Hoàng tử

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
Tranh vẽ các tiểu hoàng tử của Minh Hiến Tông.

Hoàng tử (chữ Hán: 皇子; tiếng Anh: Imperial Prince), mang nghĩa "Con trai của Hoàng thất", là cách gọi những người con trai của Hoàng đế trong vùng văn hóa chữ Hán như Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản cùng Hàn Quốc. Đối với những người mang tước Vương, con trai của họ được gọi là Vương tử (王子; Royal Prince).

Tuy nhiên trong ngôn ngữ hiện đại của Việt Nam, do sự không nhất quán xưng hô của quân chủ Việt Nam (Quốc vươngHoàng đế) nên sự phân biệt giữa "Hoàng tử" cùng "Vương tử" không rõ ràng, thông thường từ "Hoàng tử" dùng để chỉ đến "Con trai Vua" nói chung.

Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Tiên Tần đến Hán[sửa | sửa mã nguồn]

Từ thời Tiên Tần, địa vị "Con trai của Vua", bất luận Thiên tử hay chư hầu, thì cũng đều vượt trội hơn Công khánh và con cháu quý tộc khác. Ngoại trừ Trữ quân sẽ kế vị, những Vương tử cùng Công tử đều có đặc quyền riêng trong hệ thống xã hội, một trong những đặc quyền ấy chính là được sở hữu đất phong truyền thừa, gọi là Thực ấp (食邑), cùng với tước hiệu trong hệ thống quý tộc có thể truyền thừa vĩnh viễn.

Thời điểm Vũ vương nhà Chu lập quốc, ngoài người kế vị thì các Vương tử không thể kế vị thường được phong làm Quốc quân của các nước chư hầu, tước Công, tước Hầu hoặc tước . Nhưng thông thường họ được là [Trọng; 仲], [Thúc; 叔] hay [Quý; 季] kèm tên thật hoặc tên của đất phong[chú 1]. Một số ví dụ điển hình là Quắc Trọng, Quắc Thúc thời Văn vương, Chu thúc Đán, Khang thúc Phong, Thành thúc Vũ, Nhiễm quý Tái thời Vũ vương, Đường thúc Ngu thời Thành vương hay như Vương thúc Hổ (tức Vương thúc Văn công) thời Tương vương được phong tước Hầu, lập hẳn một nước gọi là Vương Thúc. Con của các chư hầu gọi là Công tử, cũng có thể được ban thực ấp cùng tước phong, nhưng không thể trở thành quốc quân chư hầu như các con của Thiên tử được.

Sau thời kỳ Tần Thủy Hoàng, con của các Thiên tử đều được gọi là "Hoàng tử" bởi vì các vị Thiên tử đã là Hoàng đế. Các vị Hoàng tử từ thời Tây Hán, ngoại trừ Hoàng tử được chọn làm Trữ quân mà thụ phong Hoàng thái tử, thì các Hoàng tử khác sẽ thường được phong Chư hầu Vương (諸侯王), tức rằng họ sẽ được phong tước Vương và chia sẻ một số Tiểu quốc xung quanh kinh thành, họ hoàn toàn có thực quyền cai quản vùng đất ấy như một chư hầu thời nhà Chu, bao gồm có quân đội, quan lại và chính sách cai trị thuế má riêng biệt. Chính vì như thế, các con của Chư hầu Vương vẫn sẽ là "Vương tử", con trai thừa kế sẽ gọi "(Tên nước) Thái tử" và người vợ cả là "Vương hậu", quan hệ giữa các Tiểu quốc và triều đình Trường An đều theo mô hình 「"Nước nhỏ (chư hầu) tồn tại cùng nước lớn (Trường An)"」, cũng gọi là Phiên vương (藩王). Từ cuối Tây Hán và sang thời Đông Hán, tuy mang danh nghĩa là Tiểu quốc, nhưng các Tiểu quốc đều là từ 1 đến 4 loại quận nhỏ trong Đế quốc hợp thành, đây gọi là mô hình 「Quận quốc; 國郡」. Quyền lực của các Hoàng tử Vương theo các triều cũng dần thu hẹp như vậy, phong đất dần chỉ gói gọn ở quận hoặc huyện.

