Bùi (họ)

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(Đổi hướng từ Bùi)
Bùi
Tiếng Việt
Chữ Quốc ngữBùi
Chữ Hán
Tiếng Trung
Chữ Hán
Trung Quốc đại lụcbính âmPéi
Tiếng Triều Tiên
Hangul
Romaja quốc ngữBae

Bùi (chữ Hán: ) là một họ người thuộc vùng Văn hóa Đông Á gồm: Việt Nam, Trung Quốc, Triều Tiên.

Tại Việt Nam họ Bùi phổ biến đứng hàng thứ 9 trong hơn 200 dòng họ, chiếm 2% dân số ở Việt Nam[1]. Ở Trung Quốc họ Bùi phổ biến ở các tỉnh phía bắc Trung Quốc.

Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]

• Họ Bùi Việt Nam là một họ bản địa, có gốc trên đất Việt từ xa xưa đến thời các vua Hùng dựng nước.

- Theo "Lịch sử Việt Nam" của các nhà sử học Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Lương Ninh, trước thời các vua Hùng thì người Việt bản địa đã có mặt từ lâu. Bởi vậy chưa có bằng chứng nào để nói rằng tổ tiên họ Bùi có gốc tích từ Trung Quốc. Về điểm này cũng phải làm rõ một thực tế lịch sử: Người Hán vốn gốc ở lưu vực sông Hoàng Hà. Còn từ sông Trường Giang trở về phía Nam xưa kia là đất sinh tụ của người Bách Việt. Qua quá trình chinh phục và đồng hoá, các tộc Việt khác đều bị Hán hoá, chỉ còn các tộc  Âu ViệtLạc Việt làm nền tảng cho triều đại Hùng Vương.

• Họ Bùi có một tỉ lệ cao là người Mường được xem như người Việt cổ. Nay nhiều nhà nghiên cứu đã phát hiện trong các phong tục, tập quán của người Mường khác hẳn của người Hán (có truyền thuyết cũng như nhiều tư liệu cho thấy "Tản Viên Sơn Thánh" cũng là người Mường), chứng minh họ Bùi vốn có gốc từ người bản địa. Nhân chủng học, ngôn ngữ học… đều phù hợp với điều đó.

Dân tộc Mường ở miền Bắc Việt Nam có tỷ lệ cao mang họ Bùi, sống tập trung ở các tỉnh: Hòa Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ, Sơn La, Ninh Bình.

Thời đại Hùng Vương và Văn minh Đại Việt[sửa | sửa mã nguồn]

Theo tư liệu của Bộ Lễ, triều Lê Anh Tông, do đại thần "Hàn lâm lễ viện Đông các đại học sĩ" Nguyễn Bính soạn, có đầu đề "Ngọc Phả cổ lục đức Đổng Sóc xung thiên Đại thánh Thần Vương triều nhà Hùng, họ Việt Thường. Phiên thần thượng đẳng, bộ chi cẩn". Bản gốc còn lưu lại Viện Hán - Nôm, ngoài bì có đóng dấu bầu dục của Viễn đông Bác Cổ thời Pháp thuộc" thì: Từ thời Hùng Vương thứ 6 được ghi nhận có niên đại từ 1401 đến 1121 TCN, trong thời gian đó xảy ra sự kiện Phù Đổng đánh giặc  Ân, sự kiện đã được dân gian huyền thoại hoá, nhưng qua những chứng cứ, tư liệu về trang Khê Đầu ghi rõ có cụ Bùi Cẩn và Phạm Thị Hoà sinh ra bà Bùi Thị Dung, mẹ của Thánh Gióng [2].

- Trong bài vị biên chép về lịch sử của vua Lê Đại Hành trong đó có ghi: "vào năm 257 trước Công nguyên, nhà Thục xâm chiếm nước ta, có 4 dòng họ gồm: Ngô tộc, Bùi tộc, Lê tộc, Trần tộc được vua Hùng (Duệ Vương) triệu tập 4 vị Đại Thần cùng 5000 binh mã đã đánh thắng trận đầu, giặc bị tiêu diệt máu chảy thành sông vang dội núi sông."

• Thời Hai Bà Trưng có 2 danh tướng là Bùi Thạch Đa và Bùi Thạch Đê mà lăng mộ hiện vẫn tồn tại suốt gần 2.000 năm nay trên vùng đất tổ Hùng Vương, ở Tam Nông, Phú Thọ.

•Thời vua Đinh Tiên Hoàng (968-979) có khai quốc công thần Trình Quốc công Bùi Quang Dũng.

