thái, trong khi Môi-se được 1 hoàng hậu Ai Cập nhận làm con nuôi. Vua Ramesses II, con trai vua Seti được coi là một trong những vị vua lớn cuối cùng của người chủng tộc Ai Cập. Ông cho xây những công trình vĩ đại như Abu Simbel đến Karnak, đánh Sudan ở phía nam. Ông giao chiến với Đế quốc Hittite và liên quân 20 dân tộc tại Kadesh ở Cận Đông. Tài liệu Ai Cập cho là ông thắng trận nhưng ông giảng hòa với Hittite, nhường vùng Kadesh cho Hittite và cưới công chúa xứ này. Nhiều người cho là ông cùng thời với cuộc di cư của người Do Thái của nhà tiên tri Môi-se. Merneptah, con trai của Ramesses II cũng khá tài giỏi, đánh đuổi được một liên quân xâm lược gồm người Libya, Licy, Sardes, Tyrsenes và Acheans đến từ phương tây, đây là vua vĩ đại cuối cùng của Vương triều thứ 19. . Các vua Amenmesse, Seti II, Siptah là những vua cai trị yếu kém. Truyền đến nữ hoàng Twosret thì vương triều này kết thúc.
  • Vương triều thứ 19 bị 1 người Syria tên là Bay soán ngôi làm quan cai trị . Được 5 năm , Setnakhte giết được bạo chúa Bay , ông lên ngôi vua và lập ra vương triều mới , Vương triều thứ 20 còn được gọi là nhà "Hậu Ramessid" gồm các vua Ramesses III, Ramesses IV và Ramesses VI. Vương triều này bị nhiều cuộc tấn công của "Hải nhân" (People of the Sea). Ramesses III chính là vị vua lớn cuối cùng của Ai Cập, đánh bại Dân biển năm 1175 TCN. Truyền đến vua Ramesses XI thì mất về tay vua Smendes ở phía bắc.

[sửa] Thời kỳ chuyển tiếp thứ ba (1.078 TCN - 663 TCN)

  • Vương triều thứ 21:Sau cái chết của Ramesses XI, vua Smendes lập lên Vương triều thứ 21 ở thành phố Tanis . Lúc ấy dòng dõi của quan trấn thủ Herihor (hay thầy tế Amun) cai trị miền nam, đóng đô ở Thebes. Mặc dù họ nói tiếng thần phục Tanis, nhưng thực chất họ là một nước độc lập.
  • Vương triều thứ 22 do vua Shoshenq I, một người Libya, lập ra. Ông thống nhất Ai Cập và cưới một công chúa Ai Cập để được dân bản xứ công nhận là chính thống. Sau khi vua Solomon của Do Thái băng, Shoshenq (tức Shishaq trong Kinh Thánh) đánh Do Thái vào khoảng 920 TCN và vào cướp thủ đô Jerusalem. Người kế vị Shoshenq I là Osorkon I bị người Do Thái đánh bại .
  • Vương triều thứ 23 do Takelot II lập ở miền trung và nam Ai Cập để chống với Vương triều thứ 22 (khoảng 840 TCN). Một số sử gia lại cho người lập Vương triều thứ 23 là Pedubast I, người nổi lên ở miền nam Ai Cập khoảng 830 TCN để chống với cả Takelot II lẫn Vương triều thứ 22. Đến khoảng 760 TCN thì Ai Cập đã bị vỡ ra nhiều nước nhỏ đánh nhau. Năm 730, vua Piye xứ Nubia (nay ở Sudan) vào chiếm Ai Cập. Trong đài chiến thắng của vua Piye còn đọc được tên 21 nước trên đất Ai Cập. Thời kì các Pharaoh đen bắt đầu .
  • Khi Piye rút về, Tefnakht nổi lên lập nhà Sais, tức Vương triều thứ 24, và diệt hai Vương triều 22 và 23, thống nhất Ai Cập.
  • Em trai Piye là Shabaka nối ngôi anh khoảng 716 TCN, sang đánh đuổi nhà Sais của vua Bakenranef, dời đô về Thebes, tức là Vương triều thứ 25. Lúc bấy giờ, Đế quốc Assyria ở Iraq đang bành trướng rất mạnh. Năm 701, vua Assyria là Sennacherib phá tan liên quân 29 nước ở Altaqah. Shabaka chết sau trận đó. Vương triều thứ 25 suy yếu và vua Taharqa phải rút về phía nam. Con cháu của vương triều này mấy mươi năm sau không được kể là vua Ai Cập nữa, nhưng tiếp tục cai trị Nubia thêm 350 năm.