Bất luận là Tây Hán hay Đông Hán, các Hoàng tử Vương đều áp dụng 「"Thế tập võng thế"; 世袭罔替」, tước hiệu Vương sẽ được Đích trưởng tử kế thừa vĩnh viễn, các con thứ có thể thụ phong tước Hầu, việc này chỉ chấm dứt khi dòng dõi vị Hoàng tử ấy không còn ai hoặc bị luận tội tạo phản mà đoạt đất phong, đây gọi là 「"Quốc trừ"; 國除」.

Đường Tống cùng Nguyên[sửa | sửa mã nguồn]

Kể từ sau Tào Ngụy, quyền lực đất phong của các Hoàng tử Phiên vương ngày càng bị tiêu giảm, không chỉ phạm vi đất phong ngày càng nhỏ mà năng lực tự trị đất phong cũng dần hạn chế, dù thực chất việc suy giảm này có từ tận Loạn bảy nước thời Hán Cảnh Đế. Sau đó Loạn bát vương thời Đông Tấn xảy đến, khiến nhiều triều đại về sau càng cân nhắc tiêu giảm thế lực của Hoàng tử Phiên vương. Lúc này các Phiên vương đều lấy tên đất phong làm hiệu, mà đất phong đều là quận huyện dưới danh nghĩa Tiểu quốc, như quận Nhữ Nam được chọn làm đất phong thì gọi 「"Nhữ Nam quốc"; 汝陽國」.

Từ triều nhà Tùy, bắt đầu xuất hiện tên tước Vương là các Tiểu quốc cổ đại (như Hán, Tấn, Chu) mà không còn là tên Quận quốc nữa. Sang đến thời nhà Đường, cách thức phong tước Vương cho Hoàng tử Tông thân đều có biến hóa lớn:

  • Lấy tên Tiểu quốc gia phong: đều là Hoàng tử, loại này chỉ có 1 chữ trước tước Vương, nên còn gọi là 「"Nhất tự Vương"; 一字王」, ví dụ "Yên vương", "Ninh vương" hay "Triệu vương",... Đây thường được gọi chung là Thân vương (親王), nhưng chữ "Thân" này không đem lên tước chính thức.
  • Lấy tên quận hoặc huyện gia phong: thường có 2 chữ, được gọi là 「"Nhị tự Vương"; 二字王」, thường dành cho con của Hoàng thái tử, Hoàng tử hoặc đại công thần khác họ (như Quách Tử Nghi từng được phong "Phần Dương Quận vương"). Đây thường được gọi chung là Quận vương (郡王).
  • Ngoài ra còn có địa vị đặc thù là 「Tự vương; 嗣王」, tức "Vương tước kế Tự", thường dành cho người trực tiếp kế thừa nguyên tước vị của Thân vương.

Lúc này các Hoàng tử Vương cùng con cháu tuy vẫn là có phong "Thực ấp", nhưng lại giới hạn ở trang viên quản hạt, không có quyền ảnh hưởng dân sinh mà chỉ nhận cung ứng theo quy định. Cả ba hạng tước Vương này cũng đều được quy hoạch lương bổng Phẩm cấp, trong đó Thân vương hàm "Chính nhất phẩm" còn Tự vương cùng Quận vương hàm "Tòng nhất phẩm". Ngoài ra, thời Đường bắt đầu xem xét tư cách tập tước, tức là các Hoàng tử và hậu duệ của họ có thể vĩnh viễn "Thế tập võng thế" hay không đều do triều đình quyết định, không còn hiển nhiên thừa tập vĩnh viễn như các triều trước. Thời Đường cũng rất lạm phong "Quận vương" cho công thần khác họ, Chu Toàn Trung từng là "Đông Bình vương", sau thăng "Lương vương" mà kiến lập Hậu Lương.

