Bùi

Bùi (chữ Hán: 裴) là một tên họ phổ biến thứ 9 trong hơn 200 dòng họ ở Việt Nam và phổ biến ở các tỉnh phía bắc Trung Quốc.

Lịch sử

Họ Bùi là dòng họ có lịch sử rất lâu đời tại Việt Nam. Họ Bùi đã được biết đến từ 2300 năm trước, vì người ta đã tìm thấy một bài vị biên chép về lịch sử của vua Lê Đại Hành trong đó có ghi: "vào năm 257 trước Công nguyên, nhà Thục xâm chiếm nước ta, có 4 dòng họ gồm: Ngô tộc, Bùi tộc, Lê tộc, Trần tộc được vua Hùng (Duệ Vương) triệu tập 4 vị Đại Thần cùng 5000 binh mã đã đánh thắng trận đầu, giặc bị tiêu diệt máu chảy thành sông vang dội núi sông."

Thời Hai Bà Trưng có 2 danh tướng là Bùi Thạch Đa và Bùi Thạch Đê vì lăng mộ hiện vẫn tồn tại suốt gần 2.000 năm nay trên vùng đất tổ Hùng Vương, ở Tam Nông, Phú Thọ. Họ Bùi còn có thể xuất hiện từ trước đó, xuất phát từ thời Hùng Vương hoặc An Dương Vương.

Thời vua Đinh Tiên Hoàng (968-979) có khai quốc công thần Trinh Quốc công Bùi Quang Dũng.

Tháng 2 năm 1304 (Giáp Thìn), Mộc Đạc tên là Phí Minh Đạo là người có tài năng. Thượng Hoàng cho rằng họ Phí từ xưa không thấy có, mới đổi làm họ Bùi. Lấy Bùi Mộc Đạc làm Chi hậu bạ thư chánh chưởng trông coi Cung Thánh Từ. Cái tên "Mộc Lạc" là điềm chẳng may mới đổi thành "Mộc Đạc", và ông theo hầu ngày đêm. Sau này người họ Phí hâm mộ danh tiếng của Mộc Đạc nên nhiều người đổi thành họ Bùi.

Thời vua Lê Lợi (đầu thế kỉ 15) có các vị khai quốc công thần là Bùi Quốc Hưng, Bùi Bị, Bùi Ban, Bùi Ngọc Oánh, Bùi Cầm Hổ. Bùi Cẩm Hổ là thái sư dạy học cho con trưởng của Lê Lợi là vua Lê Thái Tông; con gái Bùi Cẩm Hổ là Bùi Quý Phi, vợ của vua Lê Thái Tông, sinh ra cung vương Lê Khắc Xương.

Thế kỉ 16 có Bùi Tá Hán (1496–1568) là một cận thần của đại thần Nguyễn Kim (cha của Nguyễn Hoàng) có công khôi phục triều Lê Trang Tông (năm 1533). Đến thế kỷ 18 có Bùi Thế Đạt làm trấn thủ trông coi cả vùng biển Đông thuộc Bắc Trung bộ ngày nay.

Tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám, mở khoa thi đầu tiên (năm 1075) lấy 4 vị tiến sĩ thì có 1 vị họ Bùi. Từ đó đến cuối triều nhà Nguyễn, trải qua 10 thế kỉ về khoa bảng, họ Bùi có đến 76 vị tiến sĩ, trong đó có 4 vị là bảng nhãn (học hàm kế sau trạng nguyên) và một vị trạng nguyên là Bùi Quốc Khái (đỗ triều Lý Cao Tông).

Thời cận đại có Bùi Huy Bích (1744) cháu 7 đời của Bùi Xương Trạch. Thân phụ của tể tướng Bùi Xương Trạch ở xã Cát Xuyên, huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá chuyển sang làng Định Công, Hà Nội, sau đó chuyển sang Thịnh Liệt sinh sống, lập nghiệp, lập nên gia tộc họ Bùi làng Thịnh Liệt, còn được gọi là Sơn Nam vọng tộc. Bùi Dương Lịch (1757–1828) là nhà văn hóa lớn của Việt Nam thời Tây Sơn và nhà Nguyễn, đỗ Hương cống năm 17 tuổi, đỗ Hoàng giáp năm 30 tuổi. Con trai ông là Bùi Thức Kiên cũng đỗ Hoàng giáp.