Bùi Mộc Đạc là một danh thần đời nhà Trần, vốn tên thật là Phí Mộc Lạc nhưng vì vua Trần Nhân Tông cho là Mộc Lạc là tên xấu, mang điềm chẳng lành (Mộc Lạc trong tiếng Hán nghĩa là cây đổ, cây rụng), vua còn cho họ Phí hiếm gặp, nên đổi tên Phí Mộc Lạc thành Bùi Mộc Đạc với nghĩa Mộc Đạc là cái mõ đánh vang. Bùi Mộc Đạc làm đại thần trải 3 triều vua Trần. Theo Đại Việt sử ký toàn thư: "Sau này, nhiều người họ Phí trong nước hâm mộ danh tiếng của Mộc Đạc, đua nhau đổi làm họ Bùi". Chắt nội Bùi Mộc Đạc (Phí Mộc Lạc) tên là Bùi Quốc Hưng là người tham gia hội thề Lũng Nhai và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Sau khi Lê Lợi lên ngôi, phong ông là Nhập nội Thiếu úy, tước Hương thượng hầu, sau thăng Nhập nội Tư đồ, được vua ban Quốc tính họ Lê, nên đổi là Lê Quốc Hưng. Theo gia phả của nhánh họ Bùi gốc Phí ở Nam Sách (Hải Dương) thì một trong số hậu duệ của cụ Bùi Mộc Đạc là Bùi Thị Hý chính là người đã khai sinh ra làng gốm Chu Đậu, được thờ là tổ nghề của làng gốm Chu Đậu[3].

• Thời Lê sơ có các nhân vật Bùi Bị, Bùi Ư Đài, Bùi Cầm Hổ, Bùi Xương Trạch. Con gái Bùi Cẩm Hổ là Bùi Quý phi, vợ của vua Lê Thái Tông, sinh ra cung vương Lê Khắc Xương. Bùi Xương Trạch quê gốc ở xã Cát Xuyên, huyện Hoằng Hoá, tỉnh Thanh Hoá chuyển sang làng Định Công, Hà Nội, sau đó chuyển sang Thịnh Liệt sinh sống, lập nghiệp, lập nên gia tộc họ Bùi làng Thịnh Liệt, còn được gọi là Sơn Nam vọng tộc. Về sau dòng họ có các nhân vật như Bùi Huy Bích.

• Thế kỷ XVI có Bùi Tá Hán là một cận thần của đại thần Nguyễn Kim (cha của Nguyễn Hoàng) lập Lê Trang Tông[4]. Đến thế kỷ XVIII có Bùi Thế Đạt làm trấn thủ trông coi cả vùng biển Đông thuộc Bắc Trung bộ ngày nay. Bùi Dương Lịch là đại thần ba triều Lê, Tây Sơn, Nguyễn. Hay thời cận đại có nhà cải cách hải quân Bùi Viện...

• Tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám, mở khoa thi đầu tiên (năm 1075) lấy 4 vị tiến sĩ thì có 1 vị họ Bùi. Từ đó đến cuối triều nhà Nguyễn, trải qua 10 thế kỉ về khoa bảng, họ Bùi có đến 76 vị tiến sĩ, trong đó có 4 vị là bảng nhãn và một vị thủ khoa Nho học là Bùi Quốc Khái (đỗ triều Lý Cao Tông).

Những nhân vật tiêu biểu:[sửa | sửa mã nguồn]

Khoa bảng[sửa | sửa mã nguồn]

Đại thần thời Phong kiến[sửa | sửa mã nguồn]

Quân sự[sửa | sửa mã nguồn]

Thời đại Hồ Chí Minh[sửa | sửa mã nguồn]

Bà mẹ Việt Nam anh hùng tiêu biểu[sửa | sửa mã nguồn]

Quốc phòng, an ninh[sửa | sửa mã nguồn]

Chính trị, tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]

Khoa học, kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]

Văn hoá, nghệ thuật[sửa | sửa mã nguồn]

Thể thao[sửa | sửa mã nguồn]

Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]

Theo Thông chí của Trịnh Tiều thời Tống, mục Thị tộc lược, tổ tiên họ Bùi là dòng dõi Bá Ích, con trai của Tần Hoàn Công là Hậu Tử Châm. Tộc nhân họ Bùi thời Hán cư trú chủ yếu tại lưu vực Hoàng Hà, xuất hiện một chi nổi bật ở huyện Văn Hỷ, tức Văn Hỷ Bùi gia, tạo nên thuyết Thiên hạ vô nhị Bùi. Qua thời Ngụy và Tấn, họ Bùi dần dần lớn mạnh, trở thành thế lực chính trị lớn xưng Hà Đông Bùi thị, nắm nhiều quyền hành thời Đường.