Sang đời nhà Tống, đại khái vẫn giữ ba hạng "Thân vương", "Tự vương" cùng "Quận vương" như triều Đường. Cũng theo triều Đường, triều Tống không để người thụ phong quản lý dân sinh mà chỉ nhận chu ứng dựa theo sổ sách, triều đình cũng ra sức siết chặt không có hiện tượng tập tước của Tông thân, cũng không có chủ trương lạm phong tước hiệu cho công thần khác họ dù rất lạm phong để truy tặng cho ngoại thích. Tuy nhiên quá trình gia phong và đẳng cấp huy hiệu của triều Tống lại cực kỳ phức tạp, có thể nói là phức tạp bậc nhất trong lịch sử. Quá trình ấy như sau:

Các Hoàng tử triều Tống khi còn nhỏ sẽ được chọn một tên đất phong 2 chữ bằng quận hoặc 1 chữ Quốc hiệu trong Tam đẳng Quốc hiệu (三等國號). Cái gọi "Tam đẳng Quốc hiệu" chính là ba hạng mức huy hiệu tên Tiểu quốc chỉ 1 chữ, bao gồm Tiểu quốc (小國), Thứ quốc (次國) và Đại quốc (大國), mà mỗi hạng là cả chục cái tên Quốc hiệu, mỗi tên Quốc hiệu lại có thứ tự lớn nhỏ khác nhau trong danh sách định sẵn.
Khi quyết định gia phong, Hoàng tử sẽ thụ phong Quận công dựa vào tên của quận ấy, hoặc Quốc công dựa vào Quốc tiệu hàng Tiểu quốc. Đến khi lớn một chút, liền phong thành "Quận vương""Thân vương", trong khi "Quận vương" là tên quận khác, mà từ "Thân vương" lại tiến hành chọn một Quốc hiệu khác, bắt đầu cũng từ hàng Tiểu quốc, về sau càng sống thọ, hoặc có huân công, hoặc có truy tặng thì sẽ được chọn tên từ Thứ quốc và Đại quốc mà gia phong.

Vì vậy ở thời Tống, tình trạng thay đổi phong hiệu Thân vương diễn ra hết sức thường xuyên, mỗi lần thay tên hiệu là giáng phong hoặc là gia phong lên tùy vào công lao hoặc tội trạng của người thụ tước. Điều này cũng diễn ra tương tự với các Hoàng nữ.

Triều đại nhà Nguyên khi chiếm Trung Quốc có một lãnh thổ bao rộng to lớn, vì vậy tình trạng chia đất đai của triều đình rõ ràng và thực dụng hơn. Cách chia đất phong cho Hoàng tử Tông thân triều Nguyên có ba dạng:

  • Chia lãnh địa trên thảo nguyên, từ thảo nguyên Mông Cổ đến Trung Á được chia thành các khu vực để phân phong Thân vương, chủ yếu Lĩnh Bắc Hành, Liêu Dương. Dần về sau thái hóa thành 4 Hãn quốc phía Tây Bắc nhà Nguyên gồm Kim Trướng, Sát Hợp Đài, Oa Khoát Đài cùng Y Nhi, được lịch sử gọi là 「Tứ đại Hãn quốc; 四大汗國」.
  • Thực ấp phương thức Ngũ hộ ti (五户丝), là một dạng thực ấp chính thức dành cho Hoàng tử Tông thân, Hậu phi, Công chúa cùng Phò mã tại lãnh thổ gốc Hán (ý nói toàn bộ Trung Nguyên). Những người được ban thực ấp hưởng cung ứng theo lệ định từ lãnh địa, nhưng không được phép can thiệp quản lý dân sinh. Tước hiệu thụ phong biểu thị địa phương được quy hoạch sẵn. Phong hiệu tước vị của triều Nguyên vẫn là tên Tiểu quốc hoặc Quận quốc như các triều trước.
  • Tông vương xuất trấn, đây là một hình thức khá phổ biến ở các Đế chế lãnh thổ lớn, về cơ bản giống như phân phong chư hầu tọa trấn ở những lãnh thổ nhất định. Tuy nhiên Tông vương trấn giữ triều Nguyên bị hạn chế bởi cơ quan hành chính tại lãnh địa ấy, không có toàn quyền điều binh hoặc can thiệp dân sinh, hơn nữa cũng không phải chỉ một Tông vương tọa trấn cùng một địa phương. Ví dụ "Vân Nam vương""Lương vương" trấn thủ tỉnh Vân Nam.