Ở miền bắc Việt Nam dân tộc Mường cũng có họ Bùi. Các tỉnh có dòng họ như: Gia tộc họ Bùi làng Thịnh Liệt, dòng họ Bùi Phất Lộc Ngõ Phất Lộc, Phố Hàng Bạc, Hà Nội, dòng họ Bùi ở Quảng Ninh, Quảng Nam - Đà Nẵng... Hàng năm trên website họ Bùi (www.hobuivietnam.com.vn) có xuất bản tạp chí nội bộ có tên Thông tin họ Bùi Việt Nam để qua đó nêu gương những người đỗ đạt hoặc có đóng góp nhiều cho xã hội.

Một số nhân vật nổi tiếng

Quân sự

• Bùi Quang Dũng (928-1018), một võ tướng thế kỷ X, từng giúp Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, được phong tước Đặc khai quốc Thiên sách Thượng tướng.
• Bùi Quang Anh, Anh Dực tướng quân, Trấn đông tiết độ sứ dưới triều Lý Thái Tổ.
• Bùi Quốc Hưng, Bùi Bị, Bùi Ban, Bùi Ngọc Oánh, Bùi Cẩm Hổ: danh tướng Lam Sơn, nhà Lê sơ
• Bùi Tá Hán: danh tướng thời Lê Trung Hưng.
• Bùi Thị Xuân, Bùi Thị Nhạn: Tây Sơn ngũ phụng thư thời Tây Sơn.
• Bùi Điền, Bùi Giảng: nghĩa sĩ phong trào Cần Vương.
• Bùi Quang Thận: người lính Giải phóng quân miền Nam đầu tiên cắm lá cờ chiến thắng của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam lên dinh Độc lập.
• Bùi Văn Nam, Bùi Quốc Huy: Trung tướng Công an Nhân dân Việt Nam.
• Bùi Thị Cúc, Anh hùng lực lượng Công an Nhân dân Việt Nam
• Bùi Phùng, Bùi Văn Huấn: Thượng tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam.

Khoa bảng

• Bùi Quốc Khái: Thủ khoa Tiến sĩ thời vua Lý Cao Tông.
• Bùi Xương Trạch: tước Quảng Văn Hầu: Thượng thư Trưởng Lục bộ thời Lê Thánh Tông.
• Bùi Khắc Nhất: Bảng Nhãn nhà Lê.
• Tiến sĩ: Bùi Dục Tài (1502), Bùi Sĩ Tiêm (1715), Bùi Ngọc Quý (1829), Bùi Đình Bảo (1835), Bùi Tuấn(1841), Bùi Duy Phan (1841), Bùi Văn Phan (1844), Bùi Thức Kiên (1848), Bùi Ước (1868), Bùi Thức (1898), Bùi Hữu Tụy (1910), Bùi Bằng Thuận (1916), Bùi Hữu Hưu (1919).
• Phó bảng: Bùi Sĩ Tuyến (1848), Bùi Thố (1849), Bùi Văn Quế (1865), Bùi Văn Dị (1865), Bùi Hữu Thứ (1919).

Đại thần thời Phong kiến

• Bùi Mộc Đạc: quan văn nhà Trần.
• Bùi Cầm Hổ: đại thần nhà Lê sơ.
• Bùi Bỉnh Uyên: công thần nhà Lê trung hưng.
• Bùi Huy Bích: Tham tụng nhà Lê-Trịnh
• Bùi Đắc Tuyên: Thái sư dưới triều vua Cảnh Thịnh trong lịch sử Việt Nam.
• Bùi Viện: nhà cải cách, nhà ngoại giao thời Nguyễn.