[sửa] Thời hậu nguyên (663 TCN - 332 TCN)

  • Năm 672, Assyria vào đô hộ Ai Cập, và lập hậu duệ của nhà Sais là Necho I lên ngôi. Vua Necho I bắt đầu nhà "Hậu Sais" tức Vương triều thứ 26. Lợi dụng lúc Assyria suy yếu, Necho I liên kết với các cường quốc trong vùng và lấy lại chủ quyền, nhưng bị Tantamani của Vương triều thứ 25 bắc phạt giết chết. Assyria trở lại đánh bại Tantamani và tàn phá kinh đô Thebes. Nhưng sau đó, con trai của Necho I là Psammetichus I khôi phục được đất nước. Trong thập niên 660 và 650 TCN, Psammetichus I liên kết với Lydia ở Thổ Nhĩ Kỳ để chống với Assyria. Nhưng đến 615-605 TCN, khi Assyria suy yếu, bị liên quân Babylon dưới vua Nabopolassar và Media vây đánh, Psammetichus I và con là Necho II lại đem quân đi cứu. Nhưng các vua Ai Cập bị thất bại, Đế quốc Assyria bị diệt. Xong, Necho II gây chiến với Vương quốc Judah của vua Josiah trị vì , ông đánh bại và giết chết Josiah tại trận Megiddo (609 TCN) . Về sau, có vua Apries cho quân đến giúp vua Sedecius thành Jerusalem khỏi bị quân Canh đê bao vây , và từ đó thành này không còn bị giặc Canh đê bao vây nữa. Về sau này, vua Ba Tỉ Luân là Nebuchadrezzar II tiến xuống đánh Apries tại đất Ai Cập . Vua Ahmose II kế vị Apries, cai trị lâu dài và thịnh vượng, Ai Cập cổ lấy lại được thế lực ở phương Đông
  • Từ năm 551 đến năm 529 TCN, có Cyrus Đại Đế dấy lên lập Đế quốc Ba Tư (Persia) dưới thời Vương triều Achaemenid, gồm thâu cả Mã Thái , Lydia và Ba Tỉ Luân. Cyrus đã cưới một người con gái của Apries . Năm 525 TCN, con của Cyrus Đại Đế là Cambyses vào chiếm Ai Cập. Vua cuối cùng của Vương triều 26 là Psammetichus III (con Ahmose II) chỉ lên ngôi được 6 tháng thì bị bắt giải về Ba Tư, sau đó ông bị giết. Vươg triều Achaemenid, tuy không đóng đô trên đất Ai Cập, nhưng được coi là Vương triều thứ 27 của Ai Cập, trị vì đất nước này đến năm 332 TCN. Những vị hoàng đế Ba Tư vĩ đại nhất của Vương triều này bao gồm Darius Đại Đế, người đã luôn mở mang đế quốc Ba Tư với 31 hạt, Xerxes Đại Đế, người đã mở rộng sâu đế chế Ba Tư tới tận Hy Lạp.[1] Dưới thời những vua này, người Ai Cập nổi dậy nhiều nhưng đều bi đàn áp trong biển máu.