Đến triều Minh và Thanh[sửa | sửa mã nguồn]

Sang thời nhà Minh, hoàng triều họ Chu áp dụng chính sách phong tước rất lạm, không chỉ áp dụng chế độ "Thế tập võng thế" toàn vẹn, mà tất cả những nam duệ của Hoàng tử đều thụ hưởng tước phong qua các đời[1]. Cụ thể:

  • Toàn bộ Hoàng tử đều là Thân vương (親王);
  • Ngoại trừ Đích trưởng tử của Thân vương sẽ được phong Vương thế tử (王世子) và tương lai tập tước, cháu nội Đích tôn thụ Vương thế tôn (王世孫), các con trai khác đều thụ phong Quận vương (郡王);
  • Con trai Đích tử của Quận vương tương lai tập tước nên thụ phong Quận vương Thế tử (郡王世子), cháu nội Đích tôn thụ phong Quận vương Thế tôn (郡王世孫), còn các con trai khác phong Trấn Quốc tướng quân (鎮國將軍);
  • Các con trai của "Trấn Quốc tướng quân" đều phong Phụ Quốc tướng quân (輔國將軍), từ đây các thế hệ toàn bộ thụ phong như nhau gồm các tước lần lượt Phụng Quốc tướng quân (奉國將軍), Trấn Quốc trung úy (鎮國中尉), Phụ Quốc trung úy (輔國中尉) và Phụng Quốc trung úy (輔國中尉);

Cũng như các triều Đường-Tống, phong hiệu cho "Thân vương" đều dùng tên Tiểu quốc và có 1 chữ, còn "Quận vương" đều là tên quận huyện và có 2 chữ.

Ban đầu, triều Minh cũng phái Hoàng tử làm Phiên vương, toàn quyền tọa trấn tại từng vùng đất đai riêng biệt, nhưng từ Sự biến Tĩnh Nan mà vấn đề này càng được cất nhắc thay đổi, chuyển thành thau tóm lại quyền hành thực tế về quan viên địa phương. Quy định lương bổng định kỳ cho Hoàng tử Vương triều Minh cũng rất hậu hĩnh khi cho hơn 10.000 thạch theo năm. Chế độ Phiên vương của nhà Minh tiếp tục duy trì về sau, đặc biệt phái Hoàng tử ra các phủ, quận hoặc huyện trấn thủ, không có chiếu lệnh thì không quay về, triều đình sẽ kiến thiết phủ đệ tại các địa phương để Hoàng tử đến cư trú sau khi đến tuổi, cũng lấy đó làm "nhà chính" cho hậu duệ của mình. Hai mức "Thân vương phủ" cùng "Quận vương phủ" triều Minh khác xa nhau, các vương phủ dành cho Thân vương cơ bản là một Hoàng cung thu nhỏ khi còn cho xây cả nhà Tông miếu cùng Cung thành Tứ môn, cũng có quan viên và binh lính riêng dù số lượng hạn chế, trong khi vương phủ của Quận vương là Tứ hợp viện cùng diện tích lẫn quy hoạch đều khiêm tốn hơn. Đây gần như là phái đi đất phong nhưng vẫn chịu sự quản chế của quan viên địa phương.

Từ thời Minh Thần Tông, có hạn chế chính sách phong tước vì dòng dõi Tông thất có tước phong quá nhiều, mà bổng lộc các tước phong đều cao, bên cạnh còn có chi phí xây dựng vương phủ quá mức khổng lồ nên đã gây nên tình trạng gánh nặng kinh tế đáng sợ của triều đại nhà Minh. Dẫu vậy, hành động của Thần Tông chỉ là giảm tư cách giữ nguyên tước hiệu trong quá trình đưa dòng khác nhập Tự, không thể triệt để giảm đi tiêu hao chi phí nuôi dưỡng Tông thân khổng lồ.