Nhân vật[sửa | sửa mã nguồn]

Quân sự[sửa | sửa mã nguồn]

Chính trị[sửa | sửa mã nguồn]

Văn hóa[sửa | sửa mã nguồn]

Nhân vật hư cấu[sửa | sửa mã nguồn]

  • Bùi Nguyên Thiệu, nhân vật trong tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa.
  • Bùi Nguyên Khánh, nhân vật trong tiểu thuyết Thuyết Đường diễn nghĩa.
  • Bùi Thúy Vân, nhân vật trong tiểu thuyết Thuyết Đường diễn nghĩa, con gái Bùi Nhân Cơ, vợ Trình Giảo Kim.
  • Bùi Tuyên, nhân vật tiểu thuyết trong Thủy Hử.

Triều Tiên[sửa | sửa mã nguồn]

Những nhân vật tiêu biểu mang họ Bùi tại Triều Tiên:

  • Bùi Đạt Tuấn (Bae Tal-jun), nguyên Chủ tịch Ủy ban Xây dựng Nhà nước, hiện tại là Bộ trưởng Bộ Xây dựng Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và Chủ tịch Ủy ban Trung ương Liên hiệp Kiến trúc sư Triều Tiên.
  • Bùi Cát Chu (Pae Gil-su), vận động viên Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, Huy chương Vàng Thế vận hội 1992.
  • Bùi Anh Chu (Bae Young-soo), vận động viên bóng chày Hàn Quốc.
  • Bùi Dong Vận (Bae Yong-kyun), nhà làm phim Hàn Quốc.
  • Bùi Dũng Tuấn (Bae Yong-jun), diễn viên điện ảnh Hàn Quốc, đóng phim Mối tình đầu, Bản tình ca mùa đông,...
  • Bùi Sắt Kỳ (Bae Seul-ki), ca sĩ Hàn Quốc.
  • Bùi Tông Ngọc (Bae Jong-ok), nữ diễn viên Hàn Quốc.
  • Bùi Hải Dân (Bae Hae-min), cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp Hàn Quốc.
  • Bùi Khởi Chung (Bae Ki-jong), cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp Hàn Quốc.
  • Suzy tên thật là Bae Soo-ji (Bùi Tú Trí), ca sĩ Hàn Quốc, thành viên nhóm nhạc Miss A
  • Bae Sang-moon (Bùi Thượng Mưu), vận động viên golf chuyên nghiệp Hàn Quốc.
  • Irene tên thật là Bae Joo-hyun (Bùi Châu Hiền), thành viên nhóm nhạc Red Velvet
  • Bae Woohee, ca sĩ, người mẫu Hàn Quốc, thành viên nhóm nhạc Dal Shabet.
  • Bae Jin Young, ca sĩ, người Hàn Quốc, thành viên nhóm nhạc Wanna One
  • Yubin tên thật là Bae Yoo-bin (Bùi Hữu Bân), thành viên nhóm nhạc Oh My Girl.
  • Bae tên thật là Bae Jinsol, ca sĩ, thành viên nhóm nhạc NMIXX

Khác[sửa | sửa mã nguồn]