Trong thời Ba Tư thuộc, người Ai Cập nổi lên độc lập được hơn 60 năm, thành được 3 vương triều chót của danh sách Manethon:

Alexandros Đại Đế, vị vua và nhà lãnh đạo quân sự vĩ đại của thành Macedonia, thuộc Hy Lạp. Ông trở thành vị Pharaoh người Hy Lạp đầu tiên trên đất Ai Cập
Alexandros Đại Đế, vị vua và nhà lãnh đạo quân sự vĩ đại của thành Macedonia, thuộc Hy Lạp. Ông trở thành vị Pharaoh người Hy Lạp đầu tiên trên đất Ai Cập

Năm 334 TCN, một vị vua rất trẻ, tuổi mới 22, ngự trị ở xứ Macedonia, ở phía bắc các thành quốc của tộc Hy Lạp, sử gọi là Alexandros Đại Đế, thống lĩnh liên quân Macedonia và Hy Lạp xâm lăng Đế quốc Ba Tư (lúc ấy là Vương triều thứ 31 của Ai Cập). Năm 332 TCN, Alexandros được quan tổng đốc Ai Cập đầu hàng, vào tiếp thu toàn bộ Ai Cập không phải đánh trận nào. Ông tự xưng làm vua Ai Cập, xây dựng và chọn thành Alexandria làm kinh đô. Thành này có một thư viện nổi tiếng và trong đó có nhiều anh tài bác học Hy Lạp như Archimedes nghiên cứu .

Đất nước của các vua Pharaoh bước sang thời kỳ Ai Cập thuộc Hy Lạp.

Lúc ấy, những trang sử Ai Cập thời cổ đại-Đế quốc do vua Menes sáng lập năm xưa chính thức khép lại. Khi đó, các kim tự tháp và tượng nhân sư đã đứng sừng sững khoảng 2200 năm. Ngoại trừ châu Á[2] và các vùng đất quanh Địa Trung Hải [3], những nơi khác lịch sử vẫn chưa bắt đầu.

Nhiều sử gia vẫn cho là thời kì Ai Cập thuộc Hy Lạp cũng trong Ai Cập cổ đại, vì các vị vua người Hy Lạp cai trị Ai Cập thời này vẫn xưng là Pharaoh.

[sửa] Thành tựu văn hóa Ai Cập cổ

[sửa] Nghệ thuật ướp xác Ai Cập cổ

Bài chi tiết: Xác ướp
Bức tranh miêu tả thuật ướp xác
Bức tranh miêu tả thuật ướp xác

Thuật ướp xác của người Ai Cập ra đời từ năm 2700 TCN. và kéo dài đến tận thế kỷ thứ 5. Quan niệm của người Ai Cập cổ về sự vĩnh hằng ở thế giới của các thần linh sau khi chết nên việc ướp xác cũng là đức tin cho sự trường tồn của vương quốc Ai Cập.

Nguyên tắc ướp xác của Ai Cập cổ đại dựa trên việc làm mất nước trong cơ thể người chết và lấy đi các bộ phận dễ phân hủy như nội tạng và bộ não. Nghệ thuật lấy não người chết thật tài tình, nhiều năm làm các chuyên gia giải phẫu lúng túng về phương pháp bảo vệ hộp sọ của người chết trong khi não được lấy ra một cách hoàn hảo. Bước tiếp theo, xác ướp được để trong natron khô khoảng 70 ngày để thanh trùng. Cuối cùng là nhồi cỏ khô, thơm vào phần rỗng của nội tạng, xoa dầu thơm và quấn vải lên thi thể một cách cẩn thận và chu đáo. Các ngón tay của xác ướp được lồng bằng các ống vàng. Não và nội tạng khi lấy ra khỏi xác ướp được cất giữ ở 4 chiếc bình.

Nghi thức chôn cất xác ướp cũng thần bí và ngày nay các nhà khảo cổ học vẫn khám phá thêm các thông tin thú vị bên các khu khai quật mới.