Văn hóa

• Bùi Dương Lịch: nhà văn hóa, nhà nghiên cứu và danh sĩ Việt Nam thời Lê mạt, Tây Sơn và nhà Nguyễn.
• Bùi Hữu Nghĩa: nhà thơ, triều thần nhà Nguyễn.
• Bùi Văn Dị: nhà thơ, nhà giáo, đại thần nhà Nguyễn.
• Nhà thơ thời cận-hiện đại: Bùi Lão Kiều (Huyền Kiêu-tiền chiến), Bùi Tằng Việt (Hoàng Cầm), Bùi Đình Diệm (Quang Dũng).
• Bùi Kỷ: Nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam
• Bùi Giáng: nhà thơ, dịch giả, nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam.
• Bùi Huy Phồn: nhà thơ, nhà văn, nhà báo Việt Nam.
• Bùi Phụng: tác giả cuốn Từ Điển Việt-Anh
• Bùi Ý: nhà nghiên cứu ngôn ngữ, nhà biên dịch Việt Nam.
• Bùi Văn Bảo: nhà giáo và soạn giả.
• Bùi Chí Vinh; Nhà thơ, nhà văn.
• Bùi Đình Hạc: Cục trưởng Cục Điện ảnh Việt Nam.
• Tuyết Mai tức Bùi Thị Thái: phát thanh viên Đài Tiếng nói Việt Nam, danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân 1993.
• Các nhà văn cận-hiện đại: Bùi Hiển, Bùi Đức Ái (Anh Đức), Nhật Tiến (Bùi Nhật Tiến-hải ngoại), Bùi Ngọc Tấn (đương đại)
• Họa sĩ Bùi Xuân Phái
• Ca sĩ: Bùi Ngọc Bảo (tức Ngọc Bảo- dòng nhạc tiền chiến), Bùi Thị Loan (tức Châu Loan-ngâm thơ và ca Huế), Bùi Thị Oanh (tức Lệ Thu- dòng tân nhạc), Bùi Thị Chanh (Phương Thanh), Bùi Vũ Thanh (tức Thanh Bùi-dòng nhạc trẻ, hải ngoại)
• Diễn viên điện ảnh: Bùi Đơn Dương (tức Đơn Dương), Bùi Thương Tín
• Nhạc sĩ: Bùi Công Kỳ, Bùi Đình Thảo, Bùi Quốc Bảo (tức Quốc Bảo)
• Bùi Bích Phương: Hoa hậu Việt Nam năm 1988

Tôn giáo-Võ thuật

• Bùi Văn Tây tức Đình Tây: cao đồ của Phật Thầy Tây An.
• Bùi Công Hóa: võ sư Việt Nam, sáng lập môn võ Thiếu Lâm Tây Sơn Nhạn.

Chính trị

• Bùi Quang Chiêu: nhà chính trị Đông Dương vào đầu thế kỷ 20.
• Bùi Thiện Ngộ: Bộ trưởng Bộ Công an
• Bùi Danh Lưu: Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải
• Bùi Bằng Đoàn: Chủ tịch Quốc hội Việt Nam
• Bùi Diễm: Bộ trưởng Phủ Thủ tướng, Đại sứ Việt Nam Cộng hòa
• Bùi Quang Tạo: Bộ trưởng Bộ Kiến trúc, Bí thư Thành ủy Hải phòng, Chủ nhiệm Ủy ban Thanh tra Chính phủ.
• Bùi Xuân Nhật: Đại sứ VNDCCH tại Liên hợp quốc, sau đó là Tổng cục phó Tổng cục Du lịch VN.
• Bùi Ngọc Toàn: Tham tán Công sứ của Đại sứ quán Việt Nam tại Đức năm 2011.
• Bùi Việt Cường:Tham tán Công sứ (Trưởng CQ Thương vụ), Phái đoàn Đại diện thường trực CHXHCNVN tại Geneva (Thụy-sĩ), từ 1995-2002.

Khoa học

• Bùi Thanh Liêm: phi hành gia dự bị trong chuyến bay Soyuz 37 trong chương trình Intercosmos của Liên Xô.
• Bùi Huy Đáp: giáo sư, nhà nghiên cứu nông học.
• Bùi Trọng Liễu: Tiến sĩ nhà nước về khoa học, ngành Toán.
• Bùi Trí Trọng: nhà khoa học vũ trụ tại NASA
• Bùi Tường Phong: nhà tin học, tác giả của thuật toán tô bóng Phong (Phong shading)
• Bùi Huy Đường: Viện sĩ viện hàn lâm khoa hoc Pháp.

Kinh tế-Tài chính

• Bùi Kiến Thành: nhà tài chính người Mỹ gốc Việt
• Bùi Tiến Dũng: nhân vật chính trong vụ tham nhũng PMU-18

Họ Bùi ở Trung Quốc

• Bùi Viêm: Tể tướng nhà Đường.
• Bùi Kiên: Tể tướng Nam Việt
• Bùi Tịch: Tể tướng nhà Đường
• Bùi Duật Minh: kiến trúc sư nổi tiếng
• Bùi Tuyên: Nhân vật trong Thủy Hử

Họ Bùi ở Hàn Quốc

• Bùi Dũng Tuấn: Diễn viên điện ảnh, đóng phim Mối tình đầu, Bản tình ca mùa đông,...
• Bae Soo Bin: diễn viên điện ảnh Hàn Quốc

Xem thêm

• Gia tộc họ Bùi làng Thịnh Liệt
• Họ người
• Danh sách một số họ phổ biến

Liên kết ngoài

• Website của Trung tâm Unesco nghiên cứu văn hóa các dòng họ và gia đình Việt Nam
• Web Họ Bùi Việt Nam
• Website Ban liên lạc Họ Bùi Nghệ An