  • Mark Pae, giáo mục Anh giáo ở Hàn Quốc, quốc tịch Mỹ.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ [Theo cuốn Họ và Tên người Việt Nam của Lê Trung Hoa (Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 2005)]
  2. ^ “Bùi Thị Dung- Quốc mẫu Văn Lang đời Hùng Vương thứ 6”. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 9 năm 2020. Truy cập ngày 23 tháng 2 năm 2021.
  3. ^ Bùi Thị Hý - Bà Tổ dòng gốm Chu Đậu | Thời Báo Tài Chính
  4. ^ Di tích mộ và đền thờ Bùi Tá Hán
  5. ^ Bùi Huy Bích 3 lần khước từ ra làm quan
  6. ^ Bùi Dương Lịch làm quan 3 triều
  7. ^ “Cụm di tích Bùi Đình Chấn tại thôn Bất Nạo, xã Kim Anh, huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương”. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 10 năm 2017. Truy cập ngày 30 tháng 4 năm 2020.
  8. ^ Đình Quán Khái (Hải Phòng) – nơi thờ cụ viễn tổ Bùi Thiên Quý từ 4000 năm trước[liên kết hỏng] – Bùi tộc
  9. ^ Sự tận trung cuối cùng của tướng quân Bùi Văn Thốn - "Con gấu Phương Nam" nước Âu Lạc Lưu trữ 2020-05-29 tại Wayback Machine hobuivietnam.com.vn
  10. ^ “HUYỆN HẦU TƯỚNG QUÂN BÙI BỊ”. Bản gốc lưu trữ ngày 4 tháng 2 năm 2016. Truy cập ngày 26 tháng 1 năm 2016.
  11. ^ Mẹ Việt Nam Anh hùng Bùi Thị Mè
  12. ^ Mẹ Việt Nam Anh hùng - Anh hùng Lực lượng Vũ trang nhân dân Bùi Thị Thêm[liên kết hỏng]
  13. ^ Mẹ VNAH, Anh hùng LLVT Đoàn Thị Nghiệp và hai con nhà báo liệt sĩ - Văn nghệ Tiền Giang online
  14. ^ Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam 2004 - Bùi Phùng (tr. 105)
  15. ^ Bộ Tư lệnh Miền trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975
  16. ^ “Có một "Pa-ven" trong ký ức đồng đội”. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 11 tháng 2 năm 2020.
  17. ^ “Nghệ thuật quân sự và sức mạnh đoàn kết”.
  18. ^ “GẶP GỠ, GIAO LƯU VỚI NHÂN CHỨNG LỊCH SỬ: "KÝ ỨC ĐIỆN BIÊN". Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 4 năm 2015. Truy cập ngày 11 tháng 2 năm 2020.
  19. ^ “Niềm tin tuyệt đối để giành chiến thắng”.
  20. ^ “Thiếu tướng Nam Hà: "Nhất tướng công thành vạn cốt khô".
  21. ^ “Người cận vệ có tài bắn súng và vị bác sĩ danh tiếng”.
  22. ^ “Dấu ấn oai hùng chiến công Bình Giã”. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2020.
  23. ^ “Trung tướng Nguyễn Văn Chia và cuốn hồi ký chưa kịp viết”. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2020.
  24. ^ “Một đời người với những chiến công”. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 9 năm 2015. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2020.
  25. ^ “ỦY VIÊN DANH DỰ BAN CHẤP HÀNH HỘI”. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 2 năm 2015. Truy cập ngày 7 tháng 3 năm 2020.
  26. ^ Từ điển Bách khoa Quân sự Việt Nam, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, HN, 2004, trang 688.
  27. ^ BÀI CA NGƯỜI ANH HÙNG BÙI THỊ CÚC
  28. ^ (5 người đã được lịch sử ghi nhận gồm: đại đội trưởng Tạ Quốc Luật, Bùi Văn Nhỏ, Hoàng Đăng Vinh, Đào Văn Hiếu và chiến sỹ Lam)
  29. ^ “Giây phút bắt sống Tướng De Castries”. Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 1 năm 2020. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2020.
  30. ^ Anh hùng Bùi Ngọc Đủ đã vĩnh biệt “con suối La La”
  31. ^ “Người viết lời đầu hàng cho Dương Văn Minh”.
  32. ^ “Ông Tùng đã thảo văn kiện đầu hàng”.
  33. ^ “Người anh hùng, vị chính khách của thời điểm lịch sử”.
  34. ^ Chính ủy Bùi Văn Tùng và chuyện công bằng với lịch sử | Tin tức mới nhất 24h - Laodong.vn
  35. ^ https://tuoitre.vn/chu-tich-nuoc-chi-dao-xem-xet-phong-tang-danh-hieu-anh-hung-llvt-cho-dai-ta-bui-van-tung-20220628220657893.htm Chủ tịch nước chỉ đạo xem xét phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT cho đại tá Bùi Văn Tùng - Tuổi Trẻ Online
  36. ^ Giờ kết thúc, Tuổi Trẻ, 28/04/2005
  37. ^ http://congan.com.vn/tin-chinh/thuong-tuong-bui-quang-ben-duoc-tang-huan-chuong-quan-cong-hang-nhat_101585.html Trao Huân chương Quân công hạng Nhất cho Thượng tướng Bùi Quang Bền