[sửa] Chữ viết Ai Cập cổ

Chữ tượng hình trên một bức vẽ
Chữ tượng hình trên một bức vẽ

Đã lâu, các nhà khảo cổ học tìm thấy những ký hiệu tượng hình được khắc trên các bức tranh trong các di tích tìm thấy khi tiến hành khai quật Nekhen (Hierakonpolis theo người Hy Lạp cổ và Kom el-Ahmar trong tiếng Ả Rập ngày nay), vào năm 1894. Tuổi của những chữ tượng hình này có niên đại vào khoảng 3200 TCN. Tuy nhiên, gần đây, các nhà khảo cổ học lại tìm thấy những ký hiệu trên đồ gốm Gerzean, 4000 TCN, có sự tương đồng với chữ viết cổ Ai Cập.

Các nhà Ai Cập học xếp hệ thống chữ viết của Ai Cập cổ vào thể loại chữ tượng hình là lối viết sớm của hệ thống chữ viết của thế giới. Những thầy tu thảo ra những chữ tượng hình Ai Cập cổ từ triều đại đầu tiên (2925 - 2775 TCN).

Chữ tượng hình Ai Cập cổ không còn được sử dụng từ thế kỷ thứ 4. Đến thế kỷ 15, người ta bắt đầu giải mã hệ thống chữ viết của Ai Cập cổ. Đến thế kỷ 19, nhà khảo cổ người Pháp là Champollion đã giải mã được văn tự Ai Cập.

Cuối thế kỷ 20, người ta đã truy ra là mẫu tự Phoenix (tổ tiên của người Li Ban) đã được đặt ra bắt chước theo văn tự Ai Cập. Sau đó các dân tộc Do Thái, Ả Rập, Hi Lạp và La-Tinh đã dựa theo mẫu tự Phoenix để thành lập chữ viết của mình. Ngày nay, các xứ dùng mẫu tự La Tinh, trong đó có Việt Nam, Pháp, Anh; các xứ dùng mẫu tự Hi Lạp, trong đó có Nga đều thừa hưởng di sản của chữ viết Ai Cập !

[sửa] Văn học - nghệ thuật Ai Cập cổ

Một cuốn sách của người chết viết trên giấy papyrus
Một cuốn sách của người chết viết trên giấy papyrus
Bức tranh tường vẽ Nữ hoàng Nefertari, vợ của ông hoàng lừng lẫy Ramesses II
Bức tranh tường vẽ Nữ hoàng Nefertari, vợ của ông hoàng lừng lẫy Ramesses II

Tác phẩm văn học cổ xưa nhất của Ai Cập có lẽ là Câu chuyện của Sinuhe và tác phẩm sách giấy papyrus (chỉ thảo) Ipuwer, có niên đại 1800 TCN. Hiện nay bộ sưu tập về các tác phẩm cổ đại Ai cập còn có:

  • Sách giấy papyrus Westcar (1600 TCN)
  • Sách giấy papyrus Tulli (1400 TCN)
  • Sách giấy papyrus Ebers (1300 TCN)
  • Sách giấy papyrus Harris I (1180 TCN)
  • Chuyện của Wenamun (1000 TCN)

Nghệ thuật hội họa Ai Cập cổ đáng để chúng ta kinh ngạc bởi những tranh vẽ trên tường trong các khu hầm mộ của các pharaoh, trên các chất liệu gốm cổ... Các bức tranh mô tả cảnh sinh họat và sản xuất cũng như tín ngưỡng tập tục của các cư dân và vua chúa Ai Cập. Các tác phẩm hội họa và các hoa văn trên gốm và đất nung đã cung cấp cho các nhà Ai Cập học các tư liệu phong phú và sinh động.