Thời kỳ nhà Thanh, chế độ phong tước của quý tộc Mãn Thanh cho nam giới Tông thất, tức hậu duệ của Nỗ Nhĩ Cáp Xích hoặc hậu duệ của anh em cùng cha của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, đều chia ra hai hạng "Nhập Bát phân" (入八分) và "Bất nhập Bát phân" (不入八分), trong đó "Nhập Bát phân" là phạm trù tôn quý. Hệ thống tước hiệu cơ bản có 12 tước vị cùng 2 tước vị đặc thù, là tổng 14 tước vị, còn gọi Thập tứ đẳng Tước vị (十四等爵位). Cả 8 tước hiệu trong "Nhập bát phân" dành cho Hoàng tử cùng con cháu:

  • Hoà Thạc Thân vương (和碩親王);
    • Thế tử (世子), thừa kế Thân vương, về sau đời Càn Long thì dần bị xóa bỏ;
  • Đa La Quận vương (多羅郡王);
    • Trưởng tử (長子), thừa kế Quận vương, về sau đời Càn Long thì dần bị xóa bỏ;
  • Đa La Bối lặc (多羅貝勒);
  • Cố Sơn Bối tử (固山貝子);
  • Phụng ân Trấn quốc công (奉恩鎮國公);
  • Phụng ân Phụ quốc công (奉恩輔國公);

Thời Thanh dùng phong hiệu thì đều thường là 1 chữ mỹ tự, tức mang ý may mắn hoặc dụng ý ban phong chứ không phải dựa vào tên Tiểu quốc hay Quận huyện như đời trước, vì thế hai tước hiệu "Thân vương" cùng "Quận vương" khi gia phong vẫn giữ nguyên, tức là phải gọi ["Hòa Thạc A Thân vương"] hoặc "A Thân vương"; ["Đa La B Quận vương"] hoặc "B Quận vương" khi đề cập.

Bởi vì nhìn nhận gánh nặng kinh tế quá khổng lồ vị sự lạm phong tước hiệu của đời Minh, triều đình Ái Tân Giác La thực thi chế độ Thế tập đệ giáng (世袭递降), có nghĩa "Thừa kế giáng vị" qua các đời. Ngoài ra, các Hoàng tử Tông thất thụ phong đều sẽ được chỉ định phủ đệ ngay trong phạm vi kinh thành mà không có phủ đệ tại các địa phương như triều Minh, hình thành nên quần thể Tông thất phủ đệ dưới thời nhà Thanh. Việc chế định "Thế tập đệ giáng" chính là chỉ đem một người thừa tập tước của cha, mà tước đó lại còn bị giáng qua các đời. Còn những người con khác, đều phải qua bài thi khảo hạch để mưu cầu được tước vị, nhưng họ chỉ có thể được thụ phong "Bất nhập Bát phân" tước vị hữu hạn, mà không thể cầu hàng "Nhập Bát phân" vô hạn. Đây được gọi là chế độ Khảo phong (考封) thời Thanh.

Tuy nhiên cũng có ngoại lệ, có 12 người vì công lao to lớn với triều Thanh mà tước Vương của họ ("Thân vương lẫn Quận vương") có thể cho con cháu kế thừa vĩnh viễn, được gọi là Thiết mạo tử vương.

Quốc gia đồng văn[sửa | sửa mã nguồn]

Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

Trong lịch sử Việt Nam, từ thời nhà Đinh về sau áp dụng chế độ mô phỏng Trung Hoa, các Hoàng tử đa phần sẽ có tước "Vương", "Quận vương", những cười có danh vọng (đặc biệt là thời nhà Trần) thì thậm chí có tước vị Đại vương (大王). Thời nhà Hậu Lê, từ đời Lê Thánh Tông quy định rõ ràng thứ bậc tước vị, Hoàng tử đều là "Thân vương", lấy 1 chữ từ tên phủ (đất phong) làm hiệu, kế thừa Thân vương là ["Tự Thân vương"; 嗣親王] lấy tên hiệu 2 chữ. Thời nhà Nguyễn, các Hoàng tử chỉ được phong tước khi đủ 15 tuổi, tuy nhiên không được phong "Vương" ngay mà thường chỉ đến Thân công (親公), sau đó là Quốc công (國公) hoặc Quận công (郡公) xét theo học hạnh. Về sau, nếu vị Hoàng tử Công ấy có công trạng, như giúp rập triều chính thì mới dần phong lên "Quận vương" rồi cao nhất là "Thân vương", ví dụ có Thọ Xuân vương Miên Định cùng Tuy Lý vương Miên Trinh.