  38. ^ 'Ông Bùi Văn Thành sẽ không còn là Thứ trưởng Bộ Công an'. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2018.
  39. ^ hai cựu thứ trưởng Bộ Công an lĩnh án tù
  40. ^ Kết luận điều tra chuyên án Năm Cam (phần 62): Lý lịch ông Bùi Quốc Huy - VnExpress
  41. ^ Đồng chí Bùi Bằng Đoàn
  42. ^ Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Thái Bình Lưu trữ 2015-11-26 tại Wayback Machine. 26/08/2013. Trong danh sách Tỉnh bộ Chi hội Việt Nam cách mạng Thanh niên Thái Bình, tháng 3/1928: Số 3 là ông Diên. Truy cập 22/11/2015.
  43. ^ https://dbqh.quochoi.vn/III/Daibieu.aspx Thông tin đại biểu Quốc hội các khóa
  44. ^ Mạc tộc Việt Nam. III. Các gương sáng thời kỳ 1930 đến nay: Bùi Đăng Chi[liên kết hỏng]. Truy cập 28/11/2015.
  45. ^ Lỗi chú thích: Thẻ <ref> sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên t2
  46. ^ “GS-TS Bùi Danh Lưu từ trần”. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 10 năm 2016. Truy cập ngày 26 tháng 1 năm 2016.
  47. ^ https://thongtinnganhang.vn/vietbank.html Ngân hàng TMCP Việt Nam Thương Tín
  48. ^ Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Bùi Huyền Mai thăm, tặng quà gia đình chính sách tại huyện Thanh Oai
  49. ^ Đảng Đại Việt
  50. ^ https://web.archive.org/web/20170804133901/http://hdgmvietnam.org/hoi-dong-giam-muc-viet-nam-nhan-su-cho-nhiem-ky-2016%E2%80%932019/8278.63.8.aspx Hội Đồng Giám Mục Việt Nam - Powered by BizMaC
  51. ^ Giáo sư Bùi Huy Đáp - Cây đại thụ của nông nghiệp Việt Nam
  52. ^ “Những trái tim như ngọc sáng ngời”. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 9 năm 2013. Truy cập ngày 26 tháng 1 năm 2016.
  53. ^ https://www.quansuvn.net/index.php?topic=1667.30 Hình ảnh & Tiểu sử Lãnh đạo, Tướng lĩnh, Sỹ quan Quân đội Nhân dân Việt Nam | trang 4
  54. ^ New York Academy of Sciences
  55. ^ Quyết định 107/HĐBT năm 1986 đặc cách công nhận Giáo sư, Phó Giáo sư trong lĩnh vực khoa học quân sự
  56. ^ Giáo sư Bùi Trọng Liễu qua đời
  57. ^ Vĩnh biệt người Việt duy nhất ở Viện Hàn lâm Khoa học Pháp
  58. ^ Người làm cách mạng đồ họa máy tính
  59. ^ “Đại biểu Quốc hội khóa XIII: Bùi Thị An”. Truy cập 8 tháng 3 năm 2015.
  60. ^ Tìm hiểu về những phụ nữ Việt Nam nổi tiếng - Hội Liên Hiệp Phụ Nữ Kon Tum
  61. ^ Hồ sơ CEO: Bùi Thành Nhơn
  62. ^ Bùi Thành Nhơn: Tỷ phú USD Việt thứ 3 chính thức xuất hiện - VietNamNet
  63. ^ Kỹ sư Bùi Quang Độ - Có một người như thế | eMagazine | PLO
  64. ^ Bùi Quang Ngọc | Người giàu trên thị trường chứng khoán Việt Nam
  65. ^ http://www.buimanhlan.com/gioi-thieu/tieu-su.html Bùi Mạnh Lân- Tiểu sử
  66. ^ https://diendandoanhnghiep.vn/chuyen-ve-nguoi-bi-bat-oan-sau-chuyen-an-nam-cam-200690.html Án oan sau “chuyên án Năm Cam” Diễn đàn doanh nghiệp
  67. ^ Cố họa sĩ Bùi Trang Chước: Người tạo hình Quốc huy VN
  68. ^ Vân Phạm (ngày 26 tháng 11 năm 2014). “Nhà văn - Nhà giáo Bùi Văn Ba: Một đời cống hiến cho khoa học và văn học nghệ thuật”. Báo Công lý. Tòa án nhân dân tối cao. Truy cập ngày 23 tháng 10 năm 2016.
  69. ^ “Hoa hậu Bùi Bích Phương nhớ thời mượn guốc thi áo tắm”. Báo Điện tử Tiền Phong. Truy cập 15 tháng 12 năm 2014.
  70. ^ a b “Cúp Chiến thắng”. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 2 năm 2020. Truy cập ngày 14 tháng 3 năm 2020.
  71. ^ “Chủ tịch nước tặng Huân chương Lao động hạng Nhất cho đội U23 VN”. Tuổi trẻ.
  72. ^ “Chủ tịch nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất cho U23 Việt Nam”. Dân trí.
  73. ^ “U23 Việt Nam được tặng thưởng Huân chương lao động hạng Nhất”. VNExpress.
  74. ^ “Những võ sư kế thừa Tây Sơn Nhạn”. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 2 năm 2020. Truy cập ngày 16 tháng 2 năm 2020.
  75. ^ Đánh bại võ sĩ Thái Lan, Bùi Yến Ly giành HCV Muay thế giới | Báo Dân trí

Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]