Một bình gốm có hoa văn ở bảo tàng Louvre
Một bình gốm có hoa văn ở bảo tàng Louvre

Việc tồn tại cho đến ngày nay các tác phẩm hội họa Ai Cập cổ có thể do khí hậu khô của sa mạc và điều kiện thiếu ánh sáng của các hầm mộ. Những bức vẽ của Ai Cập cổ miêu tả về một thế giới vui tươi cho những người chết ở cõi vĩnh hằng. Nhiều bức họa vẽ cảnh đi vào cõi âm nhằm che chở người chết đi về với Chúa trời vì người Ai Cập tin rằng sự chết chỉ là sự chuyển chỗ ở sang một thế giới các vị thần và điều này sẽ phù hộ cho những vị pharaoh và các triều đại đang trị vì xứ Ai Cập.

Nghệ thuật gốm cổ Ai Cập cũng rất phong phú và tinh xảo. Người Ai Cập cổ đã khám phá ra chất liệu men gốm khá sớm; trên các bề mặt của gốm cổ Ai Cập có chạm khắc tinh xảo các hình nhỏ mô tả nhiều chủ đề. Đồ gốm thường được chôn theo người chết và để dùng vào các nghi lễ thần bí.

Giấy papyrus là một loại giấy do người Ai Cập cổ sáng chế ra, được làm từ cây papyrus mọc ở châu thổ sông Nil. Công nghệ làm giấy papyrus không được ghi lại và bị thất truyền theo thời gian, tuy vậy, vào năm 1940, các nhà Ai Cập học đã phục hồi được công nghệ này. Người ta đã tìm thấy những tấm giấy có kích thước khá lớn, dài hàng mét. Giấy papyrus được người Ai Cập cổ dùng vào các việc ghi chép lại các cảnh sinh họat bao gồm văn học, tôn giáo, lịch sử và các công việc hành chính.

[sửa] Kiến trúc Ai Cập cổ

Các chữ tượng hình Ai Cập có liên quan đến các công trình kiến trúc
Các chữ tượng hình Ai Cập có liên quan đến các công trình kiến trúc
Tháp ở đền Karnak
Tháp ở đền Karnak
Đền Luxor ở Đông sông Nil
Đền Luxor ở Đông sông Nil

Hơn 10.000 năm trước đây, châu thổ sông Nil là nơi khởi đầu một nền văn minh sớm của thế giới. Cùng với sự xuất hiện nền văn minh Ai Cập cổ là các công trình xây dựng vĩ đại trên một khu vực tập trung dày đặc. Ai Cập cổ đã để lại và đóng góp cho nhân loại một trong Bảy kỳ quan thế giới cổ đại, đó là Kim tự tháp Giza và tượng nhân sư Sphinx khổng lồ.

  • Đặc trưng kiến trúc Ai Cập cổ thể hiện sự khan hiếm vật liệu gỗ, nên người Ai Cập cổ sử dụng vật liệu trong xây dựng chủ yếu là gạch chưa nung, đá các loại. Trong suốt các triều đại Ai Cập cổ, vật liệu đá được dùng hầu hết cho các công trình như lăng mộ và đền đài. Đôi khi, các vật liệu gạch có được dùng trong các công việc xây dựng lâu đài của các vua, pháo đài và một số công trình dân dụng khác như tường bao quanh lâu đài, đền đài và đô thị và các công trình phụ trợ ít quan trọng trong các đền đài. Rất nhiều công trình nhỏ của Ai Cập cổ đã bị phá hủy và cuốn trôi theo những cơn giận giữ bất thường của sông Nil. Tuy nhiên, do điều kiện khí hậu khô, nóng của Ai Cập cũng giúp bảo tồn được khá nhiều các công trình xây bằng gạch chưa nung. Ví dụ, ngày nay còn lại một số ngôi làng như Deir al-Madinah, pháo đài Buhen và Mirgissa. Các công trình bằng đá ở các khu đất cao, không ảnh hưởng bởi lũ lụt của sông Nil nhưng cũng chịu tác động không nhỏ của các cơn bão cát sẵn có ở vùng này.