Nhật Bản[sửa | sửa mã nguồn]

Tại Nhật Bản, các Hoàng tử do Hoàng hậu sinh ra được nhận phong hiệu ["Thân vương"], gọi là [Thân vương tuyên hạ; 親王宣下], chia từ Nhất phẩm cho đến Tứ phẩm; các Hoàng tử là cung phi sinh ra chỉ là ["Vương"], khi nhận tước hàm thì bọn họ đều có đất phong hay thậm chí là lính hộ vệ. Các Thân vương rất thường hay xuất gia, và bọn họ đều được gọi là [Nhập đạo Thân vương; 入道親王; にゅうどうしんのう], riêng những Thân vương được phong sau khi đã xuất gia thì sẽ được gọi là [Pháp Thân vương; 法親王; ほっしんのう]. Trong hoàng thất Nhật Bản, Hoàng tử có 2 tên gọi, chữ thứ 2 trong tên thường có chữ ["Nhân"; 仁], ngoài ra còn có ấu danh và cung hiệu. Ví dụ như Thu Tiểu cung Văn Nhân thân vương, trong đó "Thu Tiểu cung" (秋篠宮 Akishino-no-miya?) là cung hiệu, "Văn Nhân" (文仁 Fumihito?) là tên chính thức, còn ấu danh của ông vốn là Lễ Cung (禮宮 Aya-no-miya?).

Bán đảo Triều Tiên[sửa | sửa mã nguồn]

Còn tại Triều Tiên, các vị vua của nhà Triều Tiên đều xưng "Vương", do vậy các con trai được gọi là Vương tử, khi trưởng thành đều phong là Đại quân (大君; 대군daegun) đối với con trai do Vương phi sinh ra, còn phong Quân (君; 군gun) cho con trai của tần ngự sinh ra. Các con trai là "Đích trưởng tử", tức là người con đích xuất mà lại là con cả thông thường sẽ là người có khả năng kế vị nhất, và họ được gọi là [Nguyên tử; 元子]. Sang thời Đại Hàn đế quốc, vương tử trở thành hoàng tử, các vị hoàng tử Lý thị cũng được phong Vương, như con trai thứ 5 của Triều Tiên Cao Tông là Nghĩa Hòa quân Lý Câu (李堈), thụ phong [Nghĩa Thân vương; 義親王]; hay con trai thứ 7 là Lý Ngân cũng thụ phong [Anh Thân vương; 英親王].

Các hoàng tử nổi tiếng của Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Trong gia đình Trung Quốc, (伯) dùng để chỉ đích trưởng tửMạnh (孟) chỉ thứ trưởng tử trong nhà, Trọng (仲) chỉ con trai thứ, Thúc (叔) chỉ con trai từ thứ ba trở đi và Quý (季) chỉ con trai út. Do các con trai cả và thứ hai của Chu thiên tử thường được nhường ngôi nên Mạnh/Bá hay Trọng rất ít xuất hiện trong tôn hiệu các quốc quân chư hầu.

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ 《列传第四 诸王》: 明制,皇子封亲王,授金册金宝,岁禄万石,府置官属。护卫甲士少者三千人为皖南休宁人,故名。为学先由文字、音韵、训诂入手,倡,多者至万九千人,隶籍兵部。冕服车旗邸第,下天子一等。公侯大臣伏而拜谒,无敢钧礼。亲王嫡长子,年及十岁,则授金册金宝,立为王世子,长孙立为世孙,冠服视一品。诸子年十岁,则授涂金银册银宝,封为郡王。嫡长子为郡王世子,嫡长孙则授长孙,冠服视二品。诸子授镇国将军,孙辅国将军,曾孙奉国将军,四世孙镇国中尉,五世孙辅国中尉,六世以下皆奉国中尉。