Điều ấn tượng nhất chính là kỹ thuật xây dựng của người Ai Cập cổ. Những công trình đồ sộ, cao lớn và chính xác theo quan niệm vũ trụ của người Ai Cập cổ đến hôm nay cũng làm cho các nhà khảo cổ học lúng túng và việc liên tục khám phá chúng và có nhiều công trình nghiên cứu mới ra đời thay thế cho các lập luận cũ không còn đứng vững. Cũng cần nhắc đến kiểu kiến trúc đặc trưng của các cổng, cửa theo kiểu của vòm ở triều đại thứ 4; tất cả các lối vào của các công trình lớn được kết cấu bởi các cổng lớn có dầm đỡ.

[sửa] Thế giới quan - triết học Ai Cập cổ

Thần Mặt trời (thần Rê)
Thần Mặt trời (thần Rê)

Quan niệm về thế giới huyền bí của người Ai Cập cổ hay quan niệm tôn giáo tín ngưỡng kéo dài trên dưới 3.000 năm về giữa cả hai tôn giáo là đạo Cơ Đốc và đạo Hồi.

  • Thần linh của người Ai Cập cổ, khi sơ khởi được quan niệm là một thế giới hỗn mang của vật chất là nước. Vị thần đầu tiên, thần Rê-Atum, hàng năm xuất hiện như nước lũ của sông Nil ở xứ sở Ai Cập. Thần Rê sinh ra các bọt nước, từ đó biến thành thần Shu (không khí) và Tefnut (hơi nước). Thế giới được tạo ra khi thần Shu và Tefnut sinh ra hai đứa trẻ: Nut (bầu trời) và Geb (mặt đất). Con người được tạo ra khi thần Shu và thần Tefnut sơ ý bị lạc trong hoang mạc đen tối, thần Rê dùng đôi mắt của mình đi tìm họ và trong khi xúc động về sự đoàn tụ, nước mắt sung sướng của thần Rê đã tạo nên loài người. Con trai của thần Geb là Osiris được cử làm vua của Ai Cập cổ đại. Người em trai của Osiris là Seth được xem là kẻ xấu xa trong vũ trụ. Seth đã giết Osiris và tự lên ngôi là vua Ai Cập. Sau khi giết Osiris, Seth thách đấu với con trai của Osiris (Horus) và bị thua, Seth bị đày đến sa mạc và biến thành thần bão cát khủng khiếp . Osiris được ướp xác bởi Anubis và biến thành thần của sự chết. Horus bắt đầu lên ngôi vua và trở thành pharaoh.

Còn rất nhiều truyền thuyết xung quanh các triều đại Ai Cập. Nhưng thế giới của người Ai Cập luôn xoay quanh các điều thần bí về con sông Nil và sa mạc, tạo nên một đức tin về các thế lực thần bí, luôn lôi kéo con người phải thần phục các pharaoh và các pharaoh như một vị thần hiện hữu, thay mặt các vị thần khác có nhiệm vụ trông coi dân Ai Cập và dung hòa các thế lực thiên nhiên khắc nghiệt để đưa đến cho thần dân Ai Cập một cuộc sống yên lành bên cạnh pharaoh và dòng sông Nil giàu có và thần bí.

  • Quan niệm về cái chết của người Ai Cập cổ như một sự chuyển tiếp một cuộc sống khác ở thế giới bên kia, thế giới cõi âm. Nghi lễ về cái chết là một sự kiện quan trọng và tỉ mỉ nhằm tiễn đưa người chết về với cõi vĩnh hằng. Người Ai Cập cổ quan niệm con người có cả phần thể xác và phần linh hồn, chính vì vậy, các nghi lễ là thể hiện sự chuẩn bị cho thể xác và linh hồn có được sự hòa hợp khi về cõi âm, họ tin tưởng rằng, nếu thi thể được bảo quản tốt nhất thì linh hồn sẽ tái hòa nhập sau một thời gian nào đó. Điều kiện để linh hồn mau chóng trở lại hòa nhập vào thể xác là xác phải được một người thầy tu lành nghề bảo quản nguyên vẹn cơ thể, khuôn mặt được như lúc còn sống và cơ thể phải được ướp hương thơm. Đầu tiên, cơ thể người chết sau khi đã được lấy đi nội tạng, sẽ được cho vào một quan tài nhỏ bằng sậy vùi vào cát nóng nhằm làm khô xác để cho cơ thể không thể phân hủy sau này, sau đó thì mới mai táng trong hầm mộ.

[sửa] Chính sách quản lý và thuế

Bức tranh mô tả cuộc sống lao động thường ngày ở Ai Cập cổ
Bức tranh mô tả cuộc sống lao động thường ngày ở Ai Cập cổ

Nhằm quản lý hiệu quả, Ai Cập cổ đại đã chia vương quốc thành các vùng, được gọi là nome. Vết tích về các nome có lẽ được bắt đầu từ thời kỳ Tiền triều đại (Predynastic - trước 3100 TCN), khi đó các vùng được tự trị như các tiểu đô thị. Hệ thống cai trị này rất phổ viến dưới nhiều triều đại của các pharaoh Ai Cập cổ, vương quốc đã được chia thành 42 nome. Thời kỳ suy yếu, Ai Cập cũng được chia thành 22 nome. Trong mỗi vùng này, việc cai trị được trao cho một người đứng đầu, giống như thống đốc của một địa phương cấp tỉnh, với đầy đủ quyền lực cai trị địa phương mình. Địa vị của vị thủ lĩnh được phép truyền đời theo dòng họ, cha truyền con nối, được bổ nhiệm của pharaoh.

Sự cai trị của Ai Cập cổ áp đặt khác nhau về số thuế phải đóng của các cư dân. Người ta chưa rõ từ khi nào người dân Ai Cập phải đóng thuế bằng các hình thức hoặc là sản phẩm, hoặc là lao động. Vị quan điều hành hệ thống thuế thông qua một bộ của bang, vùng. Bộ điều hành thuế có các thông báo hàng ngày về số lượng hiện có trong kho, và dự tính thời gian hết trong tương lai. Các loại thuế phải nộp dựa trên kết quả các ngành nghề thủ công và lợi tức. Các chủ đất phải nộp thuế bằng các sản phẩm thu họach trên đất đai, đầm nước và các ốc đảo của mình. Những thợ săn và người đánh cá phải nộp các khoản thuế trên các sản phẩm từ sông, hồ, đầm lầy và sa mạc. Mỗi thành viên trong các gia đình buộc phải trả thuế bằng sức lao động ở các công trường bằng số lượng vài tuần trên một năm, ví dụ như đào kênh hay làm việc ở các khu khai khoáng. Tuy nhiên, những người giàu có, có thể được phép thuê những người đàn ông nghèo khổ đi đóng thuế lao động cho mình.

[sửa] Chú thích

  1. ^ Theo cuốn Lịch sử thế giới
  2. ^ Vào năm 332 TCN, Iraq, Iran (Ba Tư), Ấn Độ, Trung Quốc, v.v... đã trải qua vài nghìn năm lịch sử. Sự hiện hữu của Văn Lang, Nhật Bản, Cao Ly, Hung Nô, v.v... cũng ít còn bị tranh cãi.
  3. ^ Đế quốc Carthage ở Bắc Phi có từ năm 830 TCN, cộng hòa La Mã từ năm 753 TCN

[sửa] Xem thêm

[sửa] Tham khảo

  • Chronology of World History, GSP Freeman Greenville - Rex Collins - London 1975
  • L'Egypte Ancienne - Jean Vercoutter - Editions Que-sais-je?, Paris 1982.
  • Les premières civilisations de la Méditerranée - Jean-Gabriel Leroux - Editions Que-sais-je?, Paris 1941.
  • The Cambridge Ancient History - Volume 1 - Part 2

[sửa] Liên kết ngoài

Commons:Trang Chính
Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và tài liệu khác về:

Lấy từ “http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i”
Công cụ cá nhân